Машина

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Пар машинаһы

Машина (лат. machina — «механизм, яйланма, ҡоролош», от бор. грек. μηχανή — «ҡуҙғатыу») — техник ҡоролма, ҡеүәтте механик хәрәкәт ярҙамында көскә, туҡымаға һәм мәғлүмәткә әүерелдерә[1]; бер энергияны икенсе энергияға әйләндереп, файҙалы эш башҡара торған механизм йәки механизмдар йыйылмаһы[2]; энергияны бер төрҙән икенсе төргә әүерелдереү йәки эш башҡарыу өсөн хеҙмәт итә торған яйланма[3].

Электроника үҫеше барлыҡҡа килеү менә, хәҙерге киңәйтелгән аңлатмаһында, машина ул техник объект, бер-береһе менән эшмәкәрлеге бәйләнгән өлөштәрҙән тороусы (киҫәктәрҙән, быуындарҙан, ҡоролмаларҙан, механизмдарҙан һәм башҡаларҙан.), ҡеүәтте ҡулланып үҙенә йөкләтелгән (тәғәйен) бурысты башҡара[4]. Был аңлатмала машинаның механик хәрәкәт өлөштәре була йә булмай. Бындай ҡоролмаларҙың миҫалы булып электрон-һанау машинаһы (компьютер), электрик трансформатор, зарядлы өлөштәрҙе тиҙләткестәр тора.

Машиналар аныҡ мәсьәләне хәл иткәндә кешегә баҫымды әҙәйтеү өсөн йә бөтөнләй кешене алыштырыу өсөн айырым хәрәкәттәр башҡарыу өсөн ҡулланылалар. Улар етештереүсәнлек хеҙмәтен күтәреүҙең төп сараһы булып торалар.

Чемберс Энциклопедияһында ябай механизмдар таблицаһы(йәҙүәле), 1728.[5] Был ҡатмарлы машиналарҙы аңлау өсөн «һүҙлек».

Ябай машина — ҡеүәт ҡулланмай ғына көстөң ҙурлығын һәм йүнәлешен үҙгәртеүсе механизм.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һыу ҡойолоусы тәгәрмәс.
Архимед винты ярҙамында әйберҙәрҙе өҫкә күтәреү(мендереү).
Герон пар турбинаһы.

Ябай машиналар: тәгәрмәс, күтәреүсе сара, сығыр тарихҡаса булған баҡыттарҙан бирле билгеле.

Бер ҡеүәтте икенсе ҡеүәткә әйләндереүсе ҡоролма, беренсе ҡатмарлы машинаның киләсәк өсөн үрнәге булып һыу ҡойолоусы тәгәрмәс булған, уны боронғо замандарҙан алып боронғо мысырлылар һәм перцтар һуғарыу өсөн ҡулланғандар. Был механик ҡоролма аҡҡан һыу ҡеүәтен (гидроҡеүәт) әйләндереү хәрәкәт ҡеүәтенә әүрелдереү өсөн ҡулланылған. Ябай төҙөлөш баҫҡыстары ла машина һаналғандар.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Машина в Большой Советской энциклопедии
  2. Русско-башкирский словарь технических терминов (А. Н. Кусеев, 2003)
  3. Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х. Х. Кадырметов, 1984)
  4. The American Heritage Dictionary, Second College Edition. Houghton Mifflin Co., 1985.
  5. Chambers, Ephraim (1728), «Table of Mechanicks», vol. Volume 2, London, England, с. 528, Plate 11 .

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Артоболевский И. И. Теория механизмов и машин: Учеб. для втузов — 4-е изд., перераб. и доп. — М.: Наука, 1988. — 640 б.
  • Техника в её историческом развитии. В 2-х томах — М.: Наука, 1979-1982.