Анд тауҙары

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Андтар
Андтар
Андтар
32°39′10″ ю. ш. 70°00′40″ з. д.HGЯO
Илдәр Венесуэла Венесуэла
Колумбия Колумбия
Эквадор Эквадор
Перу Перу
Боливия Боливия
Чили Чили
Аргентина Аргентина
Оҙонлоғо 9000 км
Киңлеге 500 км
Иң бейек түбәһе Аконкагуа
Анд тауҙары (Көньяҡ Америка)
Montanya.svg
Андтар
Commons-logo.svg Andes Викимилектә

А́ндтар, Анди́ Кордилье́рҙары (исп. Andes; Cordillera de los Andes) — иң оҙон (9000 км)[1] һәм Ер йөҙөндәге иң бейек тауҙарҙың береһе (Аконкагуа тауы 6962 м)[2] ул Көньяҡ Американы төньяҡтан һәм көнбайыштан ҡаймалап тора. Көньяҡ өлөшө Кордильер. Урыны менән уның киңлеге 500 км ашыуыраҡҡа барып етә (иң киң урындары Үҙәк Андтарҙа 750 км-ғаса м 18° һәм 20° көньяҡ киңлек арауығында)[3]. Уртаса бейеклеге — 4000 м тирәһе.

Андтар океан ара эре һыу айырғыс булып тора. Андтан көнсығышҡа Атлантик океан бассейны һыу ятҡылыҡтары, йылғалары аға (Андта Амазонка һәм уның ҡушылдыҡтары Ориноко, Парагвай, Парана , Магдалена һәм Патагония), көнбайыш һыу бассейны йылғалары (Тымыҡ океанға ҡойоусы) оҙон булмаған йылғалар баш ала. Андтар Көньяҡ Америка өсөн көнбайыштан Атлантик океандан көнсығыштан Тымыҡ океандан климатик кәртә булып торалар. Тауҙар 5 климатик бүлкәттәрҙә ята (экваториаль, субэкваториаль, тропик, субтропик һәм уртаса). Шуға ла, көнбайыш һәм көнсығыш итәктәрендә, дымлылыҡ контрастллығы ныҡ айырыла. Андтың бик оҙон булыуы арҡаһында, айырым төбәктәрҙә ландшафттар ныҡ айырылалар. Рельеф характеры һәм башҡа тәбиғи айырмалыҡтар буйынса өс төбәккә бүленә — Төньяҡ, Үҙәк һәм Көньяҡ Андтар.

Андтар ете дәүләттең, Венесуэланың, Колумбияның, Эквадорҙың, Перу, Боливияның, Чилиҙың һәм Аргентинаның биләмәләре буйынса һуҙылған.

Аталыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Италия тарихсыһы Джованни Анелло Оливаның (1631 й.) мәғлүмәттәре буйынса европа-баҫҡынсылары тәүҙә «Андтәр йәки кордильерҙар » («Andes, o cordilleras») тип ул ваҡытта көнбайышы ғына аталған."сьерра" («sierra»)[4]. Ғилми консенсус буйынса атамаһы кечуа телендәге анти (бейек тау, һырт) һүҙенән алынған. Шулай уҡ башҡа фекерҙәр ҙә бар.

Орография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төньяҡ Андтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Венесуэлалағы Боливар сусағы

Андтарҙың үҙәк системаһы мердианаль йүнәлештә йәнәш һырттар һөҙәк итәктәр һәм уйпаттар, сөүгөлдәр менән һуҙылған. Кариб Андтары ғына Венесуэла биләмәһендә.

Төньяҡ-көнбайыш Андтар орсоҡ һымаҡ, төньяҡта 12° төньяҡ киңлектә төп өс Кордильерҙар — Көнсығыш, Үҙәк һәм Көнбайыш. Улар барыһыла бейек, текә ҙәм бағҡыс һымаҡ ҡаялы төҙөлөш формаһы алған. Сөңгәлдәрҙә Магдалены һәм Кауки — Патии йылғалары туғайлыҡтары.

Үҙәк Андтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Перулағы Эль-Мисти янартауы (вулкан)

Үҙәк Андтар икегә бүлеп йөрөтөлә (до 28° к.к.): Перуан Андтары һәм әлбиттә, Үҙәе Андтар. Көньяғында Үҙәк Андттар тау алды (киңлеге 750 км-ға тиклем). БындаПуна яҫы таулыҡтары өҫтөнлөк итә, бейеклектәре 3,7 — 4,1 мең м. Аҡмай торған соҡорҙар, (Титикака, Поопо һәм башҡа күлдәре менән.) Шулай уҡ тоҙло тупраҡлы уйһыулыҡтар (Атакама, Койпаса, Уюни һәм башҡалар.) байтаҡ.

Боҙ күле Палькакоча

Хужалыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Андтарҙа иң мөһим хужалыҡ булып тау-байыҡтырыу сәнәғәте тора. Баҡыр (Чилиҙа), тимер (Боливияла), алтын (Колумбияла һәм башҡалар), изумрудтар (Колумбияла), вольфрам, аҡ ҡурғаш, көмөш, нефть (бөгөлдәрҙә һәм тау араларында Аргентинла, Боливияла, Венесуэлала, Перуҙа һ.б.) эшкәртелә

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Строго говоря, наиболее протяжённой горной системой Земли является Срединно-океанический хребет, представляющий собой сеть хребтов общей протяжённостью около 80 000 км. Однако в книге рекордов Гиннеса Срединно-Океанический хребет отмечен как самая крупная горная система Земли, в то время как Анды — самая протяжённая горная цепь. См. соответствующие записи, а также wwww.rgo.ru/geography/fiz_geography/uamerika/andqqq1
  2. Анды являются высочайшей горной системой Земли из расположенных за пределами Азии; высочайшая горная система нашей планеты — Гималаи. См. www.igras.ru/index.php?r=41&id=153
  3. См. wwww.rgo.ru/geography/fiz_geography/uamerika/andqqq1
  4. Juan Anello Oliva, HISTORIA DEL REINO Y PROVINCIAS DEL PERÚ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 Июль (Майай) 2012.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Е. Н. Лукашова. Южная Америка. — М, 1958;
  • Латинская Америка, Энциклопедический справочник. — т. 1. — М, 1980.