2-се Этҡол

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
2-се Этҡол
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ үҙәге 2-се Этҡол ауыл советы[d]
Административ-территориаль берәмек Ниғәмәт ауыл советы
Почта индексы 453672

2-се Этҡол (рус. Иткулово 2-е) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1727 кеше[1]. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Икенсе Этҡол ауылы. Ауыл мәсете.

XVIII быуат башында Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы Айытҡужа Иҫәкәев нигеҙ һалған, башта уның исемен йөрөткән, һуңынан — уның улы тархан Этҡол Айытғужин исеме менән йөрөтөлә башлай. Ауыл 1763 йылда документтарҙа сағылдырылып ҡалған[2].

1816 йылда 88-йәшлек Этҡол Айытғужин Этҡол ауылында йәшәгән. Этҡолдың улдары һәм ейәндәре билдәле: өлкән улы Байҡый (1766 йылғы), уның улдары — Сөләймән, Дауыт, Таулыҡай, Мөхәмәтзаман. 1815 йылда Байҡый балалары һәм һәм туғандарының балалары Әйүп, Йосоп, Яҡум менән яңы булдырылаған Моҡас ауылына күсә. Этҡолдың кесе улы Солтанғол иртә донъя ҡуя, унан улы Балхия ҡала (1784 йылғы). Балхияның улдары — Баһаутдин һәм Ишмырҙа. Этҡол ейәне Балхия Солтанғолов менән йәшәй[3].

1812 йылғы Ватан һуғышында Этҡол ауылынан 15-се башҡорт полкы составында Парижға тиклем барып етәләр: урядник Баязит Әлимбәтов, рядовойҙар Мөхәмәтғәли Ниәтшин, Мөкмин Әбделсәлимов, Сәйетбаттал Ирмәков (бөтәһе лә көмөш миҙалдар кавалерҙары). 1806—1807 йылдарҙа Францияға ҡаршы Пруссия һәм Польша территорияһындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар: рядовойҙар Хәйризаман Ирғәлин, Әйүп Солтанғолов, Баҡтыбай Ирмәков. 1828—1829 йылғы урыҫ-төрөк һуышында ҡатнашалар: Буранғол Рафиҡов, Әбделғариф Әбделмәжитов һә Мөхәмәтғәли Килдиғужин[3].

Икенсе Этҡол ауылы. Таулы йылғаһы буйы.

Этҡолдар малсылыҡ менән шөғөлләнәләр, Байым, Исхаҡ, Ниғәмәт, сәйебаттал ауылдары халҡы менән Бутара, салажа, Әликәй, Ҡашҡа-Айғыр буйлап Сереккүлгә һәм Һаҡмар йылғаһына тиклем Урал тауҙарына барып еткәндәр. 1839 йылда 116 йорттан 88 арба йәйләүгә сыға. Ауылда 707 кеше йәненә 480 йылҡы, 1100 һыйыр, 400 һарыҡ булған. 1843 йылда 88 бот ужим һәм 984 бот ярауай иген сәсәләр. төрлө кәсеп менән шөғөлләнәләр. Аҙна һайын баҙар ойошторола, 1885 йылда баҙарҙа 6 даими һатыу иткән лавка була[3]..

Этҡолдар яңы ауылдарға нигеҙ һалалар, сөнки XIX быуат башынан утарҙарға сығыу тыйыла. 1812 йылда 17 ғаилә Ағиҙел йылғаһы буйында Яҡшығол ауылына нигеҙ һалалар (Бөрйән районы)[3].

Совет осоронда 2-се Этҡол ауылы «Урал» агрокомплек хужалығының үҙәк усадьбаһы була. Бында ағас әҙерәү буйынса «Мәтим» артеле һәм урман хужалығы урынлашҡан[4].

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 858 416 442 48,5 51,5
1920 йыл 26 август 615
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 1034 534 500 51,6 48,8
2002 йыл 9 октябрь 1012 513 499 50,7 49,3
2010 йыл 14 октябрь 853 433 420 50,8 49,2

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һаҡмар йылғаһының Таулы, Рәжәп, Саҡмағош уң ҡушылдыҡтарында урынлашҡан[2].

  • Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 37 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 84 км

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы
  2. 2,0 2,1 Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 http://ufagen.ru/places/baymakskiy/baimovo_baym.html
  4. Сельские советы

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7(рус.)
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4 (рус.)