Буранбай (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
«Буранбай»
Йыр
Жанр

башҡорт халыҡ йыры

Башҡарыу теле

башҡорт

Дауамлығы

3,5 мин

Авторы

Буранбай сәсән

Буранбай — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Киң билдәле тарихи йырҙарҙың береһе. Тәүге тапҡыр 1894 йылда С. Г. Рыбаков тарафынан Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Эткол ауылында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы) йәшәүсе Толомғужа Ғөбәйҙуллиндан яҙып алына һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабыында баҫтырыла. Йыр варианттарын һәм легендаларын төрлө йылдарҙа Ғ. Ә. Әлмөхәмәтов, М. А. Буранғолов, С. Ғәбәши, Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, К. Й. Рахимов, И. В. Салтыков[1] һәм башҡа фольклорсылар яҙып алалар.

Буранбай сәсәнгә арналған бай орнаментлы, киң диапозонлы (ике октава) лирик-эпик характерҙағы йыр. «Буранбай» башҡорт халыҡ йырын башҡарыу юғары вокаль оҫталыҡты талап итә.

Башҡарыусылар араһында — С.Ә.Абдуллин, М. Ә. Байымов, М. Ф. Буранғолов, М. С. Ғәйнетдинов, Х. Л.Ғәлимов, Ф.Ә. Килдейәрова, И. А. Солтанбаев, А. А. Солтанов, М. Х. Хисмәтуллин[1], шулай уҡ йәш быуын йырсыларҙың репертуарына ла «Буранбай» йыры ингән (А. К. Тимеров, Р. Харрасов, Р. Туйсин һәм башҡалар).

Тауыш һәм фортепиано өсөн — М. М.Вәлиев, Р. Х.Ғәзизов, К. Рәхимов, Х. Ф.Әхмәтов, хор һәм симфоник оркестр өсөн Н.Ә.Дауытов эшкәртә. Йырҙың көйө Әхмәтовтың скрипка һәм фортепиано өсөн Сюитаһында, «Сыңрау торна» балетында файҙаланыла[1].

Риүәйәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Риүәйәттең ике версияһы бар. Береһе Кәрим Дияровтың «Сал Уралдың моңдары» тигән китабында, икенсеһе Нәҙершина Ф. А. төҙөгән «Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре» тигән китапта бирелгән.

Ф. А. Нәҙершина китабындағы версия

Йырҙың төп персонажы Буранбай Ҡотдосов 1800 йылдарҙа йәшәгән. Сығышы менән Баймаҡ районы, Буранбай ауылы (элекке Ырымбур губернаһы, Бөрйән улусы, Кинйәбулат ауылы). Бик батыр, мәргән, тапҡыр һүҙле, оҫта йырсы, ҡурайсы булған, һунарға йөрөгән, уҡ-һаҙаҡ менән оҫта эш иткән. Бер күҙе һуҡыр булған. Халыҡ был хаҡта йыр ҙа сығарған:

Буранбайҙы һуҡыр тиҙәр,

Бер күҙкәйе менән ҡарайҙыр…

Атаһы — Зөлкәрнәй, ҡатыны — Тутыйғош. Нәүширбән исемле улдары булған (хәҙерге Нәүширбәновтар шунан килеп сыҡҡан).

Буранбай заманына күрә уҡымышлы, ғәрәпсә уҡый-яҙа белгән кеше булған. Шулай уҡ күҙ бәйләү (гипноз) һәләтенә эйә булған. Байҙар алдында баш эймәгән, ярлыларҙы яҡлаған. Уның өҫтөнән ялыу яҙғандар. Буранбайҙы Ырымбурға саҡыртҡандар, ләкин ул урманға ҡасҡан. Бер төндө ауылына ҡайтҡан саҡта, уны тоторға уйлап, өйөн ҡамағандар. Буранбай күҙ бәйләү һәләте менән ҡасып ҡотолған һәм ул ерҙәрҙән бөтөнләй китергә булған. Иҙелбай ауылына барып төпләнгән, үҙен Ялан Йәркәй тип танытҡан.

Кәрим Дияровтың китабындағы версия

Урыҫ байы башҡорттарҙың ерҙәрен тартып ала. Йәрмөхәмәт (Йәркәй) исемле кеше бола күтәрә. Уны ҡулға алалар. Йылға аша сыҡҡанда, Йәркәй һыуға һикереп ҡаса. Йәркәй атаһының тыуған ауылына барып, шунда йәшәй башлай. Буранбай исемен ала. Старшина уны уҡырға ебәрә. Өйгә ҡайтҡас, Буранбай старшина ярҙамсыһы булып эшләй.

Буранбай
Оҙон да ғына оҙон, ай, бик моңло
Буранбайҙың һуҙған да йырҙары.
Буранбайҙың йырын тыңлағанда,
Йөрәкһенә ауылдың ирҙәре.

Башҡорт халыҡ йыры"

Һуғыш башлана. Буранбайҙы һуғышҡа ебәрәләр. Ул һуғыштан миҙал менән ҡайта. Шунан уны старшина итеп ҡуялар. Буранбай халыҡты яҡлай.

Губернатор Буранбайҙан ҡотолорға була. Буранбайҙың ҡайҙан килгәнен белер өсөн, ҙур йыйын үткәрә. Йыйында Буранбай иң яҡшы ҡурайсы була. Йәш саҡта йөрөгән ҡыҙы уны таный. Иренә әйтә. Ире көнләшеп, губернаторға ошаҡлай. Буранбай байрамдан ҡайтҡанда, һалдаттар уны ҡулға алалар. Губернатор Буранбайҙы һөргөнгә ебәрә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Нәҙершина Ф. А. Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре. (Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз) — Өфө: Китап, 1997. — 288 б. — ISBN 5-295-02094-0.
  • Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988

Видеоматериалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Logo YouTube por Hernando.svg Видео Абдулла Солтанов башҡарыуында

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]