Тубыл губернаһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Тубыл губернаһы
Герб
Coat of Arms of Tobolsk gubernia (Russian empire).png
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 12 (23) декабрь 1796[1]
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй империяһы
Flag of Russia.svg Рәсәй республикаһы
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Совет Рәсәйе
Flag of Russia.svg Рәсәй дәүләте (1918—1920)
Административ үҙәк Тобольск
Административ-территориаль берәмек Сибирское генерал-губернаторство[d], Көнбайыш-Себер генерал губернаторлығы[d], Рәсәй империяһы, Рәсәй империяһы, РСФСР, Рәсәй дәүләте (1918—1920), РСФСР һәм Сибирская республика[d]
Халыҡ һаны 2 012 536 кеше
Сиктәш Пермь губернаһы
Алмаштырылған Төмән губернаһы[d] һәм Акмолинская область[d]
Алыштырған Тубыл наместниклығы[d]
Ғәмәлдән сыҡҡан дата 21 апрель 1920[1]
Подробная карта
Commons-logo.svg Тубыл губернаһы Викимилектә

Тубыл губернаһы — Рәсәй империяһы, Рәсәй республикаһы һәм РСФСР-ҙың Урал һәм Себерҙәге административ-территориаль берәмеге. 1796 йылдан алып 1920 йылға тиклем ғәмәлдә була. Губерна ҡалаһы — Тубыл.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XIX быуат аҙағындағы мәғлүмәттәр буйынса губернаның майҙаны яҡынса 1385 мең кв. километрға тиң. Губерна түбәндәге 10 өйәҙгә (1898 йылға тиклем — округтарға) бүленә: Берёзовка (688 мең кв. км), Ишем, Ҡурған, Сорғот (251 мең кв. км), Тар, Тубыл, Турин, Төкәле, Төмән (18мең кв. км), Ялотор (22 мең кв. км).

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XVIII быуаттың 2-се яртыһындағы рәсми документтарҙа Тубыл губернаһы атама булараҡ йыш ҡына Себер губернаһынбилдәләү өсөн ҡулланыла. Себер губернаһы был мәлдә йәшәйешенең һуңғы этабын (1764—1782) кисергән була[2].

Ғәли йәнәптәре Екатерина Икенсенең 1782 йылдың 19 (30 ғинуарындағы Указы менән Тубыл наместниклығы барлыҡҡа килә. Ул Пермь һәм Тубыл генерал-губернаторлығы составына ингән ике өлкә (Тубыл һәм Томск) составында булдырыла.

Губернаны төҙөү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Император Павел I тәхеткә ултырғас та үҙенең әсәһе үткәргән реформаларҙың күбеһен ҡайтанан ҡарай, шул иҫәптән генерал-губернаторлыҡ институтынан баш тарта. Ошо айҡанлы 1796 йылдың 12 декабрендә Сенатҡа бирелгән «Дәүләтте яңынан губерналарға бүлеү тураһындағы» (1796 йыл, 12 декабрь, № 17634)[3] Исемле указ нигеҙендә Рәсәйҙең үҙаллы административ берәмеге булараҡ Тубыл губернаһы ойошторола. Тубыл губернаһына Колыванский губернаһы[2] ҡушыла.

Сенаттың 1797 йылдың 2 ноябрендәге доклады буйынса губерна 16 өйәҙҙән тора: Кузнецкий, Семипалатинск, Красноярск, Ишем, Ялуторовский, Ҡурған, Березовский, Тарск, Турин, Төмән, Тубыл, Сорғот, Томск, Нарымский, Енисей, Турухтан (Сенаттың 1797 йылдың 2 ноябрендә 18233-сө «Тубыл губернаһындағы ҡалалар исемлеге тураһындағы» ғәли йәнәптәре тарафынан раҫланған доклады).[4]

Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Images.png Тышҡы һүрәттәр
Image-silk.png XII Карта с границами на 1821 год

Үҙ сиратында, Павелды алмаштырған яңы император Александр I үҙ атаһының күп кенә реформаларын ҡайтанан ҡарай, шуға бәйле 1802 йылда Тубыл губернаһы, Иркутск губернаһы менән бергә, Себер генерал-губернаторлығы составына инә. 1822 йылда Себер генерал-губернаторлығы Көнбайыш-Себер һәм Көнсығыш-Себер генерал-губернаторлығына бүленә. Тубыл губернаһы Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығы составына инә һәм 1882 йылға тиклем ғәмәлдә була.

1804 йылдың 26 февралендә (9 март) губерна биләмәһенең бер өлөшө Томск губернаһына бүлеп бирелә[5]. Тубыл губернаһы составында түбәндәгеләр ҡала: Берёзовский, Ишем, Ҡурған, Омск, Тарск, Тубыл, Турин, Төмән һәм Ялуторовский өйәҙҙәре.

1822 йылда Омск өйәҙе һәм ҡайһы бер башҡа биләмәләр Омск өлкәһенә (1838 йылға тиклем) тапшырыла; Тубыл губернаһы өйәҙҙәре округтар итеп үҙгәртелә, яңы Төкәле округы барлыҡҡа килә (1838 йылға тиклем)[2].

1838 йылда губерна составына округ ҡалаһы Омск инә, 1868 йылда ҡайтанан ойошторолған Аҡмола өлкәһенә тапшырыла. Шул уҡ йылда Березовский округынан бүлеп алынған Сорғот округы барлыҡҡа килә.

1876 йылда Омск округынан Төкәле округы барлыҡҡа килә. 1898 йылда губернаның округтары өйәҙҙәр итеп үҙгәртелә.

Тубыл губернаһы 1891—1892 йылдарҙағы аслыҡтан етди зыян күргән 17 төбәк араһында була.

1885 йылда Транссебер магистраленән Екатеринбург — Тура (Төмән ҡалаһы) һәм 1896 Силәбе — Омск — Новониколаевск тимер юлдары буйынса даими хәрәкәт асыла.

Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Губерна үҙәге — Тубыл ҡалаһы

1917 йылда большевиктар власҡа килгәндән һуң губернаның илдең алыҫ көньяҡ-көнсығыш территорияһына идара итеү уңайлылығы өсөн Төкәле округының бер өлөшөнән Калачинский өйәҙен ойошторорға тырышып ҡарайҙар. Латыш шағиры, уҡытыусы Яков Мартынович Калнин Калачинский өйәҙенең Аҙыҡ-түлек комитетының тәүге ағзаһы була. 1917—1919 йылдарҙа, Граждандар һуғышының ығы-зығылы осоронда, төрлө властар тарафынан өйәҙ бер нисә тапҡыр бөтөрөлөп — ҡайтанан тергеҙелә, Тубыл губернаһынан алып, Аҡмулла (Омск) өлкәһенә тапшырыла.

1918 йылдың 1 (14) ғинуарында Совет Рәсәйенең НКВД бүлеге ҡарарына ярашлы Төкүле өйәҙенең Троицк олоҫо Аҡмулла өлкәһенең яңы ойошторолған Татар өйәҙе составына индерелә[6].

1918 йылдың 1-10 февралендә Тубыл губернаһы земство йыйылышының ғәҙәттән тыш Беренсе сессияһыбулып үтә, унда бер нисә кисекмәҫтән хәл итә торған мәсьәләләр ҡуйыла:

  • Калачинский өйәҙен Төкәле өйәҙе составынан сығарыу тураһында(мәсьәлә ыңғай хәл ителә);
  • Тарск һәм Төкәле өйәҙҙәрен, Тубыл губернаһы составынан сығарып, Аҡмулла өлкәһенә беркетеү тураһында (һуңғы ҡарар киләһе сессияға тиклем ҡалдырылып тора һәм губерна земский управаһының был мәсьәлә буйынса нигеҙле доклады булырға тейешлегенә күрһәтелә);
  • Губернаның земство управаһын Тубылдан губернаның башҡа ҡалаһына күсереү тураһында (мотлаҡ Төнмәнгә күсерергә кәрәк тип таныла);
  • Березеоский өйәҙенең алыҫ себер вәкилдәре күтәргән бер нисә мәсьәлә (мәсьәлә ыңғай хәл ителә).[7]

1918 йылдың июнендә Тубыл губернаһы аҡ ғәскәрҙәр ҡулына күсә[2].

1918 йылдың сентябрендә Омск Төкәле өйәҙенең һәм яңы хасил булған һәм Тубыл тарафынан танылмаған Калачинский өйәҙенең ситкә китеүе тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата.[8]

Әммә Чехословакия корпусының фетнәһе мәсьәләләрҙе элекке хәлендә ҡалдыра (статус-кво). Бары тик 1919 йылдың август — ноябрь айҙарында ғына, Көнсығыш фронттың һөжүм башлауы һөҙөмтәһендә, Тубыл һәм Төмән губерналары большевиктар ҡулына күсә һәм гурберна учреждениелары тулыһынса Төмәнгә күсенә.

РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының 1919 йылдың 27 август Ҡарары менән түбәндәге өйәҙҙәр Тубыл губернаһы составында ҡалдырыла: Обдорский, Березовский, Сорғот, Тубыл, Төмән һәм Ялуторовский. Ишем, Тарский һәм Төкәле өйәҙҙәре Омск губернаһына тапшырыла. Ҡурған өйәҙе губерна органы хоҡуҡтарында Силәбе район идаралығы составына инә[9].

Тубыл губернаһы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1920 йылдың 2 марттағы махсус ҡарары нигеҙендә рәсми рәүештә Төмән гүбернаһы тип үҙгәртелә.

Символикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Губернаның Александр II (1878) тарафынан раҫланған гербы (тасуирламаһы ла рәсми рәүештә раҫланған)

Тубыл губернаһы гербы раҫланды 1878 йылдың 5 июлендә раҫлана.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1846 йылда губернала 831 151 кеше йәшәй. Губерна халҡының һаны буйынса Рәсәй империяһында 35-се урынды биләй.

Тобольск губернаһының тораҡ пункттары исемлеге

1897 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса губернала 1 433 043 кеше йәшәй, шуларҙың 87 351-е ҡалала йәшәй.

1897 йылда милли составы[10]:

Красноярск урыҫ татарҙар украиндар ханты коми ненец мансый латыштар ҡаҙаҡтар
Губерна буйынса дөйөм алғанда 88,6 % 4,0 % 2,6 % 1,3 %
Березовский 17,5 % 51,8 % 9,4 % 20,7 %
Ишем 93,8 % 3,3 %
Ҡурған 98,8 %
Сорғот 27,8 % 71,7 %
Новосибирск 85,7 % 9,0 % 2,9 %
Тубыл 77,0 % 17,6 % 1,8 %
Турин 93,2 % 5,1 %
Төкәле 81,9 % 9,5 % 1,4 % 2,5 %
Төмән 87,3 % 10,1 %
Ялуторовский 94,8 % 2,9 % 1,3 %

Дини йәһәттән күпселеге православие динендә — 89,0 %. 5,1 % һәм старообрядсылар «православиенан ситләшеүселәр», 4,5 % — мосолмандар[11]. Уҡый, яҙа белгәндәр 11,3 % (ир-егеттәр — 17,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар- 5,0 %)[12].

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Tobol gub.png
Тубыл губернаһының административ бүленеше
1893 йылда Тубыл губернаһы олоҫтары (Сорғот һәм Березовский өйәҙҙәренән башҡа)

XX быуаттың Башында губерна составына 10 өйәҙ инә:

Өйәҙе Өйәҙ ҡалаһы Өйәҙ ҡалаһы гербы Майҙан,



квн саҡрым
Халыҡ һаны



(1916), кеше
1 Березовский Березовый (1301 кеше) 604 442,2 190 29
2 Ишем Ишем (14 226 кеше) 37 604,6 367 066
3 Ҡурған Ҡурған (39 854 кеше) 20 281,6 359 223
4 Сорғот Сорғот

(1602 кеше)

220 452,4 561 11
5 Тарский Тарский (11 229 кеше) 71 542,1 268 410
6 Тубыл Тубыл (23 357 кеше) 108 296,0 719 147
7 Туринск Туринск (2821 кеше) 67 008,6 942 96
8 Төкәле Төкәле (2702 кеше) 55 049,3 344 601
9 Төмән Төмән (56 668 кеше) 15 608,0 171 032
10 Ялуторовский Ялуторовск (3835 кеше) 18 944,9 792 216

Губернаһы етәкселеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе етәкселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Губернаторҙар (1796—1917)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ф. И. О. Титул, чин, звание Время замещения должности
Толстой Александр Григорьевич действительный статский советник
1796—28.07.1797
Кошелев Дмитрий Родионович статский советник
28.07.1797—20.03.1802
Гермес Богдан Андреевич действительный статский советник
1802—1806
Корнилов Алексей Михайлович действительный статский советник
1806—12.1807
Шишков Михаил Антонович действительный статский советник
1808—02.04.1810
Брин Франц Абрамович действительный статский советник
26.07.1810—28.07.1821
Осипов Александр Степанович действительный статский советник
08.1821—12.12.1823
Тургенев Александр Михайлович статский советник
12.12.1823—03.1825
Бантыш-Каменский Дмитрий Николаевич действительный статский советник
03.1825—30.07.1828
Нагибин Василий Афанасьевич статский советник, и. д.
30.07.1828—19.02.1831
Сомов Пётр Дмитриевич статский советник
19.02.1831—17.10.1831
Вакансия
17.10.1831—30.10.1832
Муравьёв Александр Николаевич статский советник, председатель губернского правления,
исполнявший обязанности губернатора
30.10.1832—21.12.1833
Вакансия
21.12.1833—05.05.1835
Копылов Василий Иванович статский советник
05.05.1835—23.06.1835
Ковалёв Иван Гаврилович действительный статский советник
23.06.1835—25.06.1836
Повало-Швейковский Христофор Христофорович статский советник, и. д.
06.07.1836—17.02.1839
Талызин Иван Дмитриевич действительный статский советник
17.02.1839—18.06.1840
Ладыженский Михаил Васильевич действительный статский советник
18.06.1840—03.03.1844
Энгельке Кирилл Кириллович действительный статский советник
04.04.1845—04.03.1852
Прокофьев Тихон Федотович действительный статский советник
04.03.1852—16.03.1854
Арцимович Виктор Антонович камер-юнкер (действительный статский советник)
16.03.1854—27.07.1858
Виноградский Александр Васильевич действительный статский советник
20.03.1859—23.11.1862
Деспот-Зенович Александр Иванович действительный статский советник
23.11.1862—28.07.1867
Чебыкин Порфирий Васильевич генерал-майор
28.07.1867—10.07.1868
Соллогуб Андрей Степанович генерал-майор
10.07.1868—24.08.1874
Пелино Георгий Петрович действительный статский советник (тайный советник)
29.11.1874—01.01.1878
Лысогорский Владимир Андреевич действительный статский советник (тайный советник)
07.06.1878—17.02.1886
Тройницкий Владимир Александрович действительный статский советник
06.03.1886—10.12.1892
Богданович Николай Модестович статский советник, и. д.
10.12.1892—08.03.1896
Князев Леонид Михайлович действительный статский советник
12.04.1896—29.01.1901
Лаппо-Старженецкий Александр Павлович действительный статский советник
29.01.1901—28.12.1905
Гондатти Николай Львович действительный статский советник
13.01.1906—19.09.1908
Гагман Дмитрий Фёдорович статский советник
19.09.1908—08.02.1912
Станкевич Андрей Афанасьевич действительный статский советник
08.02.1912—11.11.1915
Ордовский-Танаевский Николай Александрович действительный статский советник
13.11.1915—1917

Революция етәкселәре (1917—1919)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Пигнатти, Василий Николаевич (1917—1918) Йәмәғәт тыныслығы комитеты рәйесе, губерна комиссары, (1918—1919) Тубыл губернаһы идарасыһы
  • Хохряков, Павел Данилович (1918), губерна Советы рәйесе

Икенсе етәкселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Вице-губернаторҙар (1796—1823)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ф. И. О. Титулдар, чиндар, исеме Вазифа ваҡытта
Дмитрий Родионович Кошелев статский советник
1796-28.07.1797
Николай Михайлович Картвелин статский советник
28.07.1797—18.07.1799
Бер Николай Михайлович статский советник
18.07.1799—1802
Иван Фердинандович Штейнгель статский советник
1802-1808
Мини Васильевич Гавриил коллежский советник
1808-1810
Николай Евдокимович Расказов коллежский советник
1810-1813
Непряхин Федор Петрович коллежский советник (статский советник)
1813-1823

Губерна идаралығы рәйестәре (1824—1895)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ф. И. О. Титулдар, чиндар, исеме Вазифа ваҡытта
Жуковский Николай Васильевич коллежский советник
01.02.1824—19.01.1829
Серебренникова Григорий Степанович коллежский советник
19.01.1829—06.02.1830
Петр Иванович Кирилов коллежский советник
06.02.1830—06.09.1831
Василий Иванович Копылов статский советник
26.09.1831—24.10.1831
Александр Муравьев статский советник
25.06.1832—21.12.1833
Иван Игнатьевич Дейнеко коллежский советник
24.10.1835—12.03.1840
Соколов кәңәшсе хофрат
12.03.1840—11.08.1842
Иосиф Петрович Дубецкий коллежский советник
11.08.1842—28.02.1844
Владимиров Александр Николаевич коллежский советник
28.02.1844—20.05.1852
Виноградский Александр Васильевич статский советник
20.05.1852—11.08.1855
Николай Петрович Милорд тулы хоҡуҡлы статский советник
11.08.1855—23.12.1858
Соколов Михаил Григорьевич коллежский советник
23.12.1858—08.04.1863
Курбановский Михаил Николаевич статский советник
08.04.1863—10.03.1872
Петр Матвеевич Залесский коллежский советник (ғәмәли статский советник)
10.03.1872—27.02.1881
Дмитриев-Мамонов Александр Ипполитович кәңәшсе хофрат
27.02.1881—08.08.1885
Дмитрий Алексеевич Северцов статский советник (ғәмәли статский советник)
19.12.1885—13.07.1891
Константин Платонович Фредерикс барон, коллежский советник
27.07.1891—01.11.1895

Вице-губернаторҙар (1895—1917)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ф. И. О. Титулдар, чиндар, исеме Вазифа ваҡытта
Константин Платонович Фредерикс барон, статский советник
01.11.1895—25.04.1896
Николай Васильевич Протасьев тулы хоҡуҡлы статский советник
25.04.1896—23.03.1902
Александр Николаевич Тройницкий коллежский советник
30.05.1902—05.04.1908
Гаврилов Николай Иванович статский советник (ғәмәли статский советник)
05.04.1908—1917

Тубыл губерна комиссары ярҙамсылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1917 А. А. Благоволин, В С. Ланитин

1918 В. С. Ланитин, С С. Резан[13]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Тобольская губерния // Ҙур Рәсәй энциклопедияһыБольшая российская энциклопедия, 2004. — ISBN 978-5-85270-320-0
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 ТОБОЛЬСКАЯ ГУБЕРНИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. 3 октябрь 2020 тикшерелгән.
  3. Полное Собрание Законов Российской Империи. Том 24 (6 ноября 1796—1797). ст. 229
  4. Полное Собрание Законов Российской Империи. Том 24 (6 ноября 1796—1797). ст. 789
  5. Указ Императора Александра I Именный, данный Сенату. — О раздѣленіи Тобольской Губерніи на двѣ части и объ учрежденіи Томской Губерніи..26 февраль (9 март1804 года
  6. Постановление Отдела по делам местного управления НКВД (Российской Советской Республики) от 18 (31) декабря 1917 года о сформировании из 20 волостей Каинского уезда, Томской губ., и Троицкой волости, Тюкалинского уезда, самостоятельного Татарского уезда, с созданием уездного центра в гор. Татарске с присоединением его в политическом, административном и экономическом отношениях к составу Акмолинской области
  7. Протоколы первой чрезвычайной сессии Тобольского губернского земского собрания (1 февраля-10 февраля 1918 года). Тобольская губернская земская управа. Губернская типография. Тобольск. 1918
  8. Сибирский вестник. № 33. 29 сентября 1918 год. Омск
  9. Постановление Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета Советов «Об организации гражданского управления Сибири»
  10. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  11. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  12. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  13. Сибирский вестник. № 42. Пятница 11 октября 1918 год. Омск

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]