Был мәҡәлә яҡшы мәҡәләләр исемлегенә инә

Йәнекәев Ғайса Хәмиҙулла улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску


Ғайса Хәмиҙулла улы
Йәнекәев
Ғайса Хәмиҙулла улы Йәнекәев
Ғ. Х. Йәнекәев (1913)
Флаг
Рәсәй империяһы III саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты
1.11.1907 — 9.06.1912
Монарх: Николай II
Флаг
Рәсәй империяһы IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты
20.11.1912 — 6.10.1917
Монарх: Николай II / монархия бөтөрөлгән
Дауамсы: вазифа бөтөрөлгән
 
Дине: ислам
Тыуған: 2 июль 1864({{padleft:1864|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:2|2|0}})
Рәсәй империяһы, Ырымбур губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Яңы Ҡарғалы ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы)
Үлгән: март 1931 (66 йәш)
СССР, РСФСР, Башҡорт АССР-ы, Өфө ҡалаһы
Ерләнгән: Өфө мосолман зыяраты
Партия: мосолман фракцияһы, Конституцион-демократик партия менән хеҙмәттәшлек
Белеме: уҡытыусылыҡ семинарияһы
Профессияһы: уҡытыусы
 
Автограф: Гайса Хамидуллович Еникеев (Еникиев, 1864-1931) подпись.png
 
Наградалары:

Уҡыу округы бағыусыһының наградалары һәм рәхмәт ҡағыҙҙары

Ғайса Хәмиҙулла улы Йәнекәев (исеменең варианты Айса[1], фамилияһыныҡы — Еникеев, Еникиев[2]; 2 июль 1864 йыл, Ырымбур губернаһы — март 1931, Өфө) — уҡытыусы, мәғрифәтсе, этнограф, Ҡазан һәм Ырымбур губерналарынан III һәм IV Дәүләт Думаһы депутаты (1907—1917), Рәсәй империяһының мосолман халҡы мәнфәғәттәрен яҡлауға ҙур иғтибар бирә. Сембер губернаһында буҫтау фабрикаһы директоры һәм Ҡазандың бөтә хәйриә һәм уҡытыу-тәрбиә учреждениеларнының распорядителе була. Февраль революцияһы осоронда Дәүләт Думаһының Ваҡытлы комитеты ағзаһы һәм Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары съезын ойоштороусы (1917 йылдың майы). Совет осоронда Вятка губернаһының Халыҡ мәғарифы коллегияһы ағзаһы һәм Башсельхозкредиттың инспекторы була; башҡорт һәм татар фольклорының профессиональ белгесе булып таныла.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүге йылдары. Уҡытыусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғайса (Айса) Йәнекәев 1864 йылдың 2 июлендә Ырымбур губернаһы[3] Бәләбәй өйәҙе Боғаҙы улусы Яңы Ҡарғалы (Ҡарғалыбаш[4]) ауылында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы) Йәнекәевтәрҙең фәҡир, әммә боронғо (мырҙалар) дворян ғаиләһендә тыуа. Ырыуға Йәнекәй Тинеш улы Ҡотошов, Ҡазандағы Темников татарҙарының башлығы (1555) һәм Темниковта воевода (1558)[5][6], нигеҙ һалған.

Ҡазандағы Мәскәү урамы һәм төп мәсет (XX быуат башы)

Ғайса башланғыс («түбәнге») белемде үҙ ауылындағы рус-татар мәктәбендә ала. 1877 йылда [7] Ырымбур сит халыҡтар уҡытыусылыҡ семинарияһын беренсе дәрәжәле награда менән тамамлай һәм шул уҡ семинарияның Өлгөлө сит халыҡтар башланғыс училищеһы уҡытыусыһы булып эшләй башлай[5][8]

1890—1895 йылдарҙа Ғайса Йәнекәев Ырымбурҙа рус-татар башланғыс училищеһының мөдире була. Ырымбур ғилми архив комиссияһында (1887) һәм Рус географик йәмғиәтендә (1883)[7] ағза булып тора. 1895—1903 йылдарҙа Рәсәй империяһы Дәүләт банкының Ырымбур бүлексәһенә етәкселек итә, унан һуң Ырымбурҙа «Хөсәйениә» мәҙрәсәһенең мөдире була[5]. Уҡытыусы булып йәмғеһе 15 (йәки 12[9]) йыл эшләй[10]. Уҡыу округы бағыусыһының наградалары һәм рәхмәт ҡағыҙҙары менән бүләкләнә[11].

Отставкаға сыҡҡас, 1903 йылда Ғайса Хәмиҙулла улы Сембер губернаһындағы буҫтау фабрикаһы директоры вазифаһына ҡуйыла. 1907 йылда ул Ҡазанда йәшәй һәм миллионер Ә. Ғ. Хөсәйенов аҡсаһына төҙөлгән бөтә хәйриә һәм уҡытыу-тәрбиә учреждениеларының распорядителе була. Ҡазанда Хөсәйеновтың ышаныслыһы була[5][10].

Был осорҙа Йәнекәев батша хөкүмәтенең руслаштырыу сәйәсәтен тәнҡитләй, татар мәғарифының ауыр хәлен билдәләй. Ҡазандың мосолман халҡы араһында бик абруйлы була. 40 дисәтинә ер биләй һәм ул саҡтағы аҡса менән 8000 һумлыҡ тип баһаланған ике ағас йорто була.[5].

 III Дума депутаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1907 йылдың 18 октябрендә дворян һәм губерна секретары Ғ. Х. Йәнекәев Ҡазан губерна һайлау йыйылышы һайлаусыларының дөйөм составынан Рәсәй империяһының өсөнсө Дәүләт Думаһына һайлана[5].

Ғ. Х. Йәнекәев (1907)

III Думала Йәнекәев Мосолман фракцияһына (төркөмөнә[10]) инә, уның иң эшлекле ағзаларының береһе була. Дума секретарының урынбаҫары итеп һайлана, ләкин бер сессиянан һуң унан баш тарта[12]. Бер үк ваҡытта рәсми булмаған рәүештә (фракция уставы ике төркөм ағзаһы булыуҙы тыя) Конституцион-демократик фракция менән хеҙмәттәшлек итә, шулай уҡ уның дини һәм милли билдә буйынса сикләүҙәрҙе бөтөрөү тураһында закон инициативаһын әҙерләү һәм фекер алышыу менән шөғөлләнгән гражданлыҡ тиң хоҡуҡлылығы комиссияһына инә; был комиссияның бер нисә ағзаһы үтенесе буйынса ул империяла мосолман халыҡтарына ҡағылған сикләүҙәр тураһында доклад яһай; комиссия эше өсөн кәрәкле документтарҙы килтерә[5].

Бынан тыш, Ғайса Йәнекәев Думаның дүрт комиссияһының ағзаһы була: халыҡ мәғарифы буйынса комиссияның, дәүләттең килемдәр һәм сығымдар яҙмаһының үтәлеше комиссияһының (тәүге ике сессияла)[5], эшсе мәсьәлә буйынса (4-се һәм 5-се сессияларҙа), иген менән сауҙа итеүҙе тәртипкә һалыу саралары комиссияһы (5-се сессия). Ул Рәсәйҙең төрки халыҡтарын яҡлап сығыш яһай; руслаштырыу, христианлаштырыу, төрки халыҡтарҙың ерҙәрен, атап әйткәндә башҡорт ерҙәрен талау сәйәсәтен тәнҡитләй[13].

Рәсәй мосолмандарының өсөнсө съезында ҡатнашыусылар (Түбәнге Новгород, 1906)

IV Дума депутаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1912 йылдың 25 октябрендә Йәнекәев сираттағы, дүртенсе, Думаға һайлана, тик был юлы — Ырымбур губернаһы [13]ҡала һайлаусыларының икенсе съезынан.

Яңы Думала ла Йәнекәев Мосолман фракцияһына инә, шулай уҡ парламент президиумына һайлана — Дума секретары И. И. Дмитрюковтың иптәше (урынбаҫары) ителә. IV Думала ул халыҡ мәғарифы, дин тотоу мәсьәләләре, тимер юлдар һәм матбуғат тураһындағы закон проектын эшләү комиссияларына һайлана[13].

Ғайса Хәмиҙулла улы хөкүмәттең мәғариф өлкәһендәге сәйәсәте буйынса сығыштар яһай, мосолман халыҡтарының мәнфәғәттәренә айырым иғтибар бирә. Сит милләттәр өсөн дәүләт мәктәптәренә уҡыусылар менән милләт уҡытыусыларын эшкә алыу, шулай уҡ бындай мәктәптәрҙә башланғыс белемде туған телдә биреү мәсьәләләрен күтәрә[13][14].

Ғ. Х. Йәнекәев (1913)

1914 йылдың июнендә Йәнекәев Санкт-Петербургта дини идаралыҡ реформаһына бағышланған мосолман съезында ҡатнаша (Думаның Мосолман фракцияһынан), мосолман мәхәлләләрен реформалау буйынса үҙ проектын тәҡдим итә[13].

ВКГД вәкиле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1917 йылғы Февраль инҡилабынан һуң Ғайса Йәнекәев Петроградта була. 9 мартта ул Дәүләт Думаһы Ваҡытлы комитетының (ВКГД) ағзаһы итеп һайлана. Шулай уҡ Эске эштәр министрлығындағы кәңәшмәлә Дәүләт Думаһы вәкиле һәм Петроградта Рәсәй мосолмандарының ваҡытлы үҙәк бюроһы ағзаһы була[13].

Ошо уҡ ваҡытта Йәнекәев 1917 йылдың майында Мәскәүҙә Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары съезын ойоштороуҙа[12], шулай уҡ парламентарийҙарҙың шәхси кәңәшмәләрендә ҡатнаша [13].

3 августа Йәнекәевкә Петроградтан Волга буйына һәм Төркөстан крайының дала өлкәләренә барырға рөхсәт бирелә. 1917 йылдың октябренән һуң ул Совет Рәсәйендә ҡала, ләкин сәйәси эшмәкәрлекте ташлай[13].

Совет осоро. Һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1918—1923 йылдарҙа Ғайса Йәнекәев Вяткала йәшәй, халыҡ мәғарифының Вятка губерна бүлегендә һәм башҡа административ һәм хужалыҡ вазифаларында эшләй. 1918—1919 йылдарҙа Вятка губернаһының Халыҡ мәғарифы комиссариаты коллегияһы ағзаһы була[2]. 1923 йылдың ноябрендә Өфөгә күсә һәм Башҡортостан ауыл хужалығы банкының (Башсельхозкредит) инспекторы була[13] [7].

1928 йылдың майында пенсияға сыға. 1931 йылдың мартында Өфөлә вафат була, мосолман зыяратында ерләнә[13].

Мауығыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғайса Йәнекәев Башҡортостандың көнкүрешен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса ғилми йәмғиәт ағзаһы була. Башҡорт һәм татар фольклоры буйынса профессиональ белгес булып таныла; 1917 йылға тиклем Волга буйындағы һәм Урал янындағы Ҡазан, Ырымбур, Өфө губерналарын йөрөп сыға, 500-ләгән башҡорт һәм татар халыҡ йырын йыя[2]. 1929 йылда был йырҙарҙың 114-ен Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариаты һайлап ала, тупланма Өфө сәнғәт институтының фольклор фондында һаҡлана[15][4].

Профессор А. И. Оводов һәм К. Й. Рәхимов ярҙамында Йәнекәев 19 йәшенән алып йыйған йырҙарҙың бер өлөшөн (оҙон көйҙәрҙе) [4] нотаға һала; уларҙы үҙе үк башҡара — замандаштары билдәләүенсә, уның тауышы бик матур булған һәм халыҡ йырҙарын ифрат яҡшы башҡарған, ләкин профессиональ сәхнәгә күтәрелергә баҙнат итмәгән[15][7][16].

Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сборник «Татарские и башкирские песни» («Сборник № 1» в УГАИ)[7].
  • «Нур» гәзитендәге мәҡәләләр[17].

Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1907 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Ғайса Хәмиҙулла улы никахта торған[5].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Китаптар
Мәҡәләләр
Архивтар
  • РГИА [Российский государственный исторический архив]. Фонд 1278. Опись 9. Дело 261, 262.
  • РГАКФД [Российский государственный архив кинофотодокументов]. Ал-915 сн. 341.
  • УГАИ (Уфимский государственный институт искусств) и Научный архив УНЦ РАН (Уфимский научный центр), «Сборник № 1».