Тенишев Әҙһәм Рәхим улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Тенишев Әҙһәм Рәхим улы
татар. Әдһәм Рәхим улы Тенишев
Заты ир-ат
Гражданлығы Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Совет Рәсәйе
Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of Russia.svg Рәсәй
Тыуған көнө 25 апрель 1921({{padleft:1921|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:25|2|0}})[1]
Тыуған урыны Совет Рәсәйе, Пенза
Вафат булған көнө 11 июль 2004({{padleft:2004|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:11|2|0}}) (83 йәш)
Вафат булған урыны Рәсәй, Мәскәү ҡалаһы
Ерләнгән урыны Хованск зыяраты[d]
Һөнәр төрө лингвист, тюрколог, монголовед
Эшмәкәрлек төрө тел ғилеме, Төркиәт һәм Монголоведение[d]
Эш биреүсе Институт языкознания РАН[d]
Уҡыу йорто Восточный факультет СПбГУ[d]
Мәскәү дәүләт тимер юл университеты[d]
Ғилми дәрәжә филология фәндәре докторы[d]
Ғилми етәксе Малов, Сергей Ефимович[d]

Тенишев Әҙһәм Рәхим улы (татар. Әдһәм Тенишев; 25 апрель 1921 йыл — 11 июль 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй лингвист-төркиәтсеһе, монголдарҙы өйрәнеүсе. Филология фәндәре докторы, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1984)[2]. Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Урал-Алтай телендәре бүлеге мөдире[3]. «Советская тюркология» журналының һәм «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» күп томлы баҫмаһының баш мөхәррире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1992). Татарстандың (1997), Башҡортостандың (2000), Ҡалмыҡ Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙһәм (Эдхям, Эдгем) Рәхим улы Тенишев 1921 йылдың 25 апрелендә Пензала татар ғаиләһендә тыуа. 10 йәшендә ата-әсәһе Джалал-Абадҡа (Ҡырғыҙ ССР-ы) күсә, буласаҡ ғалим мәктәпте шунда тамамлай.

Ғүмерен тел ғилеме һәм этнография менән бәйләүгә ҡарамаҫтан, уҡырға ингән беренсе юғары уҡыу йорто Мәскәү тимер юл транспорты инженерҙары институты була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ә. Р. Тенишев Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультеты студенты.

1953 йылда уйғыр теле буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтына эшкә урынлаша. Шунан һуң Ҡытай Халыҡ Республикаһына оҙайлы командировкаға бара һәм ошо илдәге төрки телдәр һәм уларҙың диалекттары буйынса материалдар йыя. Мәскәүгә ҡайтып, 1959 йылда боронғо уйғыр, салар, һары уйғыр телдәре һәм уйғыр диалекттары буйынса фәнни хеҙмәттәр яҙа, Ҡытайҙа туплаған материалдарын системалаштыра.

1969 йылда салар теле буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай[3]; шулай уҡ был ваҡытта төрки телдәрен һәм боронғо төрки әҙәби ҡомартҡыларын өйрәнеүен дауам итә. Төркиәттә дүрт томлыҡ «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» монографияһы өҫтөндә коллектив эш башланыуы мәһим ваҡиға була.

Тенишев — 60 фәнни хеҙмәт авторы[4]. Ул Бөрөнғо төрки һүҙлеген төҙөүҙә ҡатнаша[5]. 1995 йылда уның Синьцзян этнография буйынса сәйәхәткә сыға, Тибет һәм Үҙәк Ҡытай буйлап сәйәхәтенең этнографик көндәлеге сыға, унда ул урындағы халыҡтың матди һәм рухи мәҙәниәтен һүрәтләй[6]. 2006 йылда И. Ғ. Ғәләүетдинов менән авторҙашлыҡта яҙған «Башҡорт әҙәби теле тарихының периодизацияһы тураһында» мәҡәләһендә әҙәби башҡорт теленең формалашыуы һәм үҫеше тарихы мәсьәләләрен ҡарай. 2005 йылда ғалимдың ҡатыны Елена Александровна туплаған «Эдгем Рахимович Тенишев. Жизнь и творчество» китабы сыға[7]. Е. А. Тенишева иренең көндәлектәрен һәм ҡиммәтле фоторәсемдәрҙе Кунсткамераға тапшыра.

Мәскәүҙә Хованск зыяратында ерләнгән.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Монографиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Са­лар­ский язык. М., 1963;
  • Язык жёлтых уйгуров — М.: Наука, 1966. — 84 б. — 1700 экз. (в соавт. с Б. Х. Тодаевой).
  • Строй саларского языка — М.: Наука, 1976.
  • Строй са­рыг-югур­ско­го язы­ка. М., 1976;
  • Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков / Отв. ред. Э. Р. Тенишев — М.: Наука, 1984—.
[Кн. 1] : Фонетика — 1984. — 484 б. (в соавт. с Л. С. Левитской, Л. А. Покровской и др.).
[Кн. 2] : Морфология. — 1988. — 557, [3] с. — 2000 экз. — ISBN 5-02-010861-8 (в соавт. с В. Д. Аракиным, Г. Ф. Благовой и др.).
[Кн. 4] : Лексика — 1997. — 799 б. — 1000 экз. (в соавт. с Г. Ф. Благовой, И. Г. Добродомовым и др.).
Кн. 5 : Региональные реконструкции. — 2002. — 766, [1] с. — ISBN 5-02-022638-6 (в соавт. с Г. Ф. Благовой, Э. А. Груниной и др.).
  • Уй­гур­ский диа­лект­ный сло­варь. М., 1990;
  • У тюрк­ских на­ро­дов Ки­тая. (Днев­ни­ки 1956—1958 гг.). М., 1995;
  • Древ­не­кыр­гыз­ский язык. Биш­кек, 1997;
  • Избранные труды — Уфа, 2006 Т. 1—2.

Мәҡәләләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Башҡорт энциклопедияһыБашкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. Тенишев Э. Р.
  3. 3,0 3,1 Дыбо А. В., Псянчин Ю. В. 90 лет со дня рождения Э. Р. Тенишева // Вестник ВЭГУ. — 2011. — № 2. — С. 163—166.
  4. Список научных трудов члена-корреспондента РАН Э. Р. Тенишева — Языкознание — Татароведение — МТСС
  5. Институт восточных рукописей РАН Древнетюркский словарь
  6. Х. Алишина Э. Тенишев. Человек и учёный. Татарский мир. vatanym.ru (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2012. 23 ноябрь 2011 тикшерелгән.
  7. Тенишева Е. А. Эдгем Рахимович Тенишев. Жизнь и творчество. 1921—2004 — М.: Инсан, 2005. — Б. 128. — ISBN 5-85840-329-8.
  8. Указ Президента Кыргызской Республики от 19 мая 2001 года УП № 167 «О награждении орденом „Данакер“ Тенишева Э. Р.»
  9. В Советском районе Казани появились пять новых улиц — новости — Официальный портал мэрии Казани

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Дыбо А. В. Член-корреспондент РАН Э. Р. Тенишев // Известия РАН. Серия литературы и языка. 2001. Т. 60. № 3;
  • Эдгем Рахимович Тенишев: Жизнь и творчество. 1921—2004 / Сост. Е. А. Тенишева — Казань: Инсан, 2005. — 128 б. — 1000 экз. — ISBN 5-85840-329-8, ISBN 978-5-85840-329-6.
  • Дыбо А. В., Нуриева Фануза Шакуровна Тенишев Эдхям Рахимович // Казанская лингвистическая школа: Книга первая: Казанская тюркская лингвистическая школа / Сост. М. З. Закиев — Казань: Татарское книжное издательство, 2008. — Б. 270—275. — 424 б. — 3000 экз. — ISBN 978-5-298-01772-5.
  • Тенышев Эдхям Рахимович // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 34. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Айырым баҫмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]