Рун яҙмаһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Рун яҙыуы битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Рундар
Тип:

консонантно-вокалическое письмо

Телдәр:

боронғо герман[1], боронғо скандинав, боронғо инглиз-сакс, боронғо исланд, швед

Барлыҡҡа килеү:

Төньяҡ Европа һәм Көнбайыш Европа

Территория:

Төньяҡ Европа һәм Гренландиянан Балҡан ярымутрауы һәм Кесе Азияға тиклем

Ижады ваҡыты:

б.э. I быуат

Осор:

I —XIX быуаттар

Статус:

шифры табылған

Йүнәлеш:

һулдан уңға йәғни бустрофедон

Билдәләр:

башта 24, һуңғы вариантарҙа 16-нан 33-кә тиклем

төньяҡ семит алфавиты

төньяҡ этруск алфавиты,
грек алфавиты,
латин алфавиты
Тоҡомдар:

гот яҙыуы, Þ латин хәрефе

Туғандаш:

огамик яҙыу

Юникод диапазоны:

16A0 — 16F0

Пример текста
Рун алфавиты

Рун — боронғо германдарҙың яҙмаһы. I—II быуаттарҙан алып XII быуаттар араһында — хәҙерге Дания, Швеция һәм Норвегияла, XXIII быуаттарҙаИсландия һәм Гренландияла, ә швед провинцияһы Даларнала XIX быуат башынаса ҡулланылған. Рундар (символдар) ташта, металда, ағаста, һөйәктә ырып, уйып яҙылған[2], уның үҙенсәлекле ҡырлы формаһы ырып яҙыуға көйләнгән.[3][4].

Европа илдәрендә христиан дине ҡабул ителгәс, латин яҙмаһы рун яҙмаһын ҡыҫырыҡлап сығарған. «Рун» термины боронғо герман телендәге run («сер») тамырына бәйләп аңлатыла. Донъяла рун хәрефтәренән торған бөтәһе 5 000-ләп яҙыу табылған, шуларҙың иң ҙур өлөшө — Швецияла. Бынан тыш, Урта быуаттарҙағы Европала рун календарҙары булған[3][5].

Боронғо төркиҙәрҙең ҡырлап, мөйөшләп яҙылған алфавитын да рун тип йөрөтәләр.

Йөкмәткеһе

Футарк һәм терминдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо скандинав һәм англосакс телендәге run, боронғо исланд телендәге runar һәм боронғо немец телендәге runa герман телендәге ru һәм гот телендәге runa, «сер» тигәнде аңлатҡан, шулай уҡ боронғо немец телендәге runen (хәҙергесә raunen) «серле шыбырҙау, һөйләү» тигәнде аңлата. Был атама, моғайын, боронғо германдарҙың рундарға мистик үҙенсәлектәр биргәнлегенән килеп сыҡҡандыр[5][6][7].

Рёкалағы рун яҙмалы таш, көнсығыш яғы
Рёкалағы рун яҙмалы таш, көнбайыш яғы
Ковелдә (Көнбайыш Украина) табылған рун яҙмалы һөңгө. Иң тәүге рун яҙмаһының (IV б.) бустрофедон менән яҙылған өлгөһө. Tilarids, тимәк «маҡсатлы» — тип яҙылған
Данияла табылған рун яҙмалы таш. Яҙыу þusi : kubl : ub : biruti былай тәржемә ителгән«Был ҡомартҡыны ватҡан кеше тылсымсы (сихырсы) буласаҡ»[8]

Рун алфавитының төп үҙенсәлеге булып хәрефтәрҙең айырым бер тәртиптә яҙылышы тора, уға беренсе алты хәрефтән яһалған футарк (fuþark) тигән атама бирелгән[9][10]. Бындай алфавит тәртибе башҡа бер яҙыуҙа ла осрамай[5]. Алфавит өс төрркөмгә бүленгән(ист. Ættir — эттир, норв. Ætt — атт), һәр төркөмдә 8 рун бар. Беренсе эттирға u f, þ, a, r, k, g, w., икенсеһенә — h, n, i, j, é (ih-wh), p, R (z), s, өсөнсө эттирға t, b, e, m, l, ŋ, d, chloe рундары ингән[3][5][6].

Һәр рундың үҙ атамаһы бар. Уларҙың баштағы атамалары һаҡланмаған, реконструкцияһы ғына бар, мәҫәлән:

Рун Атамаһы Тәржемәһе Транскрипция
1 эттир:
f Fehu «мал, милек» f, v
u Uruz «зубр» u
th, þ Þurisaz «сәнске, шайтан» þ
a Ansuz «хоҙай» a
r Raidu «юл» r
k Kauna «факел» k
g Gebu «бүләк» g, γ
w Wunju «шатлыҡ» w
2 эттир:
h Hagalaz «боҙборсаҡ» h
n Naudiz «мохтажлыҡ» n
i Isaz «боҙ» i
j Jara «йыл, уңыш» j
ï, ei Iwaz «тис» é (ih-wh)
p Perþu «хәтер һандығы» p
R Algiz «мышы» -R (-z)
s или s Sowilu «ҡояш» s
3 эттир:
t Tiwaz «Тюр» t
b Berkana «ҡайын» b
e Ehwaz «ат» e
m Mannaz «кеше» m
l Laguz «күл» l
ŋ Iŋwaz «Ингви» ŋ
d Dagaz «көн» d, ð
o Oþila «мираҫ» o

Яҙыуҙың йүнәлеше — һулдан уңға, ләкин тәүге яҙмаларҙа бустрофедон да осраған[5]. Мәҫәлән, Ковелдә табылған һөңгө осондағы яҙыу уңдан һулға уҡыла, өҫтәүенә, боронғо төньяҡ этрус хәрефтәре һәм иртә боронғо грек ҡомартҡыларындағы грек хәрефтәре кеүек рундар ҙа кирегә бороп яҙылған. Һүҙҙәр бер-береһенән нөктәләр, ике нөктә йә сатраш тамға менән айырылған[11].

Символдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рунлы таштарҙағы символдар
Брактеаттағы символдар

Рунлы таштарҙа төрлө символдар бар: свастикалар, пентаграммалар, спиралдәр, трикверҙар, трискелиондар. Брактеаттарҙағы символдар һүрәтләнеше менән байыраҡ, сөнки улар араһында өс һәм күберәк нөктәләрҙән торған биҙәктәр, өсмөйөштәр, түңәрәктәр, кәкерсәктәр,T, S, I хәрефтәренә оҡшағандары бар[12].

Рун яҙмалы ҡомартҡылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Константинополдең София соборындағы рун яҙмаһы

Донъяла барлығы 5 000 тирәһе рун яҙмаһы табылған[9], шуларҙың 3 000-е — Швецияла[13][14]. Иң боронғо рун яҙмалы ҡомартҡылар (500-ләп дана) Данияла табылған[5][15]. Норвегияла — 600, 140 рун яҙмаһы — Британ утрауҙарында, 60 яҙма — Гренландияла, 70-ләп яҙма — Исландияла. Бер нисә яҙма Рәсәй Федерацияһында, Латвияла, Украинала, Германияла, Австрияла ла табылған. Рун яҙмалары шулай уҡ Франция, Греция, Румыния, Төркиә, Нидерландта ла осраған[6].

Швецияның Уппсала ҡалаһындағы университетта рун яҙмаларының иң ҙур коллекцияһы бар. Хәҙерге заманда Стокгольм ҡалаһының Кэкбринкен һәм Пристготан урамдары сатындағы торлаҡ йорттоң цоколе стенаһына боронғо ташҡа уйылған рун яҙмаһы беркетеп ҡуйылған.

Иң тәүге рун яҙмаһы булып һөйәк тараҡҡа яҙылған рун яҙыуы һанала. Уны Данияның Фюн утрауында тапҡандар, яҙма II быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Тарихсылар һәм тел белгестәре әйтеүенсә, рун яҙмаһы б.э. I быуатында ҡулланыла башлаған[16].

Рундар һәм свастика символлы брактеат

Күп рун яҙмалары ташҡа соҡоп яҙылған. Шулай уҡ алтын пластинка рәүешендәге брактеаттарға төшөрөлгән рун яҙмалары ла табылған. Был тәңкәләр Римда медальон итеп ҡулланылған[9]. «Codex Runicus», «Fasti Danici», «Cotton Domitian», «Codex Salisburgensis, 140» кеүек рунлы ҡулъяҙмалар бар[5]. Истанбулдағы Айя Суфиялағы рун яҙмалары, шулай уҡ Афиналағы Пирей портында торған мәрмәр арыҫлан һынының яурынына төшөрөлгән рун яҙмалары ла әһәмиәтле һанала. Был скульптура Венециянан ғәнимәт итеп килтерелгән булған[9]. Шулай уҡ Кенсингтонда (Миннесота штаты, АҠШ) 1898 йылда рунлы таш табылған, әммә уның ысынлығы әлегә раҫланмаған.

Рун яҙмалары ташҡа, металға, ағасҡа яҙылған — боронғо германдар ағасты семәрләп эшләү сәнғәтенә бик оҫта булған. Рун яҙмаларының йөкмәткеһе төрлө: улар араһында тылсымлы яҙыуҙар, аллаларға мөрәжәғәттәр бар, әммә мәрхүмдәр иҫтәлегенә яҙылғандары айырыуса йыш осрай[5]. Мәҫәлән, Рёкта табылған рун яҙыулы ташҡа VI быуатта йәшәгән король Тьордикҡа маҡтау яҙылған[9], әммә таштың беренсе юлдарында уйып яҙылған «Был рундар Вемуд тураһында һөйләй. Варин уны һәләк булған улы иҫтәлегенә яҙған» тигән һүҙҙәр таштың ҡәбер ташы икәнлеген иҫбатлай[17].

Норвегияла табылған ташта ла некролог яҙылған. Унда «Энгель был ташты үҙенең Витахольмда вафат булған улы Торальд иҫтәлегенә ҡуйҙы» тип яҙылған.

Ҡайһы бер рун яҙмалары сәйәхәттән ҡайтҡан викингтарҙың батырлығын данлай. Шундай таштарҙың береһе Стокгольм янында табылған. Унда: «Рагенвальдтың ҡушыуы буйынса яҙылды, сөнки ул Грецияға ғәскәр башында барҙы», — тип яҙылған. Шулай уҡ герман ҡатын-ҡыҙҙарының хосуси милеккә хоҡуғын раҫлаған таштар ҙа табылған. Рундарға һуғыш ҡоралы хужаларының,рәссамдарҙың исемдәре уйылған. Шулай уҡ көнкүрешкә ҡағылышлы рун яҙыуҙары, календарҙар ҙа табылған[9].

Рундарҙың барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Грек-латин версияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Руник ҡулъяҙмаларҙың бите. «Рундар Кодексынан»
Пьетроассала табылған алтын балдаҡ
Эвре Стабюла табылған һөңгө осондағы рун яҙмаһы

Рундарҙың ниндәй илдә барлыҡҡа килеүе тураһында бик күп төрлө гипотезалар бар. Рундар оҙонса һәм осло-мосло булғанлыҡтан, инглиз яҙыусыһы, рәссамы һәм уйлап табыусыһы Исаак Тейлор, улар б.э.т. VI быуатта Ҡара диңгеҙ халыҡтары араһында ҡулланылған грек алфавитынан барлыҡҡа килгән, уларҙы төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында йәшәгән готтар сығарған, тип иҫәпләй. Ғәмәлдә готтар ул ерҙәргә 900 йыл һуңыраҡ күскән булған. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, рундар б.э.т. һуңғы быуаттарҙағы грек тиҙ яҙмаһынан хасил булған[5].

Людвиг Франц Адальберт Виммер, Сигурд Агрелл раҫлауынса, рундар латин яҙмаһынан килеп сыҡҡан. Отто фон Фризен рундарҙы б.э. II—III быуаттарҙа грек һәм латин алфавиты нигеҙендә готтар уйлап сығарған тип фаразлай.

Бредсдорф фекеренсә, рундар готтар яҙыуынан килеп сыҡҡан. Был раҫлауҙы инҡар иткән ғалимдар дәлилләүенсә, рун яҙыуы III быуатҡа тиклем ҡулланылған, ә готтарҙың яҙыуы IV быуатта ғына барлыҡҡа килгән[5].

Төньяҡ этруск версияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рун яҙыуы төньяҡ этруск алфавитынан сыҡҡан тигән теория — донъяла иң популяр гипотеза. Уны 1928 йылда рундарҙы өйрәнеүсе ғалим Карл Марстрандер тәҡдим иткән[18][19].

Был версияны бик күп ғалимдар хуплай. Улар шулай уҡ рундарға латин алфавитының да йоғонтоһо булған тип фаразлай.

Алғы Азия версияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Лидий алфавитында рундарға яҙылышы буйынса оҡшаған бер нисә хәреф бар, тик фонетикаһы менән улар айырылып тора. Моғайын, был лидий алфавиты финикий һәм грек алфавитына параллель рәүештә барлыҡҡа килгәндер. Тик лидий алфавиты б.э.т. III быуатта юҡҡа сыҡҡан, яҡынса ошо осорҙа Европала латин хәрефтәрен үҙләштергән рундар барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер рундарға (Gebo, Berkana, Ing — скандинав вариантында) оҡшаш хәрефтәр Алғы Азия телдәрендә, мәҫәлән, көньяҡ ғәрәп телендә, бар.

Традицион булмаған версия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

19301940-сы йылдарҙа Германияла Urrunen теорияһы барлыҡҡа килгән. Уға ярашлы, рундарҙың нигеҙендә ниндәйҙер тәү рундар булған, унан донъяның бөтә алфавиттары, шул иҫәптән төньяҡ семит алфавиты килеп сыҡҡан. Был теория алфавитты германлаштырыу маҡсатында уйлап сығарылған, шуға күрә уны дөрөҫ теория тип атау мөмкин түгел. Әлегә тиклем рундарҙың яҙыу өсөн сығарылғанмы, әллә күрәҙәлек итеү өсөнмө икәнлеге бер кемгә лә билдәле тугел[3][5][6].

1932 йылда Лунд ҡалаһы университеты профессоры Сигурд Агрелл эзотерик теория сығара. Ул теория буйынса, f руны алфавитта беренсе түгел, ә һуңғы хәреф булып тора. Әгәр рундарҙы ошо тәртиптә теҙһәң, уның фекеренсә, рундарҙың шифрланған мәғәнәһен аңларға мөмкин[20]. Был теория фән донъяһында ҡабул ителмәй, әммә уның Томас Карлссон кеүек бер нисә эйәрсәне була. Томас Карлссон футарк тураһында Агреллдан ҡала тәүге бер нисә монографияһын баҫтырып сығара[21]. Футарк теорияһы яҡлы Кеннет Медоуз тигән оккультсы ла була[22][23][24].

Мифологик версия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Скандинав мифологияһы буйынса, үҙен-үҙе һөңгө менән сәнскән Один туғыҙ тәүлек буйы ашамай-эсмәй Ғаләм ағасында аҫылынып торған. Һыуһынын олатаһы Бельторн биргән изге шаман балы менән баҫҡас, Одиндың ҡолағына рундар ишетелгән һәм ул, һөңгөһөнөң осон ҡанына манып, рундарҙың иң тәүгеләрен Ғаләм ағасына яҙып ҡуйған, имеш.

Яҙманың үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иртә, дөйөм герман йәки тәүскандинав рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гот рундары
«Cotton Domitian» ҡулъяҙмаһындағы инглиз-сакс рундары
Инглиз-сакс рун алфавиты "скрамасакс"та
«Маркоманник рундар»

Бер нисә типтағы рундар булған, тәүскандинав рундары иң тәүгеләргә инә, улар дөйөм герман теле койнела файҙаланылған. Ул б.э. I—VIII быуаттарында (герман халыҡтары тарихында рим тимер быуаты һәм герман тимер быуаты) ҡулланылған. Уны өлкән футарк йә өлкән рун тип атайҙар[3]. Бөтәһе 24 өлкән рун булған. Улар ҡоралдарҙа, биҙәнеү әйберҙәрендә, һәйкәл-таштартарҙа осрай. Һуңыраҡ (XIII быуатҡа тиклем) сылсым һәм сакраль маҡсаттарҙа нәҡ ошо өлкән рундар файҙаланылған. Һуңғы осор рундары (IX—XIII быуаттар) ҡәбер ташы яҙмаларында ҡулланылған һәм сакраль әһәмиәткә эйә булмаған.

Иртә рун яҙмалы (III—VIII быуаттар) 150-ләп предмет табылған[7]. Уларҙың күбеһендә яҙма бер генә һүҙҙән, ғәҙәттә, исемдән, тора, шунлыҡтан уларҙың өстән бер өлөшөнөң нимә аңлатҡаны ла асыҡланмаған. Иң боронғо рун яҙмаларының теле гот теленән, йәғни иртә герман теленән, күпкә боронғораҡ[26].

Гот рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йәнә гот рундары булған, улар — дөйөм герман рундарының тәүләп барлыҡҡа килгән бер төрө. Европала б. э. I—IV быуаттарында ҡулланылғандар. Мәҫәлән, Эвре Стабюла табылған һөңгө осондағы яҙма raunijaz , йәғни «һынаусы» тигәнде аңлатҡан. Был яҙма иң боронғо рун яҙмаһы тип һанала.

Инглиз-сакс рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Герман ҡәбиләләренең күптәре Британ утрауҙарына күсеү сәбәпле, уларҙың телдәрендә фонетик үҙгәрештәр барлыҡҡа килгән: бер нисә һуҙынҡы өн өҫтәлгән, шунлыҡтан дөйөм герман рун алфавиты ҡулланыуҙан сыҡҡан. Һөҙөмтәлә инглиз-сакс рун алфавиты барлыҡҡа килгән. VII быуат башында ике яңы рун — Ac (оҙон ɑ өнө) һәм Æsc (æ өнө) барлыҡҡа килгән. Һуңғараҡ Yr руны — y өнө, Ior — io дифтонгыһы, Ear — ea дифтонгыһы, Cweorþ — q өнө, Calk — k өнө, Stan — st бәйләнеше, Gar — ҡаты g өнө өсөн ҡулланыла башлаған. Инлиз-сакс рун алфавиты «Codex Salisburgensis, 140», «Cotton Domitian (Codex Cotton)» исемлегендә һәм шулай уҡ Темзала табылған «скрамасакста» (ҡыҫҡа ҡылыста) һаҡланған. Бер нисә боронғо рун, фонетик мәғәнәһен юғалтып, o, z — x өндәрен аңлата башлаған. Боронғо өндәрҙең атамалары ла инглиз-сакс теленә тәржемә ителгән. Уларға Feoh, Ur, Þorn, Or, Rad, Cen, Gyfu, Wen, Hagl, Nyd, Is, Ger, Ih, Peorþ, Eohlx, Sigel, Tir, Beorc, Eh, Man, Lagu, Ing, Oeþel, Dæg тигән атама бирелгән.

Маркоманник рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Каролинг империяһының VIII һәм IX быуат ҡулъяҙмаларында табылған «De Inventione Litterarum» трактатында дөйөм герман һәм инглиз-сакс рундарының үҙенсәлекле ҡатнашмаһы ҡулланылған. Был рундарҙы, уларҙың маркомандарға бер ҡыҫылышы булмаһа ла, маркоманник рундар тип атағандар. Был ҡатнашма, моғайын, рундарҙы латин алфавитына яҡынайтыу маҡсатында сығарылғандыр [27].

Төньяҡ йәки скандинав рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дат рундары
Швед-норвег рундары
Норвег рундары

IX быуат башында Скандинавия илдәрендә дөйөм герман рундары башҡа яҡҡа үҫеш алған. Боронғо скандинав телендә лә үҙгәрештәр булған, телдең өндәр теҙмәһе байыған, шунлыҡтан дөйөм герман рундары телдең өн составын сағылдыра алмай башлаған, әммә, инглиз-сакс рундарынан айырмалы, скандинав рундарында хәрефтәр кәмегән. Уларҙың алфавитынан g, w, ih-wh, p, z ŋ, d, chloe рундары алып ташланған. Инглиз-сакс рун алфавитынан Yr руны өҫтәлгән. Шулай итеп, скандинав алфавиты ун алты рундан торған. Уларҙың атамалары ла үҙгәргән: Fe, Ur, Þurs, Åss, Reið, Kaun, Hagall, Nauð, Iss, Ar, Sol, Tyr, Bjarkan, Maðr, Løgr. Һаҡланып ҡалған тәүскандинав рундың һәр береһе бер нисәшәр оҡшаш өндө аңлата башлаған: Ur руны — [u], [o], [ø], [w]; þurs — [þ], [ð]; Åss — [å], [ą], [æ]; Kaun — [k], [g], [ŋ]; Iss — [i], [e], [ø], [y]; Ar — [a], [æ], [e], [ø]; Tyr — [t], [d], [nd]; Bjarkan руны [p], [b], [mb] өндәрен аңлатҡан. Скандинав рундарының ике тибы — дат һәм швед-норвег рундары — бар[3]. Дат рундары ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, улар IX—XI быуаттарҙа ҡулланылған. Швед-норвег рундары график кесерәйеүгә дусар ителгән. Мәҫәлән, s һәм y рундары бер һыҙыҡ ҡына булып яҙыла башлаған. Швед-норвег рундары IX—X быуаттарҙа ҡулланылған. Һуңғараҡ швед-норвег рундарынан норвег варианты айырылып сыҡҡан, график яҡтан ул дат алфавитына оҡшай башлаған. Скандинав рундарын һәм уларҙан һуңыраҡ барлыҡҡа килгәндәрен кесе йәки һуңғы осор рундары тип атайҙар[3].

Хельсинки рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хельсинки рундары

Яҙылышының кесерәйеүгә ынтылышы Хельсинки рундарына ла хас. Был рундар Швецияла ҡулланылған. Хельсинки рундары менән яҙылған яҙмалар XI быуатҡа ҡарай[5].

Мэн рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мэн рундары

XIXII быуаттарҙа Мэн утрауында норвег рунының тағы ла бер варианты ҡулланылған. Унда 16-сы рун булмаған. Был рун яҙмалы текстар ике төргә бүленә: берәүҙәрендә дүртенсе рун ą өнөн, икенселәрендә о өнөн аңлата[5].

Пунктирлы рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пунктирлы рундарҙың иртә осор төрө
Пунктирлы рундарҙың һуңыраҡ осор төрө

Пунктирлы рундар XI быуатта Дания һәм Норвегияла барлыҡҡа килгән. Улар скандинав рундарын камиллаштырыу маҡсатында сығарылған, сөнки өндәр күп булғанлыҡтан бер рун менән бер нисә өндө яҙырға тура килгән. Шунлыҡтан c, d, g, chloe, p, v, ð, æ, -, z өндәре өсөн яңы тамғалар өҫтәлгән. Был йүнәлештә алфавитты үҫтереү инглиз-сакс рундары өлгөһөндә барған. Был рун алфавиты атамаһы ð өнөнән — þ; b өнөнән — p; y өндәрен нөктәләр өҫтәп хасил итеү арҡаһында килеп сыҡҡан[3][5].

Исландия рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Исланд рундары XII быуат башында

Исланд рундары тип пунктирлы рундарҙан үҫешкән вариантты һанарға була. XIIXIV быуаттарҙа улар Исландияла ҡулланылған. Һуңынан был рундарҙың яҙылышы үҙгәргән. Мәҫәлән y рунының формаһы Iceland-y.gif, p — Iceland-p.gif ә q — Iceland-q.gifd (Is-normal-d.gif), e (Iceland-e.gif). (Viktigste islandske særformer): Is-saer-d.gif (d), Is-normal-e.gif (e), Is-saer-k.gif (к), Is-saer-q.gif (q), Is-normal-s.gif (s), Is-saer-x.gif (х), Is-saer-y.gif (y), Is-saer-z.gif (z), Is-saer-oe.gif (ö)[28][29][30][31].

Гренландия рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гренландия рундары

Гренланд рундары шулай уҡ пунктирлы рундан барлыҡҡа килгән. Улар Исландия рундары менән бер ваҡытта ҡулланылған. Барлығы Гренландияла 60 рун яҙмаһы, шуларҙың 35-е — Көнсығыш Торамала, 20-һе — Көнбайыш Торамала табылған. Гренландияның иң боронғо рун яҙмаһы XIV быуатҡа ҡарай, ул Юлианехоб ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштағы Нарсак ҡалаһында табылған[32][33].

Далекарлий йәки даль рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Далекарлий рундары

Далекарлий йәки даль руны Даларнала (Швеция) XV быуаттан XIX быуаттың башына тиклем ҡулланылған. Графикаһы буйынса улар латин алфавитына оҡшаш, мәҫәлән, (Ä, Ö, Å, G) хәрефтәре . Был вариант иң һуңғы вариант булған һәм латин алфавиты менән алмаштырылған.[10][13][34].

Башҡа яҙыуҙарға йоғонтоһо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гот яҙыуы

Епископ Вульфила грек һәм латин алфавиты нигеҙендә, рундарҙы ла ҡулланып, гот яҙмаһын сығарған. Гот алфавиты рун алфавитынан хәрефтәрҙең бер аҙ үҙгәртелгән атамаларын алған: ahsa, bairkan, giba, dags, aihvus, quairtha, iuja, hagl, thiuth, eis, kusma, lagus, manna, nauths, jer, urus, pairthra, raida, sauil, teiws, winja, faihu, iggwis, hwair, othal. Рун яҙмаһына шулай уҡ urus, othal готт хәрефтәре лә ҡарай.

Иҫке инглиз һәм исланд алфавиттарының латиницаға нигеҙләнгән өҫтәлмә хәрефтәре [3] Þ (торн) һәм Ƿ (винн) шулай уҡ рун яҙмаһынан баш ала.

Руник серле яҙыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Руник серле яҙыуы. Рёкала табылған таштың ҡырына яҙылған, ruv [s]akumukmini тип уҡыла.
Тервикиҙә табылған таштағы яҙма (ҡыҙыл төҫ менән артыҡ һыҙыҡтар күрһәтелгән, пунктир менән— етешмәгәндәре)
«Ботаҡлы рундар»
Вольстыла табылған яҙма
«Ҡыйыҡлы рундар». Өҫкө өлөшөндәгеләре.
«Ҡыйыҡлы рундар», аҫҡы өлөшөндәге

Рун тамғаларын шифрлап яҙыуҙың бер нисә ябай ысулы бар. Бер нисә рунды бер һыҙыҡта бәйләп яҙыу «вязаные руны»ысулы, шулай уҡ рун урынына уның алфавиттағы Эттир урынын һәм Эттирҙың рәттәге һанын да һандар менән яҙыу ысулы бар. Бындай яҙыу системаһы скандинав рундарына хас[5][11]. Тик Эттирҙарҙың һаны киреһенсә күрһәтелгән. Мәҫәлән, 1-се Эттир 3-сө тип, ә 3-сөһө-1-се тип , 2-сеһе — 2 тип яҙылған. Ботаҡлы рундарҙа (kvistrunir «ветвистые руны») оҙон һыҙыҡтарҙан бәләкәс кенә һыҙыҡтар үткәрелгән, уларҙың һул яҡтағы һаны Эттирҙың номерын, ә уң яғы рундың номерын күрһәткән. Ҡыйыҡлы рундар (Tjaldrunir «шатровые руны», или «крестовые руны») уларҙан айырмалы булған, улар ҙа бәләкәс һәм ҙур һыҙыҡтар менән яҙылған, тик бер тамға ике өндө аңлатҡан[5]. Был ике төр ҙә Рёкала табылған ташта бар. Серле яҙыуҙың икенсе төрөндә Эттир номеры дөйөм герман руны менән, ә рундың номеры швед-норвег руны менән яҙылған. Ташта «oossoosss» тип яҙылған, ул «ni» тигәнде аңлата. Шул уҡ ташта Эттир номеры дөйөм кире яҡҡа ҡарапған герман руны ih-wh менән ,ә рундың номеры — ғәҙәттәгесә дөрөҫ ih-wh дөйөм герман руны менән тамғаланған. Бергендә табылған ике ағас таҡта ботаҡлы («ветвистые руны») рундар менән яҙылған. Берген рун яҙмаһында f; u рундары — ff; þ — fff; o — o; r — oo; k — ooo руны менән яҙылған, рундар йәшерен формала яҙылмаған. «Codex Salisburgensis, 140» ҡулъяҙмаһында һуҙыңҡы өндәр нөктәләр менән алмаштырылған: а -бер нөктә менән, е- ике, і — өс, o — дүрт, u — биш нөктә менән яҙылған. Шулай уҡ рундар киреһенсә яҙылған яҙмалар ҙа осраған, мәҫәлән,Тёрвикиҙә табылған ташта яҙылған[11].

Руник календарҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Руник календарь
Ун туғыҙ «алтын һандар» һуңғы осорҙағы рун календарында
Аҙнаның ете көнөнөң рун календарындағы яҙылышы

Шулай уҡ «мәңгелек йәки вечный календарҙың» төрлөләре булған. Уларҙы Данияла римстоктар (rim һүҙенән — «календарь» һәм stok һүҙенән — «таяҡ») тип, ә Норвегияла проистав (prim һүҙенән — «алтын һан») тип атап йөрөткәндәр. Улар таяҡ формаһында булған, оҙонлоҡтары яҡынса 5 фут булған. Был календарҙар XIV быуатта иң тәүҙә табылған календарҙар[5]. Фән өсөн иң ҡыҙыҡлыһы — Оле Ворманың «Computus Runicus» тигән ҡулъяҙмаһы (уның күсермәһе 1328 йылда эшләнгән) унда рун календары тулыһынса яҙылған. Таяҡтың бер яғында 14 апрелдән алып 13 октябргә тиклем көндәр яҙылған (был ваҡыт йәйҙе аңлатҡан, икенсе яғында 14 октябрҙән алып 13 апрелгә тиклемге көндәр яҙылған булған. Көндәр баштан уҡ ете рунға бүленгән. Календарҙа ун туғыҙ һаны («алтын һандар») тулған айҙың алмашыныуын күрһәткән[5]. Һәр бер ун туғыҙ һан рун менән билдәләнгән. Был рундарҙың һаны рундарҙың алфавитта торған һаны менән билдәләнгән, ә өс етмәгән рунды яҙыр өсөн Arlaug руны (17), Tvimaður руны (18) , Belgþor руны (19 һандарын аңлатҡан) яңы исемле рундар уйлап сығарылған. Байрам көндәре һәр бер байрамдың һынамышын аңлатҡан һүрәттәр менән тамғаланған. Һуңыраҡ һүрәттәр урынына ябай һыҙыҡсалар яҙғандар, ә ун туғыҙ «алтын һандар» — ғәрәп цифрҙары менән йә икенсе төрлө тамғалар менән билдәләнгән[11].

Руник яҙмаларҙың теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иң боронғо руник яҙмалар боронғо герман телендә яҙылған. Был яҙмалар төрлө төбәктәрҙәге телдәрҙең үҙенсәлектәрен тулыһынса күрһәтмәй. Һуңғыраҡ осорҙоң руник яҙмалары инглиз-сакс, боронғо скандинав телендә яҙылған. Иң һуң яҙылған руник иҫтәлектәр швед телендә яҙылған. Ғөмүмән алғанда, рундар менән яҙыу төрлө ҡыҫҡартып яҙыуҙар арҡаһында һүҙҙәрҙең аныҡ ҡына берәй телдә әйтелгәнен тулыһынса биреп бөтөрмәй. Шунлыҡтан төрлө руник яҙмалар бер төрлө генә интерпретацияланмаған[1].

Мәҙәниәттә рундарҙың әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Магик һәм юрау мәғәнәле рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Б.э.т. I быуатта Юлий Цезарь германдарҙың йәрәбә таяҡтары менән юрағанлығын әйткән[35]. Тацит был турала тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған:

Срубленную с плодового дерева ветку они нарезают плашками и, нанеся на них особые знаки, высыпают затем, как придется, на белоснежную ткань. После этого, если гадание производится в общественных целях, жрец племени, если частным образом, — глава семьи, вознеся молитвы богам и устремив взор в небо, трижды вынимает по одной плашке и толкует предрекаемое в соответствии с выскобленными на них заранее знаками[36].

Боронғо герман халыҡтары рундарҙың магик мәғәнәһе бар тип иҫәпләгән. «Өлкән Эдда» яҙмаһында, рундарҙың ниндәйҙер мистик мәғәнәһе булғанлыҡтан, уларҙы төрлө ҡурҡыныс хәлдәрҙән, алданыуҙан, ауырып китеүҙән һаҡланыр өсөн бетеүҙәр итеп ҡулланыу тураһында яҙылған[37].

«Арманик футарк»

Иң боронғо рундар тураһындағы ҡулъяҙманы (Computus Runicus) Дания врачы Оле Ворма 1328 йылда яҙған.

Оккультизмда рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙерге рундар менән күрәҙәлек итеүҙе XX быуатта немец тикшеренеүсеһе, оккультист Гвидо фон Лист уйлап сығара һәм бының өсөн «арманик футарк» тигән рун алфавитын барлыҡҡа килтерә. Был алфавит өсөн ул скандинав рундарын ҡуллана, уға ике тамға өҫтәй, рундарҙың исемдәрен дә үҙгәртә. Түбәндә уларҙың исеме алфавит тәртибендә бирелгән:Fa, Ur, Thorr, Os, Rit, Ka, Hagal, Nauth, Is, Ar, Sol, Tyr, Bar, Laf, Man, Yr, Ef, Fyfros.

Хәҙерге көндә рундар күрәҙәлек символдары булып тора. Күрәҙәлек өсөн 24[38] йәки[39] рун ҡулланыла. Улар татуировкалар эшләгәндә һәм бетеүҙәр яҙыуҙа ҡулланыла. Ҡағиҙә булараҡ, рундарҙы таштарҙа яҙалар йәки ағаста һәм һөйәктә лә[39]. Күрәҙәселәр, тоҙға баҫылған ҡамырҙан да рундар яһап, ҡуллана[38].

Зигфрид Кюммер рундарҙы кеше менән арийҙарҙың[40] аллаларын «тоташтырып тороусы күпер» тип һанай. Уның уйынса,һәр бер рун кеше тәненең бер органы менән бәйле. Ул шулай уҡ рундарҙың төрлө комбинацияларын йырларға кәрәк тигән фекерҙә булған. Уның теорияһы йоғонтоһонда һуңыраҡ Адольф Гитлер рундарҙы нацист символикаһында ҡулланған[41]. Кюммер былай тип яҙған:

Руническая магия позволяет управлять различными энергетическими потоками, идущими из пяти космических сфер. Для этого необходимо создать соответствующие условия для своего физического тела — то есть принять правильную руническую позу — и настроить своё сознание на восприятие энергетических потоков. Это делается при помощи особых рунических звуков, которые германцы называли «гальд» (galdr — «заклинание», «магическая песня»).

Нацист символикаһында рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

SS символында рун тамғалары бер нисә тапҡыр осрай. Шулай уҡ был тамға SS дивизия төрҙәрендә лә ҡабатланған.

Гиммлерҙең күрһәтмәһе буйынса СС символикаһында 14 футарк руны ҡулланылған, улар менән СС ойошмаһы ағзаларының хеҙмәт юлындағы карьера үҫештәре билдәләнгән[42][43]. СС ритуалдарында рундар менән биҙәлгән балдаҡтар, йоль яҡтыртҡыстары, кинжалдар ҡулланғандар.

Әҙәбиәттә рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Кирт — рун яҙыуы өлгөһө
Айлы рундар

Айлы һәм кирт рундары дөйөм герман алфавитынан сығып Толкин тарафынан төҙөлгән, тик уларҙың мәғәнәләре Урта Ерҙә йәшәгән халыҡтарҙың фонетик үҙенсәлектәре менән бәйле булған[44][45][46][47][48].

Юникодтағы рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Юникодта рундарға айырым урындар (позициялар) бирелгән (16A0—16F8)[49][50]. 76 руник тамғалар Юникодта бар. Шулай уҡ бында нөктә, ике нөктә, сатраш тамғалар өҫтәп индерелгән. Унда «алтын һандар» өсөн дә arlaug (16EE), tvimaður (16EF) һәм (16F0)16EF) тамғалары бар.

Руны ирекле Юникод-шрифтарын: Junicode, Free Mono ,Caslon Roman; шартлы-түләүһеҙ Code2000, Everson Mono и TITUS Cyberbit Basicтарҙа ҡулланыла.

Рун терминының башҡа телдәрҙә ҡулланылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тышҡы күренешенең оҡшашлығы арҡаһында рун менән бөтөнләй бәйле булмаған ҡайһы бер телдәрҙең яҙыуын рун яҙыуы тип тә йөрөткәндәр. Был бигерәк тә Себерҙәге кёк-төрөк яҙмаһына ҡағыла[51].

Болгар руник яҙмаһын һәм боронғо венгр яҙыуын шулай уҡ рун менән яҙылған тиҙәр. Венгр рундары төрөктәрҙегенә оҡшаш булһа ла уларҙың бәйләнеше асыҡ түгел[5][51].

Славян рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫке Ладогала табылған рун яҙмаһы
Новгородта табылған рун яҙмаһы

XIXXX быуаттарҙа рун проблемаларын ғалимдәр ныҡлап тикшергән, ә һуңғы йылдарҙа һөйәрмән эҙләүселәр ҙә уның менән булыша башлаған[5].

Белоруссияла[52], Украинала һәм Латвияла герман рундары менән яҙылған күп кенә яҙмалар табылған, улар уҡымалы булған. Тик Иҫке Ладогала һәм Новгородта ике уҡырлыҡ булмаған рун яҙмаһы табылған, улар икеһе ике төрлө бер телгә лә тура килмәгән рун яҙыуы менән яҙылған. Монах (черноризец) Храбр үҙенең «О письменах» тигән трактатында мәжүси-славяндар төрлө һыҙыҡтар менән яҙғандар тигән, тик ул ваҡытта әле славяндарҙың яҙыуы булмаған[53]. «Велесовая книга» китабындағы яҙыу славяндарҙың рундарына оҡшаш тип яҙылған, тик был, иҫбатланмаған фараз ғына булғанлыҡтан, фән тарафынан танылмаған[54].

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Макаев, Э. А. Язык древнейших рунических надписей — М.: Едиториал УРСС, 2002.
  2. [ Руны (надписи)] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә http://bse.sci-lib.com/article098162.html
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Истрин, В. А. Развитие письма — М.: Наука, 1965.
  4. Вдоль и поперёк волокон дерево сопротивляется по-разному, поэтому вырезать кривые линии тяжело.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 Дирингер, Дэвид. Алфавит — М.: Издательство иностранной литературы, 1963. — Б. 579—599.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Кондратов Алексей. Письмена мёртвые и живые — СПб.: Азбука-Классика/Авалон, 2007. — Б. 186—187. — 256 б.
  7. 7,0 7,1 Соловьева Л. Н. Древние германцы и их языки. Введение в германскую филологию — М., 1980. — Б. 7—27.
  8. Stephens, George. Thunor the Thunderer, carved on a Scandinavian font about the year 1000 — London/Copenhagen: Williams and Norgate/H. H. J. Lynge, 1878. — Б. 29.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Викинги. Набеги с Севера — М.: Терра, 1996.
  10. 10,0 10,1 Enoksen, Lars Magnar. Runor. Historie, Tydning, Tolkning — Lund: Historiske Media, 1999. — ISBN 91-89442-55-5.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Arild Hauge. Сайт Арильда Хауге (no). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 13 июнь 2009 тикшерелгән.
  12. Nylén, Erik — Lamm, Jan Peder. Stones, Ships and Symbols. The Picture Stones of Gotland from the Viking Age and Before — Stockholm: Gidlunds Bokförlag, 1988. — ISBN 91-7844-116-1.
  13. 13,0 13,1 Jansson, Sven B. F. Runeinskrifter i Sverige — Almqvist & Wiksell Forlag, 1976. — ISBN 91-20-04457-7.
  14. Jansson, Sven B. F. The runes of Sweden — Norstedts Forlag, 1962.
  15. Jacobsen, Lis — Moltke, Erik. Danmarks Runeindskrifter. Lommeudgave — København: Ejnar Munksgaards Forlag.
  16. Мельникова Е. А. Скандинавские рунические надписи — М.: Восточная литература, 2001.
  17. Otto von Friesen. Rökstenen. Runstenen vid Röks kyrka Lysings härad Östergötland — Stockholm: Vitterhetsakademien, 1920.
  18. Е. А. Гуревич. Руны, руническое письмо // Словарь средневековой культуры — М., 2003. — Б. 415—423.
  19. Marstrander, Carl. Norsk tidskrift for sprogvidenskap // De gotiske runeminnesmaerker — 1929 Т. 3.
  20. Sigurd Agrell. Die spätantike Alphabet-Mystik und die Runenreihe — 1932.
  21. Uthark: Nightside of the runes. — ISBN 9197410217.
  22. Kenneth Meadows. Rune Power — 1995.
  23. Björn Andersson. Runor, magi, ideologi. En idéhistorisk studie.
  24. David Almer. Från Úr till Fé (Aorta: journal för retrogardistisk kultur nr 17 (tidskrift)).
  25. Речи Высокого, 138—143
  26. Marstrander, Carl J. S. De nordiske runeinnskrifer i det eldre alfabet. Skrift og språk i folkevandringdtiden // Artikkel i Viking — Norsk Arkeologisk Selskap, 1953.
  27. Carl Faulman. Das Buch Der Schrift Enthaltend Die Schriftzeichen Und Alphabete — Wien, 1880.
  28. Snædal, Þórgunnur. Rúnaristur á Íslandi — 2003.
  29. Árbók hins íslenzka fornleifafélags — Reykjavík, 2000—2001. — Б. 5—68.
  30. Projektet Samnordisk runtextdatabas, 2004  (швед.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 12 июнь 2009 тикшерелгән.
  31. Bæksted, Anders Islands Runeindskrifter — København, 1942.
  32. Projektet Samnordisk runtextdatabas, 2008  (швед.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 12 июнь 2009 тикшерелгән.
  33. Thalbitzer, William Runeindskrifter i Grønland // Det Grønlanske Selskabs Årsskrift — København: Ejnar Munksgaards Forlag, 1949. — Б. 85—92.
  34. Boethius, Johannes; Levander, Lars; Norren, Adolf. Dalska runiskrifter fren nyare tid.
  35. Цезарь. Записки о Галльской войне, 1.50.
  36. Тацит. О происхождении германцев….
  37. Речи Сигрдривы, 5—20.
  38. 38,0 38,1 Бедненко Г. Школа рун. Техника гадания и магический комментарий — Центрполиграф, 2006.
  39. 39,0 39,1 Медоуз К. Магия рун.
  40. Kummer, Siegfried Adolf. Naturligt — övernaturligt // Ockulta vetenskaper — Ferstling, Poul, Forum, 1997. — Б. 162—164. — ISBN 91-37-09486-6.
  41. Sven Stolpe. Stefan George och andra studier // Kosmikerna — Bonniers, 1956. — Б. 61—63.
  42. Вебер, Эдмунд. Руническое искусство — СПб.: Евразия, 2002.
  43. Хайнц Хёне (англ.)русск.. Чёрный орден СС. История охранных отрядов. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2003. — 542 с. — 6000 экз.
  44. Толкин, Дж. Р. Р. Хоббит, или туда и обратно.
  45. Толкин, Дж. Р. Р. Властелин колец: Братство кольца.
  46. Толкин, Дж. Р. Р. Властелин колец: Две крепости.
  47. Толкин, Дж. Р. Р. Властелин колец: Возвращение короля. Приложение Д..
  48. О рунах и Кирте  (нем.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 12 июнь 2009 тикшерелгән.
  49. Для корректного отображения требуется установить специальный шрифт
  50. Unicode Code ChartPDF (68,3 KB)PDF (68,3 KB)
  51. 51,0 51,1 Добльхофер, Эрнст. Знаки и чудеса — М.: Вече, 2004. — Б. 368—399. — 427 б.
  52. Обнаружены в результате раскопок 1978 г. в городище Масковичи Браславского р-на. Источник: Археологическое наследие Беларуси. НАН Беларуси: Институт истории. Мн. «Беларуская навука», 2012, страница 130.
  53. Черноризец Храбр.
  54. Зализняк, А. А. О профессиональной и любительской лингвистике // Наука и жизнь, № 1—2 — 2009.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

урыҫ телендә
  • Руны // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  • Кэрролл Р. Т. Руны // Энциклопедия заблуждений: собрание невероятных фактов, удивительных открытий и опасных поверий — М.: Издательский дом «Вильямс», 2005. — 672 б. — ISBN 5-8459-0830-2, ISBN 0-471-27242-6.
  • Макаев, Э. А. Язык древнейших рунических надписей — М.: Едиториал УРСС, 2002. — 156 б. — ISBN 5-354-00030-0.
  • Мельникова Е. А. Скандинавские рунические надписи — М.: Восточная литература, 2001. — ISBN 5-02-018082-3.
  • Флауэрс С. Э. Руническое учение — М.: София, Гелиос, 2002. — 320 б. — ISBN 5-344-00080-4.
  • Платов А. В. Руны: Два тысячелетия магической Традиции — М.: Вече, 2011. — 448 б. — 3000 экз. — ISBN 978-5-9533-6162-0.
башҡа телдә
  • B. Odenstedt. On the Origin and Early History of the Runic Script — Coronet Books Inc, 1990. — 182 б. — ISBN 978-9185352203.
  • Richard L. Morris. Runic and Mediterranean Epigraphy — Coronet Books Inc, 1988. — 176 б. — ISBN 978-8774926832.
  • Enoksen, Lars Magnar. Runor. Historie, Tydning, Tolkning — Lund: Historiske Media, 1999. — ISBN 91-89442-55-5.
  • Jansson, Sven B. F. Runeinskrifter i Sverige — Almqvist & Wiksell Forlag, 1976. — ISBN 91-20-04457-7.
  • Jacobsen, Lis — Moltke, Erik. Danmarks Runeindskrifter. Lommeudgave — København: Ejnar Munksgaards Forlag.
  • Otto von Friesen. Rökstenen. Runstenen vid Röks kyrka Lysings härad Östergötland — Stockholm: Vitterhetsakademien, 1920.
  • Arntz, Helmut: Handbuch der Runenkunde. Halle/Saale: 1935 Niemeyer
  • Arntz, Helmut: Die Runenschrift. Ihre Geschichte und ihre Denkmaeler. Halle/Saale: 1938 Niemeyer
  • Hunger, Ulrich: Die Runenkunde im Dritten Reich. Ein Beitrag zur Wissenschafts — und Ideologiegeschichte des Nationalsozialismus. Frankfurt/Main: Www 1984
  • Gaul-Ferenschild, Hartmut: National-voelkisch-konservative Germanistik. Kritische Wissenschaftsgeschichte in personengeschichtlicher Darstellung. Bonn: 1993 Bolvier
  • Kater, Michael H.: Das «Ahnenerbe» der SS 1935—1945. Ein Beitrag zur Kulturpolitik des Dritten Reiches. 2. erg. Aufl. Muenchen: 1997 Oldenbourg
  • Krause, Wolfgang: Was man in Runen ritzte. 2. verb. Aufl. Halle/Saale: 1943 Niemeyer
  • Plassmann, Joseph Otto: Runenformen in brauchtuemlichen Sinnbildern. In: Germanien. Jg.4—H. 4 (1936), S. 105—114
  • Poliakov, Leon & Wulf, Joseph: Das dritte Reich und seine Denker. Wien: 1983 Ullstein
  • Reichardt, Konstantin: Runenkunde. Jena: Diederichs 1936 Runenberichte. Bd.1 H. 1-4 (1939—1942)
  • Roemer, Ruth: Sprachwissenschaft und Rasseideologie in Deutschland. Muenchen: 1985 Fink
  • Weigel, Karl Theodor: Runen und Sinnbilder. Berlin: 1935 Metzner
  • Wirth, Hermann: Die heilige Urschrift der Menschheit. 2. Bde. Leipzig: Hase & Koehler, 1931.
  • Wuest, Walther: Zur Erkenntnis deutschen Wesens. Deutsches Ahnenerbe — Das Ahnenerbe. In: Germanien. Jg.5—H. 4 (1937), S. 97-101
  • Jansson, Sven B. F. Runeinskrifter i Sverige — Almqvist & Wiksell Forlag, 1976. — ISBN 91-20-04457-7.
  • Jacobsen, Lis — Moltke, Erik. Danmarks Runeindskrifter. Lommeudgave — København: Ejnar Munksgaards Forlag.
  • Klaus Röhrborn und Wolfgang Veenker. Runen, Tamgas und Graffiti aus Asie und Osteuropa — Wiesbaden, 1985.
  • Ральф Х Блюм Книга Рун — Великобритания, -.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]