Иосиф II

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Иосиф II
Joseph II
Иосиф II
Флаг
Австрия эрцгерцогы,
Изге Рим империяһы,
Венгрия короле,
Богемия короле,
Хорватия һәм Славония короле,
Галиция һәм Лодомерия короле
Флаг
18 август, 1765 — 20 февраль, 1790
Алда килеүсе: Мария Терезия
Һуңыраҡ килеүсе: Леопольд II
1764 — 1765
Алда килеүсе: Иосиф I
Һуңыраҡ килеүсе: Наполеон II
 
Дине: Католик сиркәүе
Тыуған: 13 март 1741({{padleft:1741|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:13|2|0}})
Вена
Үлгән: 20 февраль 1790({{padleft:1790|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:20|2|0}}) (48 йәш)
Вена
Ерләнгән: Император төрбәһе
Династия: Лотарингский дом[d]
Атаһы: Франц I Стефан
Әсәһе: Мария Терезия
Ҡатыны: Изабелла Пармская
Мария Йозефа Баварская
Балалары: Мария Терезия Елизавета Австрийская
 
Наградалары:
Order of the Golden Fleece Rib.gif
Изге Стефан король венгр орденының Ҙур тәреһе кавалеры
Мария Терезия хәрби ордены

Иосиф II (нем. Joseph II.; 13 март, 1741, Вена — 20 февраль, 1790, Вена) — дәүләт эшмәкәре, реформатор, мәғрифәтле абсолютизмдың сағыу вәкиле. 1764 йылдың 27 мартынан алып Германия короле, 1765 йылдың 18 авгусында Изге Рим империяһы императоры итеп һайлана, Мария Терезияның өлкән улы, 1780 йылдың ноябрь аҙағына тиклем уның хакимдашы була; 1780 йылдың 29 ноябрендә, әсәһенең вафатынан һуң, Габсбургтар биләмәләрен — Австрия эрцгерцоглығын, Богемия һәм Венгрия короллеген мираҫ итеп ала.

Әсәһенең хакимдашы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Атаһы Франц I Лотарингскийҙың вафатынан һуң император итеп һайлана һәм әсәһе тарафынан Австрия биләмәләре менән идара итеүгә ылыҡтырыла. Уларҙың бергә идара иткән дәүере киң үҙгәртеп ҡороу эшмәкәрлеге менән билдәләнә, сөнки Австрияны һәләкәт сигенә ҡуйған Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында реформалар кәрәклеге асык рәүештә беленә, шул уҡ ваҡытта сиктәр аша XVIII быуат француз фәлсәфәһенең мәғрифәтселек идеялары үтеп инә.

«Мәғариф» партияһы (Aufklärungspartei) әҙәбиәттә һәм хатта Австрияның хөкүмәт даирәләрендә императрицаның консерватив ҡараштарына ҡарамайынса өҫтөнлөк ала бара һәм ниһайәт яңылыҡтар яҡлыларҙың башында Иосиф сығыш яһай. Иосифтың ҡатнашлығы арҡаһында Мария Терезия хөкүмәте крәҫтиәндәрҙең хәлен еңеләйтә, дәүләт власын нығыта, клерикаль һәм феодаль элементтарға зыян килтереп иезуиттарҙың орденын юҡҡа сығара һәм ҡаты язалауҙарҙы бөтөрҙө. Шулай ҙа Мария Терезия компромистарға бай сәйәсәте уның улын ҡәнәғәтләндермәә. Әсәһен ныҡ яратуына ҡарамаҫтан Иосиф ғүмеренең иң яҡшы йылдарын уның менән йәшерен, ҡайһы бер саҡта байтаҡ киҫкенләшкән (мәҫәлән, дингә тигеҙ ҡарау проблемалары буйынса) көрәштә үткәрә.

Үҙаллы хакимлығы. Иосифтың мәғрифәтле абсолютизмы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тик әсәһенең вафатынан һуң ғына, 1780 йылдан алып, Иосифтың киң үҙгәртеп ҡороу ниәттәрен тормошҡа ашырыу өсөн ҡулдары ысҡына. Иосиф II программаһы мәғрифәтселек абсолютизмы системаһының эҙмә-эҙлекле сағылышы булып тора. Короналы фәйләсуфтәр Фридрих II Прусский һәм Екатерина II замандашы, Иосиф үҙ заманының үҙен дә, башҡаларҙы ла аямаған, ҡаты эш менән йонсотҡан иң эшлекле кешеләрҙең береһе була. Уның һанһыҙ сәйәхәттәре тантаналы ял итеп йөрөү булмай, ә выжданлы ревизрҙың ауыр эше була. Һәр нәмәгә шәхсән инеп, ул Австрияны өҫтән төшкән реформалар аша артта ҡалған хәлдән сығарырға һәләтле булыуына ысын күңелдән ышана. Бының өсөн, уның фекере буйынса, иң элек дәүләт власының көсәйеүе мөһим, шул уҡ ваҡытта Иосиф элекке Австрия дәүләттең эске һәм тышҡы ҡеүәтен нығытыу традицияһына, бюрократик үҙәкләштереү, төрлө ырыулы монархия составын берләштереү, боронғо феодаль сығышлы тыйнаҡһыҙлыҡты юҡҡа сығарыу һәм сиркәүҙең хөкүмәткә буйһоноу традицияларына таяна. Әммә башбаштаҡлыҡҡа төҙәтмә итеп ул матбуғатта көндәлек хәстәрҙәрҙе асыҡ тикшереүҙе һәм монархтың ғәмәлдәрен асыҡ тәнҡит итергә рөхсәт итә (матбуғат тураһында Закон 1781 йылдың 11 июнендә).

Уның кеше йәнле эшмәкәрлеге бөтә ҡыйырһытылғандарҙы, ҡыҫырыҡланған крәҫтиәндәрҙән башлап йәтимдәр, сирлеләр, һаңғырау — телһеҙ, законһыҙ тыуғандарға тиклем, үҙ эсенә ала. Шулай булыуға ҡарамаҫтан Иосиф сентиментализмдан һәм хис — тойғоға бай XVIII быуаттың бер аҙ ситкә йүнәлтелгән миһырбанлығынан бөтөнләй сит. Бәләкәй генә ҡаршылашыуға ул ҙур ҡатылыҡ күрһәтә; тышҡы сәйәсәттә ул үҙенең дәүләтенең мәнфәғәте менән генә эш итә. Был юҫыҡта ул Мария Терезия дипломатияһына йоғонто яһай һәм Польшаның беренсе бүленеүендә Австрия роле өсөн яуаплы. Модалы яҙыусыларҙан маҡтау һүҙҙәрен ул көтмәй; Францияға күп ғауға тыуҙырған сәйәхәтендә (1777 йыл) Вольтер менән уның осрашыуы уның теләгенә ярашлы килеп сыҡмай.

Дини сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1781 йылдың 13 октябрендә ул дингә тигеҙ ҡараш тураһындағы указ сығара һәм халыҡҡа белем таратыу йәки ауырыуҙарҙы ҡарау (20 декабрь) эшенә булышлыҡ итмәгән монастырҙәрҙе һәм рухи ордендарҙы юҡҡа сығарҙы. Чехия менән Моравия территорияларында ғына Иосиф II дини реформаһы һөҙөмтәһендә 1782—1785 йылдарҙа 100 артыҡ монастырь[1] ябыла.

Сиркәү дәүләттән тығыҙ бәйләнгәнлеккә ҡуйыла һәм уның Рим курияһы менән бәйләнеше ныҡ ҡына сикләнә. Халыҡ мәғәрифе дәүләт ҡарамағына ҡуйыла, шул уҡ ваҡытта башланғыс уҡытыу үҙенә башҡа хәстәрлеккә эйә була. Католик сиркәүе хакимлыҡ итеүсе булып ҡалды, әммә православие динендәгеләргә, лютерандарға һәм кальвинистарға гражданлыҡ хоҡуҡтары бүләк ителә, ә иудейҙар төрлө еңеллектәр алдылар. 1782 йылдан өҫтөнлөк иткән диндән баш тартыу енәйәт булып һаналмай башлай, әммә фанатик илдә намыҫ иреклеген индерергә хөкүмәт баҙнат итмәне: динде һайлау хоҡуғы сроктар һәм башҡа кәртәләр менән сикләнә, сектанттарға ҡарата Иосиф ҡайһы бер ҙә хатта үтә ҡаты ла була.

Миҫал итеп императорҙың католик сиркәүе ҡуйынынан тыш дини йүнәлештәргә ҡарата мөнәсәбәтен көсләп католицизмға әйләндереүе уның хакимлығы дәүерендә туҡтатылған абрамиттар тарихын килтерергә мөмкин.

Крәҫтиән реформаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иосиф II Славиковицала ер һөрә (1769)

Урта быуаттарҙың икенсе мираҫы — феодализм менән — шулай уҡ көсөргәнешле көрәш тоҡана. Магнаттарҙың привилегияларын юҡҡа сығарып һәм закон алдында бөтә граждандарҙың да тигеҙлеген урынлаштырып, Иосиф дворянлыҡты тик хеҙмәт итеүсе сословие тип таный һәм чиновниктар араһына разночинецтар инеүенә юл ҡуя. Иосиф Богемияла (1781 йылдың 1 ноябрендә) крепостной хоҡуҡты юҡҡа сығара, бер аҙҙан башҡа провинцияларҙа ла һәм крҫтиәндәр бүлеп биргән ерҙе һатып алыуын хуплай. Ауыл халҡының йәшәү кимәлен күтәрелеүе тураһында хәстәрләп, ул 1786 йылдың 20 апрелендә иғлан ителгән патентҡа ярашлыбер тигеҙ ер налогын урынлаштырырға ниәтләй, әммә был теләген уға бойомға ашырырға яҙмай.

Уның сәйәсәте дөйөм ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙырҙы һәм ҡаршылашыуға дусар булды. Феодалдар һәм клерикалдар реформалар эшен тотҡарларға тырыштылар һәм папа Пий VI бушҡа ғына Венаға сәйәхәт ҡылһа ла, императорҙың дәртен һүндереүҙгә өмөтләнеп, клерикалдарҙың көндәлек ҡаршылашыуы һөҙөмтәһеҙ ҡалманы. Йәмғиәттең бөтә ҡатламдары эҙмә — эҙлекле, ҡырыҫ һәм йыш ҡына әҙәпһеҙ регламент ҡуйыу, тормоштоң бөтә тармаҡтарына ла ғибәҙәт ҡылыуҙан һәм ерләүҙән һәм корсет кейеүгә тиклем бюрократик ҡыҫтырылыу манияһы менән ҡыйынһына ине. Нәҡ шул йәмғиәт элементтарының файҙаһына реакцияға ҡаршы көрәшкән саҡта уларҙың түҙемһеҙлеге билдәләнеүе, мәҫәлән, Валахия крәҫтиәндәре баш күтәргән мәлдә (1784). Иосифтың хәлен айырыуса ҡатмарлаштыра ине. Иосифтың уңышһыҙлыҡтарынның сәбәптәрен уның һәм Габсбургтарҙың үҙәкләштереүҙән, немец телен индереүҙән, провинция башбаштыҡларын юҡҡа сығарыуҙан, ҡатламлы -вәкәләтле ҡоролош ҡалдыҡтарын Вена бюрократияһы менән алмаштырыуҙан торған традицион сәйәсәтен ҡәтғи рәүештә бөтөрөүҙе ниәт итеүҙә эҙләргә кәрәк.

Тышҡы сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һәйкәл Уничовала (Чехия)

Иосиф эске эштәргә бөтә иғтибарын туплай алмай, сөнки өҙлөкһөҙ халыҡ -ара ҡатмарлылыҡтарға тарый. Үҙенең ер күбәйтеү пландары менән ул бер күршеһенә лә тыңғылыҡ бирмәй — тәү нәүбәттә, элекке Австрия дошманы, Пруссия короленә. Австрия өсөн Германия империяһынан өҫтөнлөк бирә алырлыҡ Баварияның ҡушылдырылыуы айырмалыҡлы табышты кәүҙәләндерә. Ошо юҫыҡта Мария Терезия дәүерендә уңышһыҙ уҡталыуҙан һуң Иосиф 1780 йылдарҙың икенсе яртыһында Австрия Нидерландтарын ҡайтарыу юлы аша маҡсатҡа ирешергә ниәт ҡыла, әммә уның баҫып алыуҙары һәм ваҡ хужалар менән тупһыҙ мөғәләмәһе Фридрих II етәкселегендәге Германия кенәздәре союзын уға ҡаршы туплай (Fürstenbund). Шулай итеп, башланған этән баш тартырға тура килә. Шулай уҡ Шельде йылғаһында судносылыҡ өсөн Иосифтың Голландия менән бәрелеше лә уңышһыҙ була.

Төркиәне бүлгеләүгә самалап Иосиф барыһынан да нығыраҡ Рәсәй менән союздашлыҡтан көтә. Екатерина II шәхсән дуҫы һәм ихлас союздашы булараҡ граф Фалькенштейн исеме аҫтында үҙенең Рәсәйгә икенсе сәйәхәте ваҡытында Иосиф II көтмәгәндә Бөйөк француз революцияһы йоғонтоһо аҫтында башланған һәм үҙен Бельгия ҡушма штаттары тип иғлан иткән Бельгиялағы ихтилал тураһында хәбәр ала. Брабант революцияһын тарихи башбаштаҡлыҡтарҙы юҡҡа сығарыу (Joyeuse entrée хартияһы шул иҫәптән) һәм илдәге учреждениеларҙы тулыһынса ҡыйратыу тыуҙыра. Илде әле яңыраҡ ҡына әйбер һымаҡ икенсе илгә алмаштырырға ниәт иткәндәр, феодалдар һәм клерикалдар демократик элементтарҙа үҙҙәренә терәк таба, хәрби көс тә, папа тарафынан өгөт — нәсихәт тә, хөкүмәттең тантаналы ташламалары ла Бельгияны тулыһынса ҡәнәғәтләндермәне. Ошо уҡ сәбәптәр менән һәм шул уҡ ваҡытта берләштереү сәйәсәте тарихи бойондороҡһоҙлоҡтарҙы һанға һуҡмаған, ҡаты һәм теләктән тыш немец телен индергән Венгрияла ла шомло йүнәлеш ала, ә магнаттар физиократия нигеҙендә ер налогын индереүгә ҡабалан әҙерлектәре менән ҡурҡытылған була.

Уңышһыҙ һуғыш һәм вафаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иосиф II дукаты, 1787 йыл

Рәсәй — Төркиә һуғышы башлана (1787—1792). Еңеүҙәр даны менән үҙенең ҡаҡшаған абруйын тергеҙеү ниәтендә Иосиф Рәсәйҙең ярҙамсы союздаш роле менән сикләнмәй, Австрия — Төркиә һуғышын (1787—1791) башлап, үҙенең барлыҡ көстәрен төрөктәргә ҡаршы йүнәлтә һәм үҙе ғәсҡәр башына тора. Уның өсөн һәләкәтле ҡарар тышҡы сәйәсәт менән мауығыуы менән бергә арыу — талыуҙы белмәүсе шәхестең төп ҡаршылығын һүрәтләгән хәрби эшенә һөйөү емеше була. Баштараҡ Австрия көстәре еңеүҙәр яулай: фельдмаршал Эрнст Гидеон Лаудонға төрөктәрҙе Банаттан ҡыуып сығарырға һәм Белградты алырға насип була, ә принц Кобургский Валахияны яулап ала һәм Бухарестҡа баҫып инә.

Әммә бик тиҙҙән хәрби уңышһыҙлыҡтар һәм туберкулезын киҫкенләштергән походта эләктереп алған үлемесле биҙгәк сире уны Венаға ҡайтырға мәжбүр итә. Бында император хәленең мөшкөллөгөн күреп, хәүефле эске сыуалышта, крәҫтиән реформаһынан һәм дингә тигеҙ ҡараш законынан башҡа, бөтә булған бойороҡтарын юҡҡа сығара. Үлем түшәгендә, бик ауыр ғазаптарға ҡарамаҫтан, ул аҙаҡҡы көнгә тиклем дәүләт эштәре менән шөғөлләнә һәм 1790 йылдың 20 февралендә ҙур дәрәжә һәм ныҡлыҡ менән вафат булып ҡала.

Иосиф II вафат булыуы ваҡытына уның тура вариҫтары булмай, шуға ла ҡустыһы Леопольд II дауам итеүсеһе була, ә уның ҡыҫҡа батшалығынан һуң — Франц II.

Шәжәрәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Алтын йөн ордены (гроссмейстер 1780 йылдан)
  • Мария Терезия хәрби ордены (гроссмейстер 1780 йылдан)
  • Изге Стефан король венгр ордены (Ҙур тәре кавалеры 1764 йылдан, гроссмейстер 1780 йылдан)[2].

Библиографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иосифтың яҡын кешеләре менән хатлашыуы халыҡҡа Arneth’a, Beer'ә, Brunnefa, Geffroy, Wolf' баҫмаларында еткерелде. Урыҫ император тарихи йәмғиәте тарафынан Иосиф II тышҡы сәйәсәте буйынса документтар баҫылды.

Монографиялар:

  • Hock. Der Oesterreichische Staatsrath. Вена: 1879;
  • Онкен йыйынтығы. Берлин. Вып. 57, 63, 83;
  • Wendrinsky. Joseph II. Вена, 1880;
  • Ranke. Die Deutschen Mächte und der Fürstenbund;
  • Grosshoffinger. Joseph II. Лейпциг: 1865;
  • проф. Трачевский. Кенәздәр союзы;
  • Соколов. Иосиф II сиркәү реформалары (1893).

Китаптар:

  • Петрова М. А. Екатерина II һәм Иосиф II: Рәсәй — Австрия союзының формалашыуы: 1780—1790. — М.: Наука, 2011. — 419 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-02-036720-3


Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Holy Roman Empire crown dsc02909.jpg Изге Рим империяһы императорҙары (Оттон I тиклем — «Көнбайыш императорҙары») (800—1806)
Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg
800 814 840 843 855 875 877 881 887 891
   Карл I Людовик I  —  Лотарь I Людовик II Карл II  —  Карл III  —    
891 894 898 899 901 905 915 924 962 973 983
   Гвидо Ламберт Арнульф  —  Людовик III  —  Беренгар I  —  Оттон I Оттон II   
983 996 1002 1014 1024 1027 1039 1046 1056 1084 1105 1111 1125 1133 1137 1155
    —  Оттон III  —  Генрих II  —  Конрад II  —  Генрих III  —  Генрих IV  —  Генрих V  —  Лотарь II  —    
1155 1190 1197 1209 1215 1220 1250 1312 1313 1328 1347 1355 1378 1410
   Фридрих I Генрих VI  —  Оттон IV  —  Фридрих II  —  Генрих VII  —  Людвиг IV  —  Карл IV  —    
1410 1437 1452 1493 1508 1519 1530 1556 1564 1576 1612 1619 1637
   Сигизмунд Фридрих III Максимилиан I Карл V Фердинанд I Максимилиан II Рудольф II Матвей Фердинанд II   
1637 1657 1705 1711 1740 1742 1745 1765 1790 1792 1806
   Фердинанд III Леопольд I Иосиф I Карл VI  —  Карл VII Франц I Стефан Иосиф II Леопольд II Франц II   

Каролингтар — Саксонская династия — Салическая династия — Гогенштауфендар — Виттельсбахтар — Габсбургтар