Гималай тауҙары

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Гималайҙар битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Гималай тауҙары
हिमालय?
Himalaya composite.jpg
28°49′00″ с. ш. 83°23′31″ в. д.HGЯO
Илдәр Ҡытай Ҡытай
Һиндостан Һиндостан
Непал Непал
Пакистан Пакистан
Бутан Бутан
Бангладеш Бангладеш
Регион Тибет
Барлыҡҡа килгән осоро Аҡбур
Майҙаны 1 089 133 км²
Оҙонлоғо 2330 км
Киңлеге 1335 км
Иң бейек түбәһе Джомолунгма
Бейек нөктәһе 8848 м [1]
Гималай тауҙары (Ҡытай Халыҡ Республикаһы)
Montanya.svg
Гималай тауҙары
Тибетское нагорье позиция картаһы әлегә юҡ.
Commons-logo.svg Himalaya Викимилектә

Гимала́й тауҙары (санскр. हिमालयः, himālayaḥ IAST « ҡарҙар торлағы», һинд हिमालय, Ҡалып:Lang-ne, ҡыт. 喜馬拉雅山脈, урду ہمالیہ, ингл. Himalayas) — Ерҙең иң бейек тау системаһы. Гималай тауҙары Тибет таулығы (төнъяҡта) һәм Инд-Ганг тигеҙлеге (көнъяҡта)араһында урынлашҡан[2]. Үҙәк Азия тау сүллектәре менән Көнъяҡ Азия тропиктары араһында климат һәм тәбиғәт сиктәре бик ныҡ айырылып тора.

Гималай тауҙары Һиндостан, Непал, Ҡытай (Тибет), Пакистан, Бутан территорияларында урынлашҡан. Гималай тауҙары алды Бангладештың иң төнъяғына тиклем һуҙыла[3].

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Үҙәк Азия менән Көнъяҡ Азия араһындағы тауҙар оҙонлоғо- 2900 км һәм киңлеге -350 км . Майҙаны- яҡынса 650 мең км²[2]. Тау һырттарының уртаса бейеклеге- 6 км , Гималай тауҙарының иң бейеге- Джомолунгма(Эверест) шулай уҡ Ерҙең иң бейек тауы булып һанала( 8848 м)[4] . Бында 10 иң бейек тау урынлашҡан , уларҙың һәр береһенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 8000 м ашыу. Гималай тауҙарынан төнъяҡ-көнбайышта икенсе иң бейек тауҙар системаһы — Каракорум һуҙылып китә.

Гималай тауҙары Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлатып, 3 баҫҡыс хасил итеп, ҡалҡып тора, улар Сивалик (Гималай алды), Кесе Гималай ( Пир-Панджал һырты, Дхаоладхар һәм башҡа) һәм улар араһында - буй-буй уйпатлыҡтар ( Катманду үҙәне, Кашмир үҙәне һәм башҡа ) аша Оло Гималай тауҙары( Ассам, Непал, Кумаон һәм Пенджаб Гималайы)[5].

Диңеҙ кимәленән 8 км бейек булған Оло Гималай тауҙары, иң тәбәшәк артылыштар 4 км бейеклектә. Оло Гималай тауҙарына Альп тауҙары төрөндәге һырттар , ныҡ бейек тауҙар , ҡалын боҙ ҡатламдары (майҙаны 33 мең км² артыҡ) хас[5]. Көнсығыштан был һыртты Брахмапутра үҙәне сикләй, көнбайыштан — Һинд йылғаһы (был ҡеүәтле дарьялар өс яҡлап тау системаһын уратып аға ). Төнъяҡ- көнбайыш яҡта иң һуңғы Гималай һырты- Нанга-Парбат (8126 м), көнсығышта — Намджагбарва (7782 м).

Кесе Гималай тауҙарының бейеклеге- диңгеҙ кимәленән 2,4 км , тик көнбайыш яғында — 4 км юғарыраҡ .

Иң тәбәшәк Сивалик һырты бөтә тау һырттары теҙмәһе буйлап, Брахмапутранан Һинд йылғаһына тиклем һуҙылған, уның бейеклеге бер ерҙә лә 2 км артмай.

Гималай тауҙарында Көнъяҡ Азияның иң ҙур йылғалары — Һинд, Ганг, Брахмапутра башлана.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гималай тауҙары Һинд уйһыулығын Тибет тауҙарынан айырып тора. Тауҙарҙың көнъяҡ һырты сезонлы муссон елдәре тәьҫиренә эләгә. Йәйгеһен бында бик көслө ямғырҙар була, көнсығыш яғында йылына 4 м, көнбайыш яғында— 1 м тиклем. Үҙ сиратында, төнъяҡ һырттары һыуыҡ һәм ҡоро континенталь климат тәьҫире аҫтында ҡала.

Йәй көнө бейектә, тау түбәләрендә температура −25 °C, ҡыш −40 °C тиклем төшә. Бында йыш ҡына көслө ел- дауылдар була ( тиҙлеге- 150 сәғ/км ) һәм һауа торомшо бик тиҙ үҙгәреүсән.

Боҙлоҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гималай боҙлоҡтарының майҙаны 33 000 км², унда ҡар ҡатламының күләме 6 600 км³ самаһы . Боҙлоҡтар иң бейек һәм ҙур тау массивтарында һәм түбәләрендә урынлашҡан. Оҙонлоҡтары буйынса Ганготри һәм Зема (26 км), Джомолунгманың төнъяҡ һыртында урынлашҡан Ронгбук- иң алыҫҡа һуҙылған боҙлоҡтар.

Боҙ тарлауыҡтары, боҙ шыуып төшөү һәм боҙлоҡтарҙағы ярыҡтар зонаһы гел үҙгәреп тора. Таралып торған фирн ҡары ҡырҙары бик һирәк осрай, сөнки уларҙың хасил булыуына бейек ҡаялар ҡамасаулай. Боҙлоҡтар ирегәндә һыу Ганг, Һинд һәмБрахмапутраға ағып төшә.

Гималай тауҙарының көнбайышында ҡар һыҙатының оҙонлоғо- көнъяҡ һырттарҙа - 5000 м һәм төнъяҡта- 5700—5900 м . Гималайҙың көнсығышында көнъяҡ һырттарҙа ҡар сиге 4500—4800 м , төнъяҡта — 6100 м бейеклектә урынлашҡан. Боҙлоҡтар башлыса дендрит (йәки Гималай) тибында, улар ҡар һыҙатынан 1300—1600 м түбәнерәк төшә[2].

Үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гималай тауҙарында үҫемлектәр бүлкәт (ярус) менән урынлашҡан: түбәндәрәк тераи (һаҙлыҡлы джунглиҙар), юғарыраҡ мәңге йәшел тропик, япраҡлы, ылыҫлы, ҡатнаш урмандар, Альптағы кеүек яландар .

Ҡоро төнъяҡ һырттарҙа муссондар тәьҫире көслө түгел, бында тау далалары һәм ярым сүллектәр күп. Тауҙар итәгендә ҡоро саванналар һәм ылыҫлы урмандар, ары ҡуйыраҡ япраҡлы урмандар. Көнбайыштағы Гималай тауҙары алдында дхак (Butea monospera) ағасы үҫә, ул ҡиммәтле сайыр менән ағас материалдары бирә.

Көнсығышта 1 км бейеклеккә хәтле һырттар еүеш һәм һаҙлыҡлы джунгли тибындағы тераи тигән урмандар менән ҡапланған, бында ҡиммәтле сал ағасы (Shorea robusta) үҫә. Юғарыраҡ - бамбуклы, пальма һәм ағас кеүек абағалы тропик урман зонаһы.

2 км бейеклектә һәм унан юғарыраҡ имән, магнолия, каштан һәм саған үҫкән япраҡлы урман. 2,6 км юғарыраҡ ылыҫлы ағастар, Гималай ҡарағайы һәм кедр үҫә.

3,5 км - 4 км бейеклектә - рододендрондар һәм кәрлә ҡыуаҡтар һәм бейек тауҙарҙа үҫеүсе мүктәр. 5 км бейеклектән башлап— гляциаль- ниваль бүлкәт ландшафты.

Мәңгелек боҙлоҡтар сиге- көнъяҡта 4,5 км һәм төнъяҡта 6 км .

Хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гималай тауҙарындағы хайуандар донъяһы ландшафттың үҙенсәлегенә бәйле. Тераи бүлкәтендәге урмандарҙа индийский носорог (Rhinoceros unicornis) (һинд носорогы) йәшәй. Альп бүлкәтендәге яландар — юҡҡа сығып барған ирбис (Uncia uncia)(ирбис) төйәге. Көнъяҡ һырттың итәгендә һинд фаунаһы. Тропик зонаһының көнъяҡ һырттарында хайуандар донъяһы төрлөрәк. Урманда эре һөтимәрҙәр, һөйрәлеүселәр һәм бөжәктәр йәшәй. Бейек тауҙарҙа фауна Тибеттағы кеүек . Гималай тауҙарының төнъяғында Гималай айыуҙары, мускус кабаргаһы һәм төрлө антилопалар, ҡырағай ат, ҡырағай кәзә, ҡырағай һарыҡ , як, тау кәзәләре осрай. Кимереүселәр күп.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Горные системы Азии

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Peakbagger.com
  2. 2,0 2,1 2,2 Гималаи // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  3. Himalaya. 17 апрель 2015 тикшерелгән.
  4. Everest not as tall as thought (инг.)
  5. 5,0 5,1 Гималаи. Географическая энциклопедия. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 октябрь 2012. 13 сентябрь 2012 тикшерелгән.