Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Әхтәм Мөсәлим улы Бәхтизин
BAHTIZIN AHTYAM.jpg
Тыуған ваҡыты

21 ғинуар 1897({{padleft:1897|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:21|2|0}})

Тыуған урыны

Үрге Аташ ауылы, Бәләбәй өйәҙе, Өфө губернаһы (хәҙер Башҡортостандың Саҡмағош районы)

Үлгән ваҡыты

15 август 1943({{padleft:1943|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:15|2|0}}) (46 йәш)

Вафат урыны

Карачев ҡалаһы, Брянск өлкәһе

Хеҙмәт иткән урыны

Рәсәй империяһы Рәсәй империяһы
Совет Социалистик Республикалар Союзы СССР

Ғәскәр төрө

пехота

Хәрби звание

полковник

Часть

323 сд

Хәрби алыш/һуғыш

Беренсе донъя һуғышы,
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы,
Бөйөк Ватан һуғышы

Наградалар һәм премиялар
Ҡыҙыл Байраҡ ордены Ҡыҙыл Байраҡ ордены 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены

Рәсәй империяһы бүләктәре:

1 дәрәжәләге Георгий тәреһе
2 дәрәжәләге Георгий тәреһе
||
3 дәрәжәләге Георгий тәреһе
||
4 дәрәжәләге Георгий тәреһе

Әхтәм Мөсәлим улы Бәхтизин (1897[1]1943) — хәрби эшмәкәр. Полковник (1939). Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙың ҡораллы көстәрен юҡ итеүҙә, 1938 йылғы Хәсән күле буйында совет‑япон ҡораллы конфликтында, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышытарында ҡатнашыусы. Изге Георгий ордены билдәһенең тулы кавалеры.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы 1897 йылдың[1] 21 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы) Үрге Аташ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт[2].

15 йәшенә ҡәҙәр тыуған ауылында йәшәй: ҡышын мәҙрәсәлә белем ала, йәйҙәрен атаһы менән бергә көтөү көтә. 1910—1915 йылдарҙа Себер һәм Урал заводтарында, шахтала эшләй[3].

Беренсе донъя һуғышы осоронда, 1915 йылдан 1917 йылға тиклем рус армияһында Көнбайыш фронтта лейб-гвардия Семёновск һәм 304-се пехота полкында хеҙмәт итә. Өлкән унтер‑офицер званиеһын ала, 1-се, 2-се, 3-сө һәм 4-се дәрәжәләге Георгий тәреһе ордены менән бүләкләнә[4].

1917 йылдың ноябрендә 16-сы уҡсылар дивизияһының хәрби-революцион штабында хеҙмәт итә. Пулемёт командаһы начальнигы итеп тәғәйенләнә, Псков һәм Нарва янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1918 йылдың апрелендә яралана, Өфө хәрби-инструкторҙар мәктәбенә уҡырға керә. Аҙаҡ тыуған ауылына ҡайта, Ҡыҙылдар дружинаһын ойоштора һәм тиҙҙән Чеверев отрядына ҡушыла[3]. 1918—1922 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия составында Көнсығыш, Көньяҡ һәм Төркөстан фронттарының 247-се, 203-сө, 18-се һ.б. уҡсылар полкында, ә 1923 йылдан Өфөнөң 100-сө уҡсылар полкында хеҙмәт итә[4]. Ижевск һәм Екатеринбург ҡалалары өсөн алыштарҙа, 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙың ҡораллы көстәрен юҡ итеүҙә ҡатнаша. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1926 йылдан — ВКП(б) ағзаһы[2].

1927—1930 йылдарҙа һәм 1931—1933 йылдарҙа Ҡазанда Татар республикаһы советтары үҙәк башҡарма комитеты исемендәге Берләшкән татар-башҡорт хәрби мәктәбендә уҡыта. 1930 йылда Мәскәүҙәге «Выстрел» РККА‑ның командирҙар составын камиллаштырыу юғары атыу-тактика курстарын тамамлай[4].

1933 йылдан Алыҫ Көнсығышта Благовещен нығытылған районының 107-се айырым уҡсылар батальоны командиры булып хеҙмәт итә. 1938 йылғы Хәсән күле буйында совет-япон ҡораллы бәрелештәрендә ҡатнаша, 169-сы уҡсылар полкы командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 1939 йылдың авгусынан Ҡазандағы 284-се уҡсылар полкы командиры вазифаһын үтәй. 1939 йылдың декабренән 1940 йылдың авгусына ҡәҙәр Төньяҡ-Көнбайыш фронттың (1940 йылдың мартынан Карелия айырым хәрби округының) 9-сы армияһы 163-сө уҡсылар дивизия 662-се уҡсылар полкы командиры булып совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә[4].

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, башта 1941 йылдың июненән Баш главнокомандование ставкаһы эргәһендәге контроль төркөмөндә хеҙмәт итә. Аҙаҡ 1943 йылдың уртаһынан — Көнбайыш, ә шул уҡ йылдың июленән Брянск фронттарының 11-се армияһы 323-сө уҡсылар дивизияһы командиры була. 1943 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә[2].

1943 йылдың сентябренә полковник етәкселегендә 323-сө уҡсылар дивизияһы Брянск ҡалаһын азат итергә әҙерләнә. 1943 йылдың 16 авгусында дивизия командиры полковник Әхтәм Мөсәлим улы Бәхтизин батырҙарса һәләк була[3]. Карачев ҡалаһы зыяратында ерләнә.

1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены бүләкләү ҡағыҙы

Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • 1-се, 2-се, 3-сө һәм 4-се дәрәжә Георгий тәреләре;
  • Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1918, 1940);
  • 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)[2].
  • Карачев ҡалаһының почётлы гражданины[5].

Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡатыны — Фатима Саях ҡыҙы. Ҡыҙы — Луиза, улдары — Владилен һәм Герц.

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Үрге Аташ ауылында (скульпторы З. Р. Басиров) һәм Карачев ҡалаһында уға — һәйкәлдәр, Карачев ҡалаһының М. Горький исемендәге мәктәп бинаһына уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
  • Ҡазан ҡалаһы Совет районы урамдарының береһенә уның исеме бирелгән[6].
  • М. Ғиләжевтың В. Ҡазыханов һүҙҙәренә яҙылған «Бәхтизин» йыры бағышланған. В. Исхаҡов үҙенең башҡорт һәм урыҫ телдәрендә сыҡҡан «Яланғас ҡылыстар» (урыҫ. «Бахтизин») романын уға арнай[3].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1895 йылда
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Наградной лист к ордену «Отечественной войны I степени» // «Халыҡ хәтере» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 682526, д. 1775, л. 33)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Узиков Ю. А. Бәхтизин тигән комдив булған  (баш.). «БАШвестЪ» (2005-08-17). 5 май 2016 тикшерелгән.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Исхаҡова В. В. Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  5. Трофимова С. Часть первая. Луиза // Женщины на грани… (урыҫ.) // Брянская тема : журнал. — 2013. — № 9 (71).
  6. Ахтям Бахтизин: легенда и душевный человек  (урыҫ.). Телерадиокомпания «Казань» (2013-05-17). 5 май 2016 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Исхаҡов В. Ҡындан hурылды ҡылыстар. — Өфө, 1968.
  • Исхаков В. Бахтизин. — Уфа, 1982. (урыҫ.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]