Папайя

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Папайя
Рәсем
Халыҡ-ара ғилми атамаһы Carica papaya L., 1753[1]
Таксономия рангыһы Төр[1]
Яҡындағы юғарыраҡ кимәлдәге таксон Карика[d][1]
Таксондың халыҡ атамаһы papaya[2] һәм 番木瓜[3]
Этот таксон является источником папайя[d], industrial papain[d], papaya seed oil[d], сок папайи[d] һәм papaya seed[d]
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берлегенең һаҡ статусы данных недостаточно[d][4]
GRIN URL npgsweb.ars-grin.gov/gri…[5]
Идентификатор МСОП 20681422[6]
Commons-logo.svg Папайя Викимилектә

Папайя йәки ҡауын ағасы (лат. Cárica papáya) — ағас үҫемлек; Карикалар ғаиләһенән (Caricaceae) Карика (Carica) ырыуы төрө.

Папайа һүҙе — үҫемлектең латинлаштырылған малабар атамаһы (papaya)[7].

Ботаник тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бешмәгән емеше

3-10 бейеклектәге йоҡа олоно менән ботаҡһыҙ пальма рәүешле тәбәнәк ағас.

Япраҡтары ҙур, диаметры 50-70 см, оҙон һабаҡта тешле-ҡырҡылған.

Сәскәләре япраҡ аҫтында үҫә, улар 10—30 см диаметрында һәм 15-45 см оҙонлоғондағы емештәргә әүерелә. Өлгөргән емеш һары гәрәбә төҫөнән алып ҡыҙғылт һары төҫкә тиклем була. Өлгөргән емеш йомшағы һары, ҡыҙғылт һары һәм ҡыҙыл.

Үҫемлектең бөтә өлөшөндә лә һөт һымаҡ һут бар [7].

Хужалыҡтағы әһәмиәте һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Плантация, Гавайи

Папайяның тыуған иле Мексиканың көньяғы һәм Үҙәк Америка[8] һәм Көньяҡ Американың төньяғы, әммә хәҙер ул бөтә тропик илдәрҙә үҫтерелә, төп етештереүселәре Бразилия һәм Һиндостан. Шулай уҡ Рәсәйҙең көньяғында, Кавказдың Ҡара диңгеҙ яры буйында ботаника баҡсаларында папайяны эксперименталь ултырталар[9].

Емеште йыйғанда бик һаҡ булыр кәрәк, сөнки папайя күп кешеләрҙә тире бүртеүен, шулай уҡ аллергия реакцияһын ҡуҙғытыуға һәләтле латекс һуты бүлеп сығара. Папайя емеше һәм уның япраҡтары составында карпаин алкалоиды бар, ул бабасыр төшөрөү һәләтенә эйә, әммә ҙур дозала хәүефле булыуы мөмкин.

Аҙыҡ-түлек продукттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Папайяның төп ҡулланылышы — ризыҡта ҡулланыу. Ғәҙәттә, уны сей килеш, ҡабыҡһыҙ һәм орлоҡһоҙ ашайҙар. Бешеп етмәгән емеште быҡтыралар, шулай уҡ карри әҙерләүҙә һәм салаттарҙа ҡулланалар. Емеште утта бешерәләр, ул саҡта папайянан икмәк еҫе сыға башлай.

Медицинала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Папайяла папаин (протеаза, итте йомшартыусы) тип аталған ферменттар һәм башҡа аҡһымдар күп. Папайя һутының ҡаты ит сүстәрен йомшартыу үҙенсәлеген Көньяҡ Америкала мең йыл буйына ҡулланғандар. Уны өлгөрөп етмәгән емештең һәм япарҡтарының таҙартылған һөт һымаҡ һутынан алалар һәм аш һеңдереүҙе яҡшыртыу өсөн һәм «Лекозим» һәм «Кариопазин» (протеолитик ферменттар ҡатнашмаһы) препараттарында ҡулланғандар, уның менән умыртҡа һөйәктәре араһындағы остеохондрозды дауалайҙар[7]

Халыҡ медицинаһында папайяны бабасыр төшөрөү (тамыр, япраҡтары төнәтмәһе), контрацепция[10] һәм аборт өсөн сара булараҡ ҡулланыла. Киптерелгән япраҡтарын астманы еңеләтеү йәки тәмәкене алмаштырыу өсөн тартҡандар. Ҡоро япраҡтарынан әҙерләгән пакеттар магазиндарҙа сәй әҙерләү өсөн һатыуға ҡуйыла. Бынан тыш япраҡтары төнәтмәһе Гана һәм Кот-д' Ивуарҙа аттар өсөн эс йомшартҡыс сара кеүек ҡулланыла[11].

Вирусолог Люк Монтанье раҫлауынса, папайянан препараттар вируслы инфекцияларҙы булдырмауға булышлыҡ итә[12].

Папайяның йәш япраҡтарынан тапма ауырыуҙарына ҡаршы сәй әҙерләйҙәр.

Папайя эпифитотияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Түңәрәк тимгелле папайя вирусы Оахҡа (Гавайи) 1937 йылда уҡ индерелә[13] һәм ике тапҡыр Гавайи папайяһын етештереүгә ҡағыла. Сир бер нисә йыл дауамында, үҙгәреүенә һәм агрессив штаммға әйләнеүенә тиклем уртаса була, һәм 1950 йылда эпифитотия башлана. 12 йыл дауамында папайя етештереү ерҙәре 94 % кәмей. Һуңынан уны етештереү Оахтан киҫкен карантин аҫтында Гавайи утрауындағы Пунаға күсерелә. 1971 йылда PRSV йорт яны участкаларында асыҡлана, әммә уның таралыуына юл ҡуймаҫ өсөн күп көс һалына. Вирус 1992 йылда коммерция хужалыҡтарында барлыҡҡа килә, эпифитотия яңынан ҡабына һәм күрелмәгән масштабта була, бер йыл эсендә 100 % тиерлек классик сорттарҙы юҡ итә, һәм 1995 йылда Пунала папайя етештереү мөмкин булмай. Папайяның ике трансгенлы төрөн Деннис Гонсалвес[14] һәм уның командаһы эшләй һәм 1998 йылдың 1 майында етештереү өсөн тәҡдим ителә[14]. Һөҙөмтәлә шул асыҡлана, әгәр үҫемлектең ДНК сылбырына вирус тышсаһы аҡһымының генын өҫтәһәң, папайя вирусҡа бирешмәй. PRSV тышсаһы аҡһымы гены юғары эмбриогенлы үҫемлек туҡымаһына күптән түгел уйлап сығарылған ген пушкаһы ярҙамында индерелә, был 55-1 трансген һыҙығын эшләүгә килтерә, ул, аҙаҡ иҫбаталанғанса, Гавайи PRSV штаммдарын эффектив контролдә тота һәм яңы вирус күсермәләренең барлыҡҡа килеүенә юл ҡуймай. Контролдә тотоусы ойошмаларҙан дәртләндереү буйынса тейешле процедураларҙы алып (FDA, EPA һ.б.), 1998 йылдың майында трансгенлы папайя коммерциялы ҡулланылыш өсөн үҫтерелә башлай. Гавайиҙа генетик модификацияланған емеште индереү ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә етештереүҙең баштағы күләмен тергеҙергә мөмкинлек бирә. Бөгөнгө көндә ул ғәҙәти папайяны тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарған.

Тикшереү барышында кеше организмына бер ниндәй ҙә кире йоғонтоһо асыҡланмаған. Өҫтәүенә, кеше һәр ваҡыт папайяны уның вирусы менән бергә ҡулланған, сөнки унда, ул үҫкән урында, һәр ваҡыт был патоген була[15][16][17][18].

Етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылдар буйынса папайяны донъяла етештереү
Йыл Мең тонна
1965 1 547
1970 1693
1975 1935
1980 2460
1985 3 158
1990 3 255
1995 5 478
2000 7 009
2005 8 139
2006 8 965
2007 9 474
2008 9 993
2009 10 486
2010 11726
2011 11839
2104 12 700[19]
Папайя етештереү буйынса 20 ил-лидер (2011)
Ил Мең тонна папайя
Ер Һиндостан 4 180
Бразилия Бразилия 1 854
Ҡалып:Флаг Индонезии Индонезия 958
Нигерия Нигерия 705
Мексика флагы Мексика 634
Ҡалып:Флаг Эфиопии Эфиопия 340
Ҡалып:Флаг ДР Конго Конго Демократик Республикаһы 280
Таиланд Таиланд 272
Гватемала флагы Гватемала 205
Ҡытай Халыҡ Республикаһы флагы Ҡытай 181
Филиппиндар Филиппин 158
Колумбия Колумбия 153
Куба флагы Куба 135
Перу Перу 126
Венесуэла Венесуэла 126
Банглашеш флагы Бангладеш 125
Сальвадор флагы Сальвадор 70
Коста-Рика флагы Коста-Рика 61
Малайзия Малайзия 45
Флаг Кении Кения 18
источник:

Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН (FAO)
Carica papaya11.jpg
Papayer-mâle-Réunion.JPG
Papaya sunset.jpg

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 Linnaeus C. Species Plantarum: Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas — 1753. — Т. 2. — С. 1036.
  2. база данных растений Министерства сельского хозяйства США
  3. Catalogue of Life in Taiwan
  4. The IUCN Red List of Threatened Species 2021.3 — 2021.
  5. Таксономия растений GRIN
  6. Красная книга — 1964.
  7. 7,0 7,1 7,2 Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк., 1990. — С. 219. — ISBN 5-06-000085-0.
  8. Бэйкон Д., Блэк А., Смит Л.К. История еды. — М: Росмэн, 2019. — С. 135. — 360 с.
  9. Александров, 1949
  10. Lohiya N.K., Manivannan B., Mishra P.K. et al., 2002
  11. Morton J. F. Papaya // Fruits of warm climates. — 1987. — P. 336—346.
  12. Старцев С. Вирусолог советует принимать папайю для профилактики гриппа A/H1N1. РИА «Новости» (2009-08-27). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 февраль 2012. 13 ноябрь 2011 тикшерелгән.
  13. Parris, G.K. (1938) A new disease of papaya in Hawaii. Proc. Am. Soc. Hortic. Sci. 36, 263—265.
  14. 14,0 14,1 sss253. Dennis Gonsalves: Public Sector Hero  (инг.), Cornell Alliance for Science (2 November 2015). 7 август 2017 тикшерелгән.
  15. Savarni Tripathi, Jon Suzuki, Dennis Gonsalves Development of genetically engineered resistant papaya for papaya ringspot virus in a timely manner: a comprehensive and successful approach // Methods in Molecular Biology (Clifton, N.J.). — 2007. — Т. 354. — С. 197—240. — ISSN 1064-3745. — DOI:10.1385/1-59259-966-4:197
  16. D. Gonsalves Control of papaya ringspot virus in papaya: a case study // Annual Review of Phytopathology. — 1998. — Т. 36. — С. 415—437. — ISSN 0066-4286. — DOI:10.1146/annurev.phyto.36.1.415
  17. Savarni Tripathi, Jon Y. Suzuki, Stephen A. Ferreira, Dennis Gonsalves Papaya ringspot virus-P: characteristics, pathogenicity, sequence variability and control // Molecular Plant Pathology. — 2008-5. — В. 3. — Т. 9. — С. 269—280. — ISSN 1364-3703. — DOI:10.1111/j.1364-3703.2008.00467.x
  18. Tripathi, S.; Suzuki, J. N. Y.; Ferreira, S. A.; Gonsalves, D. Papaya ringspot virus-P: Characteristics, pathogenicity, sequence variability and control (инг.) // Molecular Plant Pathology (инг.)баш. : journal. — 2008. — Т. 9. — № 3. — С. 269—280. — DOI:10.1111/j.1364-3703.2008.00467.x — PMID 18705869.
  19. «Papaya production in 2014; Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)». UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT). 2017. Retrieved 19 August 2017.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]