Георг Вильгельм Фридрих Гегель

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Георг Вильгельм Фридрих Гегель
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
1831 Schlesinger Philosoph Georg Friedrich Wilhelm Hegel anagoria.JPG
Гегель. Шлезингер Якоб рәсеме
Тыуған ваҡыты:

27 август 1770({{padleft:1770|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:27|2|0}})

Тыуған урыны:

Штутгарт, Вюртемберг

Үлгән ваҡыты:

14 ноябрь 1831({{padleft:1831|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:14|2|0}}) (61 йәш)

Вафат урыны:

Берлин, Пруссия

Мәктәп/традиция:

гегельянство

Йүнәлеш:

Европа философияһы

Ваҡыт арауығы:

XIX быуат философияһы

Төп мәнфәғәте:

логика, тарих философияһы, эстетика, дин, метафизика, эпистемология, сәйәси философия

Мөһим идеялары:

абсолют идеализм, диалектика

Йоғонто яһаған шәхестәр:

Аристотель, Ансельм, Рене Декарт, Бенедикт Спиноза, Жан Жак Руссо, Якоб Беме, Иммануил Кант, Готлиб Фихте, Вильгельм Шеллинг

Дауам итеүсе шехестер:

Розенкранц, Фейербах, Маркс, Энгельс, Бруно Бауэр, Томас Грин,
Брэдли, Ленин, Хайдеггер, Маркузе, Александр Кожев, Сартр,
Карл Барт,
Ханс Кюнг, Хабермас, Гадамер, Ильенков, Чарльз Тейлор

Имзаһы:

подпись

Викиөҙөмтәлә Цитаталар
Lib.ru сайтында әҫәрҙәре
Викикитапханала әҫәрҙәре

Гео́рг Вильге́льм Фри́дрих Ге́гель (нем. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770—1831) — бөйөк немец философы, объектив идеалист, немец классик философияһының бөйөк һәм атаҡлы вәкиле. Гегельдың фәлсәфәүи тәғлимәте марксистик философияның теоретик сығанаҡтарының береһе булып иҫәпләнә. Ул бөтә булған материя нигеҙендә Даими Рух (нем. Absolutes Geist) ята тип өйрәтә. Даими Рухтың дәүмәлдәге аңлатмаһы — тәбиғәт, ваҡыттағы аңлатмаһы — тарих тип белдерә. Халыҡтар араһындағы Даими Рух көсөргәнешлеген — һуғыш тип белдерә. Гегель объектив идеализм фәлсәфәһе нигеҙендә диалектика теорияһын булдырған.

Гегель, философия фәнендә беренсе булараҡ, идеалистик фекер нигеҙендә диалектик методты иҫбатлаусы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүге осор 1770—1801[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гегель 1770 йылдың 27 авгусында Штутгарт ҡалаһында, юғары вазифалы түрә (чиновник) — Вюртемберг герцогы Карл Евгений һарайында ҡаҙансылыҡ секретары булған Георг Людвиг Гегель (1733—1799) ғаиләһендә тыуған[1]. Уның ата-бабалары, сығыштары менән Австрияның Каринтия герцоглығы лютерандары, XVI быуаттағы Контрреформация барышында илдән ҡыуыла һәм Швабияға килеп төпләнә[2]. Улына мәктәп белеме аҙ була тип һанаған атаһы уның өсөн педагогтар яллай, улар малайҙың өйөнә килеп уҡыта. Гегель яҡшы өлгәшә һәм бер синыфтан икенсеһенә күскәндә уңыштары өсөн бүләктәр ала[3]. Бала сағынан ул күп уҡый, ваҡ-төйәккә ҡулланыу өсөн бирелгән аҡсаһына китаптар һатып алыр була. Ҡала китапханаһына ла йыш йөрөй, унда фән һәм философия хаҡындағы баҫмалар менән таныша[3].

Үҫмер йылдары немец әҙәбиәтенең сәскә атҡан осорона тура килһә лә, Гегелдең нәфис әҙәбиәткә әллә ни күңеле ятмай, классик әҫәрҙәргә лә бөтөнләй иғтибар итмәй, башлыса бик үк юғары булмаған зауыҡҡа иҫәп тотоп яҙылған бульвар әҙәбиәт менән мауыға[4]. Бер үк ваҡытта антик әҙәбиәтте лә үҙ итә. Софокл һәм Еврипид ижадын яҡын күрә, Эпиктет һәм Лонгин әҫәрҙәрен тәржемә итә. Антик донъяны яратыуын Гегель ғүмер аҙағынаса һаҡлап ҡала[5].

1788 йылдың октябрендә егет гимназияны тамамлай һәм артабан Тюбинген университеты ҡарамағындағы дини (теологик) институтта уҡый, герцог стипендияһы ала[6]. Курсташтары араһындағы дуҫтары Шеллинг һәм шағир Гельдерлин менән бергә Бөйөк француз революцияһы идеялары менән мауыға, улар студенттарҙың ошо йүнәлештә ойошҡан сәйәси клубы ағзалары була[7]. Ныҡ тырышып шөғөлләнгән Гегель, ғәҙәтенсә, ваҡытының төп өлөшөн китап уҡып үткәрә. Бының өсөн төркөмдәштәренән күп көлкөлө һәм төртмә һүҙҙәр ишетһә лә, уларға бер ҙә иғтибар итмәй[8]. Төрлө күңел асыуҙарҙан да ситтә тормай; күпләп шарап эсә, тәмәке еҫкәй, кәрт һәм фанты уйнай[9].

20 йәшендә Гегель философия магистры була[10]. Университеттағы һуңғы өс йылын дини тәғлимәтте өйрәнеүгә арнай[11]. Имтихандарҙы уңышлы бирһә лә, Гегель дин әһеле, рухани (священник) булырға теләмәй. Быға уның күңелендә уҡыу барышында уҡ унда сиркәүгә ҡаршы кире тойғолар тыуыуы сәбәпсе булыуы ихтимал.

1793 йылдың октябрендә Гегель Берн ҡалаһына юллана. Бында ул патриций Карл Фридрих Штейгерҙың өс балаһы: малайы һәм ике ҡыҙына тәрбиәсе булып урынлаша[12]. Эше әллә ни күп ваҡытын алмағанлыҡтан, ул белемен арттырыу менән дә, ижад менән дә шөғөлләнә[13]. Бернда йәшәгән осорҙа Гегель китаптарҙан айырылмай, ғилми хеҙмәттәрен яҙыуын дауам итә[14]. Гегель Франциялағы ваҡиғаларҙы ла күҙәтеп бара. Революцион-демократик ҡатлам вәкилдәре - якобинсылар йәйелдергән террорҙы ҡабул итмәһә лә, дөйөм алғанда, Француз буржуаз революцияһына Гегель ыңғай ҡарай һәм артабан Европа тарихын был ваҡиғанан тыш күҙ алдына ла килтерә алмай[13].

1796 йылдың июлендә дуҫтары менән Альп тауҙары буйлап күп көнлөк сәйхәттә була, әммә быны әллә ни иҫе китеп ҡабул итмәй[15]. Сит тарафтарҙағы тормош ҡыйынлыҡтарынан ҡасып, 1797 йыл башында Гегель тыуған яғына ҡайта. 1798 йылда уның беренсе баҫма хеҙмәте донъя күрә[16]. 1799 йылда, улына ҙур булмаған мираҫ — 3000 гульден ҡалдырып, Гегелдең атаһы вафат була. Үҙе йыйғанға өҫтәлмә аҡса килеүе уға, уҡытыу эшенән китеп, академик эшмәкәрлек һуҡмағына баҫырға мөмкинлек бирә.

Йәш ғалимдың сәйәси ҡараштарына Бөйөк француз буржуаз-демократик революцияһының (1789—1794) идеялары ҙур йоғонто яһай. Ул Германиялағы феодаль, консерватив тәртиптәрҙе тәнҡит итә, республика принциптарын алға ҡуя. Боронғо Греция демократияһына юғары баһа бирә, йәмғиәттең рухи тормошона килгәндә, христиан динен тәнҡитләп сыға. Гегель үҙенең беренсе хеҙмәттәрендә, Германияның тарҡаулығына бошоноп, буржуаз тәртипттәр нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу идеяларын яҡлап сыға.

Йена, Бамберг һәм Нюрнберг: 1801—1816[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1801 йылдың ғинуарында Гегель Йена ҡалаһына күсенә[17]. Ошо йылдың 21 авгусында уға лекциялар уҡыу хоҡуғы бирелә[18]. Кафедрала эшләү һәм лекция уҡыу уға ауыр бирелә, уҡыусылары алдында ул әллә ни популярлыҡ яулай алмай[19].

  • 18011805 — Йена университетының приват-доценты.
  • 18051806 — Йена университетының экстраординар профессоры. Ошо осорҙа Гегель үҙенең «Рухтың үҫеше» («Феноменология духа») тигән билдәле хеҙмәтен яҙа.[20].:106[21]
  • 18071808 — Бамберг ҡалаһында гәзит мөхәррире[20]:826.
  • 18081816 — Нюрнбергтағы классик гимназия ректоры.
  • 1811 — сығышы менән Баварияның юғары ҡатлам халҡынан булған Мария Елена Сузанна фон Тухер (1791—1855) менән ғаилә ҡора.

Нюрнберг ҡалаһы гимназияһын етәкләгән йылдарында (1808—1816) һуңынан иң ҙур маҡтауҙарға лайыҡ булған «Логика фәне» тигән хеҙмәтен яҙа.

Гейдельберге һәм Берлин: 1816—1831[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гегель тора-бара үҙенең һул нигеҙҙә формалашҡан ҡараштарынан ваз кисә башлай. Быға Европала Наполеондың еңелеүенән һуң башланған реакция, йәғни иҫке тәртиптәргә ҡайтыу сәйәсәте йоғонто яһай. Шуның нәтижәһендә Гегельдың фәлсәфи, шулай ук сәйәси ҡараштарында уңға табан боролош һиҙелә башлай. Ул Пруссия хөкүмәтенең рәсми рәүештә билдәләнгән философы булып раҫлана. Был дәрәжәгә ирешү менән ул үҙенең сәйәси ҡараштарын «яңырта» башлай, Пруссия дәүләтенең аҡыл нигеҙендә йәшәгәнлеген иҫбатларға тараша, ә ғилми өлкәлә үҙенең иң күләмле, шул ук ваҡытта шаҡтай ҡаршылыклы «Философия фәне энциклопедияһы» тигән хеҙмәте өҫтөндә эшләй. 1818 йылдан башлап үлгәнсегә ҡәҙәр, ул Берлин университетында уҡыта. 1830 йылдарҙа Гумбольдт исемендәге Берлин университеты Ректоры вазифаһына тәғәинләнә.

Философияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫ һәм аҡыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фридрих Шеллингҡа ҡаршы Георг Гегель аҡыл күреүҙе (intellectuelle Anschauung) аҡыл менән айырманы. Аҡыл — аҡыл күреүҙен түбәнге басҡыс.

Идеализм ҡараштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гегель «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә абсолют идеализм принциптарын дәлилдәргә тырыша. Уныңса, донъяның нигеҙен абсолют идея, йәғни шәхсилеккә эйә булмаған донъя күләмендәге аҡыл тәшкил итә. «Рухтың үҫеше» әҫәрен белгестәр өс бүлеккә айырып ҡарайҙар.

Гегельдың «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе рәүешендә «ситләштерү» (нем. — Entausserund, русса — «отчуждение») категорияһы ҡарала. Уның мәғәнәһе ҡатлаулы, шунлыҡтан, күрәһең, Гегельдан һуңғы ғалимдәр был төшөнсәгә башҡа төрлөрәк мәғәнә һалып эш итергә тырышалар. Шулай ҙа Гегель үҙе был төшөнсәне түбәндәгесә аңлата: «Ситләштерү» ул — барлыҡ әйберҙәрҙең рухтан яралып барлыҡҡа килеүе. Шул уҡ ваҡытта, ул — кеше тарафыннан тыуҙырылған һәм уның есми көстәрен кәүҙәләндергән төрлө ҡиммәттәр ҙә (мәҫәлән, фән, сәнғәт әҫәрҙәре). Гегель, үҙенә тиклем йәшәгән башҡа ғалимдәр кеүек үк, донъяла булған барлыҡ әйберҙәрҙе (тәбиғәт предметтарын, йәмғиәттәге барлыҡ ҡиммәттәрҙе) ниндәйҙер системаға һалып аңлатырга тырыша. Һәм был тырышлыҡ үҙ кәүҙәләнешен Гегельдың теорияһындә таба ла. Гегель, башҡа ғалимдәр кеүек үк, иң «әүвәл сәбәп», «ниҙән нәмә башланған?», «нимә нәмәне тыуҙырған?» һ. б. шундай һорауҙарға яуап табырға ымтылып, "иң әүвәл"де абсолют идея сифатында таныуын белдерә. Уныңса, абсолют идея ул — иң беренсел, барлыҡ нәмәләр шунан башлана. Ләкин абсолют идея, Гегельса, даими үҙгәрештә, һәм ул ошо үҙгәреш процессында, йәнәһе, үҙенең бүтән формаһына — тәбиғәткә әүерелә (тимәк, тәбиғәткә тейешле «кәштә» табылды). Ләкин абсолют идеяның үҙгәрештә, үҫештә булыуы бының менән генә сикләнмәй, ул, Гегель фекерләүе буйынса, тәбиғәт формаһын йыртып сыға ла, абсолют рухҡа әүерелә һәм үҙен йәмғиәт тормошонда, ижтимағи аңдың төрлө формаларында таба (шулай итеп, йәмғиәткә лә тейешле «кәштә» табылды, тигән һүҙ). Был, өс этаптан торған процесс, Гегель системаһының скелеты, каркасы, Гегельдың донъяла булған барлыҡ предметтларҙы һәм күренештәрҙе ошо каркаска нигеҙләп ҡарай.

Әгәр дә Гегель бары тик ошо уйҙырмалы системаның авторы ғына булған тәҡдирҙә ул әллә ни юғары күтәрелә алмаған булыр ине.

Гегель диалектикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гегель — философия тарихына идеалист булып кына түгел, бәлки диалектик идеалист булып кергән шәхес. Уның белемдәр, фекерҙәр байлығы тирән була. Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә тарих, дәүләт]] теорияһы, хоҡуҡ, әхлаҡ, сәнғәт өлкәһенән, киң ҡырлы фәнни сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр килтерә. Былар Гегельдны ифрат киң, ысын энциклопедик аҡыл эйәһе сифатында күрһәтә. Уның хеҙмәттәрендә урын тапкан күҙәтеүҙәр, фекерҙәр шул тиклем бай, уларҙы өйрәнеүсе кеше Гегельдың юғарыла иҫкә алынған системаһына әллә ни иғтибар ҙа бирмәй, уның зиһене күп төрлө һәм ҡыҙыклы мәғлүмәттәр өйрмәһендә ҡала.

Рух һәм мантыйк (логика)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гегельдың «Философия фәненәре энциклопедияһы» хеҙмәте ул, ысындан да, энциклопедия. Был хеҙмәт өс ҙур өлөштән тора: «Мантыйк» (логика), «Тәбиғәт философияһы» һәм «Рух философияһы». Һәр өлеш күп һандағы томдарҙан тора, Гегельдың «Мантыйк» ғилеме, ғөмүмән, философия фәненең иң юғары баҫҡысын кәүҙәләндергән теоретик хеҙмәт, Гегельдың был йүнәлештәге ижади эше энциклопедияға кергән «кесе мантыйк» өлөшө менән генә сикләнмәй, ул үҙ эсенә «ҙур мантыйк»-ты ла, шулай уҡ Нюрнберг гимназисттары алдында уҡыған лекцияләр йыйылмаһын да һыйҙыра. «Мантыйк» бүлеге — был күп томлы хеҙмәттнең иң отошло, иң юғары бәйәгә эйә булған өлөшө. Сөнки был бүлектә Гегель тәғлимәтенең «рациональ оролоғо», революцион әһәмиәт ҡаҙанған фекерҙәре тупланған. "Мантыйк"та Гегель объектив канундарҙы һәм категорияларҙы дәлилләй. Был — диалектика. Ләкин Гегельдың диалектикаһы, башлыса, объектив реальлек диалектикаһы түгел. Бәлки идеялар өлкәһендәге диалектика. Уныңса, объектив реальлектәге диалектика ул фәҡәт идеялар өлкәһендәге диалектикауның сағылышы ғына. Ф. Энгельс бындый фекер йөртөүҙе Гегельдың әлеге йүнәлештәге ҡараштарын быолай характерлай: Гегельдың диалектикаһы, ти ул, аяҡтар өстөндә түгел, бәлки баш түбән баҫып тора һәм уның Маркс тарафынан аяҡтарына баҫтырылыуы һис ғәжәп түгел. Гегель һәр нәмәнең үҙгәрештә, үҫештә булғанлығын иҫбатларға ымтыла. Ләкин уның өсөн беренселек — идея, рух, әмма реальлек түгел. Улай ғына булһа ине, үҙгәреш, үҫеш рухтың, абсолют идеяның тәбиғәткә, йәмғиәткә әүерелеү этабына тиклем генә хас. Тимәк, үҫеш һәм, ғөмүмән, үҙгәреш бөгөнге көнгә, шулай уҡ киләсәккә бөтөнләй ҡағылмай булып сыға. Гегельдың диалектикаһы уның замандаштарына ҙур йоғонто яһай. Әлбиттә, уның фекерҙәре менән килешмәүселәр ҙә табыла. Ләкин һәр хәлдә Гегельдың күп кенә фекерҙәре уның замандаштары өсөн сенсация булып ҡабул ителә, улар араһында төрлө бәхәстәр ҡуҙғата. Мәҫәлән, уның «аҡылғга эйә булған һәр нәмә ысынбарлыҡҡа әүерелеүсән, һәр ысынбарлыҡҡа әүерелгән нәмә аҡылға эйә» тигән фекере күптәрне үҙенең тирәнлеге һәм тапҡырлығы менән таң калдыра. Ф. Энгельс иҫкәрткәнсә, Гегель замандаштарының күбеһе был фекерҙе уның бөтөн тирәнлеге менән аңлап та еткермәгәндәр.

Диалектика закондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гегельдың «ысынбарлығы» — шул ук ваҡытта зарурлык та ул. Быны аңламаусылар өсөн ысынбарлыҡҡа әүерелгән һәр нәмә (бәлки ул хаталы эш, хәтта енәйәттер) аҡылға эйә булып сыға түгелме һуң? Шуңа күрә былай фекерләү, хаҡиҡәткә ирешеү юлын билдәләй алмай, әлбиттә. Юғарыла иҫкә алынғанса, Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә диалектиканың канундарына һәм категорияларына ҙур урын бирә. Мәҫәлән, һан үҙгәрештәренең сифат үҙгәрештәренә китереүе сама категорияһына бәйле, тип ҡарай Гегель.Һан үҙгәрештәренең нәтижәһендә яңы сифаттың барлыҡҡа килеүен, ул үҙгәреш процессының өҙөлөүө, һикереше тип бәйәләй. Был законсалыҡты ул йән эйәһенең тыуыу һәм үлеү акттарында, ә тәбиғәт өлкәһендә химик элементтарҙың барлыҡҡа килеү йә иһә, нәҡ киреһенсә, тарҡалыу күренештәрендә күрһәтә[22]. Гегельдың һан һәм сифат үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеште асҡан кануны ҙур әһәмиәткә эйә. Ул Гегель тәғлимәтеның революцион рухын тәшкил итә. Был яҡтан ҡарағанда, Гегельдың ҡаршылыҡтар тураһындағы теорияһы ла ифрат әһәмиәтле. Эске ҡаршылыҡтарҙы ул предметтарҙың үҫеш сығанагы тип бәйәләй.

Ләкин ҡаршылыҡтарҙың сишелешен ул еңелерәк формала ғына, ҡаршы яҡтарҙың үҙ-ара килешеү ысулы менән башҡарылу мөмкинлегендә генә күрә. Гегель диалектик инҡарлауҙы үҫеш моменты тип һанай. Уның инҡарҙы инҡарлау канунын асыуы ла ошо ҡарашка бәйләнгән. Бының өсөн ул философия фәнендә Кант һәм Фихте тарафынан нигеҙ һалынған өс ҡатлылыҡ (триада) категорияһын файҙалана. Ләкин Гегельдың был категорияһы шаҡтай үҙгәрә, һәм ул үҙенә ҙур бурыс туплаған. Инҡарҙы инҡарлай кануны буйынса, предметтарҙың һәм күренештәрнең үҫеш процессында өс этап күҙәтелә. Улар тезис, антитезис һәм синтез рәвешендә сағылалар. Был канунды асыуҙың иң ҙур әһәмияте шунда, ул донъяның түңәрәк һыҙығыдай үҙенә кире әйләнеп ҡайтыу теорияһын юҡка сығара. Гегель бөтөн һәм өлеш, аҫыл һәм күренеш, зарурлыҡ һәм осраҡлылыҡ, эсчтәлек һәм форма, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа категориялар тураһында ла фекерҙәр ҡалдыра. Уның зарурлыҡ һәм ирек категориялары диалектикаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Гегель фекеренсә, иреккә фәҡәт зарурлыҡты танып белеү нигеҙендә генә ирешергә мөмкин. Гегельдың был фекере, дөрөҫ. Әмма ул абстракт тәғбир булып ҡына ҡала. Йәмғиәттәге күренештәргә уның бер ниндәй мөнәсәбәте юҡ. Гегель «Энциклопедия»һының икенсе өлөшө, «Тәбиғәт фи-лосоияһы», абсолют идеяның тәбиғәт формаһында кәүҙәләнешен ҡарауға бағышланған. Был өлеш үҙе өс киҫәктән — механика, физика һәм органик физиканан тора. Гегель ваҡыт, ғаләми һуҙынҡылыҡ категорияларын материяға бәйләп ҡарай. Ә хәрәкәт, нисектер, материянән тыш һәм бәйһеҙ, фәҡәт ваҡыт һәм ғаләми һуҙынҡылыҡ менән бәйләнештә генә алына. Гегель, ғөмүмән, үҙ заманындағы асыштар менән таныш булһа да, уның фәлсәфи фекерҙәре белемдәренең сикле булғанлығын күрһәтә. Ул яҡтылыҡтың тулҡынлы аҫылын танымай, шулай уҡ, ғәҙәти идеалисттарса, атомистик теорияны кире ҡаға.

Гегель әлеге күләмле хеҙмәтенең өсөнсө өлөшөн тәшкил иткән "Рух филосоияһында кешенең аңға, аҡылга эйә булған эшсәнлеген анализлай. Рух филосоияһы ла өс киҫәксеккә (субъектив рухҡа, объектив рухҡа һәм абсолют рухҡа) бүленеп тикшерелә. Субъектив рух, нигеҙдә, индивидуаль аңды характерлауға бағышланған. Индивидтың рухи үҙгәреше, үҫеше, ғөмүмән, кешелек тоҡомоның интеллектыуаль үҫешенә бәйләп ҡарала. Был өлештә енси, милли, ерле айырымлыҡларға урын бирелә. Шулай ук шәхес проблемаһы ла куҙғатыла, уның психологик аспекттары тикшерелә. Объектив рух өлөшөндә, ғөмүмән, кешелек йәмғиәтенә хас булған күренештәр ҡарала. Объектив рух үҙенең үҫешендә, Гегельса, өс басҡыс уҙа: хоҡуҡ, әдәп һәм әхлаҡ. Ләкин Гегель был күренештәрҙең синфи үҙенсәлеккә эйә булыуларын күрмәй, улар күберәк абстракт яҫылыҡта ғына ҡарала. Гегель дәүләт теорияһы буйынса да ҙур иғтибарга лайыҡлы фекерҙәр әйтә. Ә «граждансыл йәмғиәт» бүлегендә ул хатта кешенең барлыҡҡа килеүендә хеҙмәттең ролен дә күрһәтергә ымтыла. Шул ук ваҡытта күп кенә категорияларҙы ҡарағанда ул үҙенең идеалистик планда сикләнгәнлеген күрһәтә. Мәҫәлән, дәүләттең эске һәм тышҡы функцияларын ул бөтөнләй күрмәй тейерлек, дәүләт — уның өсөн үҙ маҡсат. Шул ук ваҡытта дәүләттең йәшәүе, уныңса «Алланың ошо донъяла атлап барыуы»[23]. Гегель, үҙ ижадының башланғыс осоронда демократик республика идеялары менән мауығып йәшәгән булһа, һуңыраҡ осорҙарда, юғарыла иҫкәртелгәнсә, уңган боролош яһай: демократияны тәнҡитләй, феодаль тәртиптәр менән килешкәнлеген күрһәтә, ә дәүләттең иң камил формаһын конституцион монархияла күрә башлауын белдерә. Абсолют рухты Гегель ижтимағи аң формуларында — сәнғәттә, диндә һәм философияла күрә. Сәнғәтте һәм гүзәллекте Гегель үҙенә генә хас фекерҙәр менән аңлата. Был мәсьәләлә ул иң алғы планға идеал категорияһын ҡуя. Уның үҫеш баҫҡыстарын сәнғәттең формулары тип бәйәләй. Уларҙы ул символдарга нигеҙләнгән (йәнәһе Көнсыгыш сәнғәте), классика (боронғо антика сәнғәте) һәм романтика (урта быуат һәм заман сәнғәте) формулары тип айыра. Шулар араһында боронғо антика сәнғәтенә айырым өҫтөнлөк бирә.

Сәнғәт һәм эстетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гегель сәнғәт теорияһы һәм эстетика буйынса бай эстәлекле хеҙмәттәр ҡалдыра. Уның «Эстетика буйынса лекциялары» ғыга дә дүрт томлыҡ хеҙмәттән тора. Гегель үҙ заманы сәнғәтендә сағылдырылған күренештәр нигеҙендә даһиларса ысын сәнғәттең киләсәге өсөн хәүефле тенденцияларҙы (формализмды ғөмүмән тарҡалыу ҡурҡынысын) күрә алған.

Дин һәм фәлсәфә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дин менән философияны Гегель ике тоташ рухи күренеш тип ҡараған. Уныңса, айырма бары шунда ғына, әгәр ҙә дин Алла булһа, философия — хаҡиҡәт. Улар формулары менән генә бер-береһенән айырыла. Әйтәйек, дин күрһәтү формаһы булһа, философия — кешене уйландырыусы форма, Гегель, философия менән динде бер рәткә ҡуйып, Европа ижтимағи фекере ҡаҙаныштарынан артҡа сигенгән булып сыға. Сөнки филосо- фияның белемгә, ә динднең ышаныуға ғына ҡоролған икәнлеген шул ук немец философтары (мәҫәлән Кант) инде таныған була. Гегель дин тураһындағы фекерҙәрен «фәлсәфиләштерергә» лә тырышып ҡараған. Хатта Алланың христиан дине буйынса өс кыяфәттә ("троица"ла) кәүҙәләнгәнлеге тураһындағы ғейбәрәләрҙе үҙенең өс ҡатлылыҡ (триада) теорияһы ярҙамында иҫбатларға тырышҡан. Философия фәненә ҡарата ла Гегельдың фекерҙәре башҡа-ларҙыҡынан айырылып тора. Уныңса, философия барлыҡ фәндәрҙән дә өҫтөнөрәк.

Хоҡуҡ фәлсәфәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Георг Гегель дәүләт һәм хоҡуҡ тураһында үҙенең ҡараштарҙы « Хоҡуҡ фәлсәфәһе» (1821) китапта яҙған.

Теоретик уйлауҙарҙа Рух үҙенең эске төп нигеҙгә етеп, Рух үҙенең субъективизм өҫтөнән үҫә. Ул «объектив» Рух булырға мөмкин. Азат Рухтын беренсе күренеше — хоҡуҡ. Ул Рухтын уҙ аллы ынтылышын үткәреү. Беренсенән сит әйберҙәргә — милеккә хоҡуҡ, икенсенән башҡа ынтылышҡа —килешеү хоҡуҡ, өсөнсөнән үҙенең ҡаршы эшмәкәрлегенә: ҡаршылыҡҡа ҡаршы барып яза хоҡуғын үткәреү.

Формаль һәм абстракт язаны үткәреү Рухта яҡшылыҡҡа әхлаҡ (мораль) талабын тыуҙыра. Әхлаҡ насар ынтылышҡа ҡаршы булып «бурыс» тип атала. «Бурыс» уның «намыҫта»(совесть) йәшәй. «Бурыс» һәм «булырға тейеш түгел ысынбарлыҡ» араһынан китеп Рух «әхлаҡлылыҡта»(нравственность) ҡотола. Әхлаҡлылыҡ «ғәйлә», «граждан йәмғиәт» һәм «дәүләттә» күрһәтелә.

Гегель буйынса дәүләт — объектив Рухтын иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт — абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck). Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Уларҙын тарихи яҙмышта Рухтын диалектик кәүете эшләй. Ул алмаштырып үҙ аңлау азатлыҡҡа килә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Pinkard, Terry P. Hegel: A Biography. — Cambridge: Cambridge University Press. — P. 2—3, 745. ISBN 0-521-49679-9
  2. Гегель (Hegel) Георг Вильгельм Фридрих
  3. 3,0 3,1 Гулыга, 1970, с. 8
  4. Гулыга, 1970, с. 9-10
  5. Гулыга, 1970, с. 11
  6. Гулыга, 1970, с. 12
  7. Kaufmann, Walter. Hegel: An Intepretation. — New York: Doubleday, 1966. — P. 8.
  8. Гулыга, 1970, с. 12-13
  9. Гулыга, 1970, с. 13
  10. Гулыга, 1970, с. 16
  11. Гулыга, 1970, с. 17
  12. Гулыга, 1970, с. 18
  13. 13,0 13,1 Гулыга, 1970, с. 19
  14. Гулыга, 1970, с. 19-21
  15. Гулыга, 1970, с. 26
  16. Гулыга, 1970, с. 27
  17. Гулыга, 1970, с. 32
  18. Гулыга, 1970, с. 44
  19. Гулыга, 1970, с. 51
  20. 20,0 20,1 Рэндалл Коллинз. Социология философий: глобальная теория интеллектуального изменения. (Пер. с англ. Н. С. Розова и Ю. Б. Вертгейм). — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2002. ISBN 5-87550-165-0
  21. Жюлиа, Дидье. Философский словарь: пер. с франц. — М.: Междунар. отношения, 2000. — С. 80. ISBN 5-7133-1033-7
  22. Соч.— T. 5.- M., 1937.— C. 432—436
  23. Соч.— T. 7.- M.-Л., 1934.— С. 268

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1-се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. — Казан: Мәфариф, 2002. — ISBN 5-7761-1122-6