Ғамзатов Рәсүл Ғамзат улы

From Википедия
Jump to navigation Jump to search
Ғамзатов Рәсүл Ғамзат улы
авар. ХIамзатил Расул
Рәсем
Заты ир-ат[1]
Гражданлығы Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of Russia.svg Рәсәй[2]
Тыуған көнө 8 сентябрь 1923({{padleft:1923|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:8|2|0}})[3][4][5]
Тыуған урыны СССР, РСФСР, Дагестанская АССР[d], Хунзахский район[d], Цада[d]
Вафат булған көнө 3 ноябрь 2003({{padleft:2003|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:3|2|0}})[4][6][5] (80 йәш)
Вафат булған урыны Рәсәй, Мәскәү ҡалаһы
Туған тел рус теле
Яҙма әҫәрҙәр теле Ауар теле һәм рус теле
Һөнәр төрө шағир, яҙыусы, прозаик, публицист, тәржемәсе, сәйәсмән, поэт-песенник
Биләгән вазифаһы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы[d] һәм народный депутат СССР[d]
Сәнғәт йүнәлеше социалистический реализм[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы СССР Яҙыусылар союзы
Жанр стихотворение[d] һәм поэма[d]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Сталинская премия Ленин ордены Социалистик Хеҙмәт Геройы Октябрь революцияһы ордены орден «За заслуги перед Отечеством» III степени Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Халыҡтар Дуҫлығы ордены «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы Ленин премияһы
Уҡыу йорто А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты[d]
Сәйәси фирҡә ағзаһы Советтар Союзы Коммунистар партияһы
Ҡатнашыусы XXII съезд КПСС[d]
Commons-logo.svg Ғамзатов Рәсүл Ғамзат улы Викимилектә

Рәсүл Ғамзат улы Ғамзатов (8 сентябрь 1923 — 3 ноябрь 2003) — мәшһүр авар шағиры, прозаик, публицист, совет һәм Рәсәй йәмәғәт һәм сәйәсәт эшмәкәре, тәржемәсе. Сталин (1952) һәм Ленин (1963) премиялары лауреаты, Дағстан й АССР-ының халыҡ шағиры (1959), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).

Биографияһы[edit | edit source]

Рәсүл Ғамзатов 1923 йылдың 8 сентябрендә Дағстандың Хунзах районы Цада тигән авар ауылында Дағстандың халыҡ шағиры Ғамзат Цадаса (1877—1951) ғаиләһендә тыуа.

Арани урта мәктбендә уҡый. 1939 йылда Авар педагогия училищеһын тамамлай. 1941 йылға тиклем мәктәптә уҡытыусы, шунан  театрҙа режиссёр ярҙамсыһы, гәзиттәрҙә һәм радиола журналист булып эшләй. «1941— 1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышындағы намыҫлы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградлана.

1945—1950 йылдарҙа Мәскәү>ҙә А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый.

Дағстан АССР-ы Юғары Советы депутаты, Дағстан АССР-ы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, СССР Юғары Советы депутаты һәм Президиумы ағзаһы итеп һайлана. Бер нисә тиҫтә йыл буйы ДАҒстан, РСФСР, СССР яҙыусылары съездарының делегаты, Азия һәм Африка илдәре яҙыусыларының теләктәшлек бюроһы ағзаһы, СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитеты ағзаһы, Совет тыныслыҡты яҡлау комитеты идараһы ағзаһы, Азия һәм Африка халыҡтарының Совет теләктәшлек комитеты Рәйесе урынбаҫары була.

Дағстан АССР-ынан 6—11 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1962—1989)[7][8][9][10][11] . 1962—1966 йылдарҙа һәм 1971 йылда СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы. Петр фәндәр һәм сәнғәттәр академияһының ғәмәли ағзаһы.

1973 йылда бер төркөм совет яҙыусыларының Солженицын һәм Сахаров тураһында «Правда» гәзите редакцияһына яҙған хатына ҡул ҡуя.

2003 йылдың 3 ноябрендә Мәскәүҙә Үҙәк клиника дауаханала вафат була. Центральной клинической больнице города Москвы. Таркитау төбөндә Тарки зыяратында ҡатыны эргәһендә ерләнә.

Ижади эшмәкәрлеге[edit | edit source]

Файл:Гамзатов автограф.jpg
Рәсүл Ғамзатовтың ҡултамғаһы

Рәсүл Ғамзатов 1932 йылда шиғыр яҙа башлай, 1937 йылда республиканың авар телендәге «Тауҙар большевигы» гәзитендә тәүләп шиғыры донъя күрә. Авар телендәге беренсе китабы 1943 йылда баҫылып сыға. Ул классик һәм хәҙерге рус әҙәбиәтен, шул иҫәптән А. С. Пушкин һәм М. Ю. Лермонтов, В. В. Маяковский һәм С. А. Есенин әҫәрҙәрен аварсаға тәржемә итә.

А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында Ғамзатов йәш шағирҙар Наум Гребнев, Яков Козловский, Елена Николаевская, Владимир Солоухин менән таныша һәм дуҫлаша, улар уның шиғырҙарын рус теленә тәржемә итә. Ғамзатов шиғырҙарын һәм поэмаларын шулай уҡ Илья Сельвинский, Сергей Городецкий, Семён Липкин, Яков Хелемский, Юлия Нейман, Роберт Рождественский, Андрей Вознесенский, Юнна Мориц, Юрий Агеев[12], Дмитрий Филимонов[13], Шапи Казиев, Марина Ахмедова-Колюбакина, Сергей Соколкин тәржемә итә. Н. Гребнев айырыуса киң билдәле «Торналар» шиғырын тәржемәләй, шиғыр 1969 йылда М. Н. Бернес башҡарыуында йыр булып китә. Ғамзатовтың әҫәрҙәре Рәсәйҙең һәм донъяның тиҫтәләрсә теленә тәржемә ителә. Ғамзатовтың көйгә һалынған шиғырҙары араһында тағы бер билдәлеһе, мәҫәлән, — «Исчезли солнечные дни». Ғамзатов менән күп композиторҙар, шул иҫәптән Дмитрий Кабалевский, Ян Френкель, Раймонд Паулс, Юрий Антонов, Александра Пахмутова хеҙмәттәшлек итә; уның шиғырҙарына яҙылған йырҙарҙы башҡарыусылар араһында  — Анна Герман, Галина Вишневская, Муслим Магомаев, Иосиф Кобзон, Валерий Леонтьев, София Ротару, Вахтанг Кикабидзе, Марк Бернес, Дмитрий Хворостовский.

Рәсүл Ғамзатов Кияс Меджидов, Алирза Сәидов, Шах-Эмир Морадов, Байрам Сәлимов кеүек лезгин шағирҙарының ижади кисәләрендә йыш сығыш яһай, Дағстандың халыҡ рәссамы Салауат Салауатовтың яҡын дуҫы була, рәссам уның грампластинкаларының береһенең тышлығын һәм уның атаһы Ғамзат Цадасаның портреттары серияһын төшөрә. Ғамзатов шулай уҡ Иосиф Кобзон һәм Евгений Примаков менән тығыҙ аралаша[14].

Р. Ғамзатов «Новый Мир», «Дружба народов» журналдары, «Литературная газета», «Литературная Россия» гәзиттәренең, башҡа гәзит һәм журналдарҙың мөхәрририәте ағзаһы була. 1951 йылдан ғүмеренең ахырына тиклем Дағстан яҙыусылары берлегенә етәкселек итә.

Уның авар һәм рус телдәрендә, Дағстандың һәм Кавказдың, бөтә донъяның күп телдәрендә тиҫтәләрсә шиғыр, проза һәм публицистика китаптары баҫылып сыға.

Ғаиләһе[edit | edit source]

Файл:Памят доска Гамзатова ПС Махачкала.jpg
П. С. Ғамзатованың мемориаль таҡтаташы

Атаһы 1951 йылда, әсәһе 1965 йылда вафат була.

Ҡатыны Патимат Сәид ҡыҙы (1931—2000, 1964 йылдан Дағстан һынлы сәнғәт музейына етәкселе итә)[15] була, өс ҡыҙы һәм дүрт ейәнсәре булып, улар араһында — билдәле Шәһри Әмирханова менән Таус Махачева. Ҡыҙы Патимат (1959 йылғы) — сәнғәт белгесе, Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы. Кейәүе  — археолог Хизри Әмирханов.

Ике ағаһы Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайта алмай: Магомет (1916 йылғы) 20.08.1943 йылда 1687-се эвакогоспиталдә (Һарытау өлкәһе Балашов ҡалаһы) вафат була, ә Ахильчи (1918  йылғы) 1943 йылдың апрелендә хәбәрһеҙ юғала.

Ҡустыһы Ғаджи (1926—2011) — әҙәбиәт белгесе, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре[edit | edit source]

Рәсүл Ғамзатов — Изге Андрей Первозванный ордены кавалеры
  • Социалистик Хеҙмәт Геройы (27 сентябрь 1974)
  • Изге апостол Андрей Первозванный ордены (8 сентябрь 2003) — ватан әҙәбиәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн [16]
  • III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (18 апрель 1999) — Рәсәйҙең күп милләтле мәҙәниәтенә ҙур өлөш индергәне өсөн [17]
  • Халыҡтар Дуҫлығы ордены (6 сентябрь 1993) — күп милләтле ватан әҙәбиәте үҫешенә индергән ҙур өлөшө һәм емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн [18]
  • дүрт Ленин ордены (4 май 1960; 7 сентябрь 1973; 27 сентябрь 1974; 7 сентябрь 1983)
  • Октябрь Революцияһы ордены
  • Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28 октябрь 1967)
  • «Кирилл һәм Мефодий» ордены (Болгария Халыҡ Республикаһы)
  • СССР миҙалдары
  • Ленин премияһы (1963) — «Высокие звёзды» китабы өсөн
  • Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1952) — «Год моего рождения» тигән шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтығы өсөн
  • М. Горький исемендәге РСФСР премияһы (1980) — «Әсәләрҙе һаҡлағыҙ» поэмаһы өсөн
  • Дағстандың халыҡ шағиры
  • Алтын руно ордены (Грузия) Грузия Дәүләт наградаһы, 2003
  • «XX быуаттың иң яҡшы шағиры» халыҡ-ара премияһы
  • Азия һәм Африка яҙыусыларының «Лотос» премияһы
  • Джавахарлал Неру премияһы
  • Фирдәүси премияһы
  • Христо Ботев премияһы
  • Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге М. А. Шолохов исемендәге халыҡ-ара премия
  • Михаил Лермонтов исемендәге әҙәби премия
  • Александр Фадеев исемендәге әҙәби премия
  • Батырай премияһы
  • Мәхмүд премияһы
  • С. Стальский премияһы
  • Ғ. Цадаса премияһы һәм башҡалар.
  • СПбГУ-ның почетлы доктоы (2001)[19]

Әҫәрҙәр һәм публикациялар[edit | edit source]