Ҡара көртмәле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Күк көртмәле
Ҡара көртмәле
Фәнни классификация
Батшалыҡ: Үҫемлектәр
Бүлексә: Ябыҡ орлоҡлолар
Класс: Ике өлөшлөләр
Тәртип: Арса сәскәлеләр
Ғаилә: Арсалар
Ырыу: Вакциниум
Төр: Ҡара көртмәле
Латинса исеме
Vaccinium uliginosum L.typus
ITIS 23574
NCBI 190548

Ҡара көртмәле[1] Күк көртмәле[2][3] (лат. Vaccínium uliginósum) — йылтыр ваҡ япраҡлы, алһыу сәскәле, ҡыҫҡа һабаҡлы ҡыуаҡ үҫемлек.

СССР-ҙың почта маркаһы
Көртмәлегә һәйкәл (Украина)

Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Еләкте һаҡлау ысулдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көртмәлене башҡорттар ҡайнатма итеп тә, ҡаҡ итеп тә, кеҫәлгә лә, бәлеш эслеге итеп тә ҡуллана. Киптереп тә, туңдырып та һаҡлайҙар. Көртмәле үҫкән райондарҙа ул урындағы халыҡҡа ярайһы табыш та килтерә.

Йәнә бер үҙенсәлекле ҡышҡа әҙерләү ысулы - башҡорттар көртмәлене һары май менән консервациялап һаҡлайҙар. Был ысул көртмәленең барлыҡ файҙалы сифаттарын һаҡлаған, витамин сығанағы булған, дауалау өсөн дә ҡулланылған.

Файҙалы матдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көртмәлелә емеш-еләк кислоталары әҙ, ул сөскөлтөм тәмле. Әммә унда А һәм B витаминдары, марганец, епсәләр, флавоноидтар күп. Еләге — С витамины, магний һәм кальций сығанағы, был матдәләргә ул бик бай[4].

Һутлы сәскәләренән хуш еҫле бал алына[5].

Көртмәленең төҫө кислота миҡдарына бәйле. Ул әҙерәк булған һайын төҫө күкһелерәккә әйләнә.

Көртмәле буяуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көртмәленән шәмәхә төҫтәге буяу алалар, уны, мәҫәлән, иткә келәймә һуғыу өсөн ҡулланалар. Буяуҙы етештереү ысулына ҡарап йөн һәм киндер туҡыма шәмәхә йәки ҡыҙыл төҫкә инә[6].

Күҙ дауалағанда ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Борондан көртмәле эңерҙә күҙ ҡоросон нығытыусы булып һанала. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда британ хәрби осоусыларына Икенсе донъя һуғышы ваҡытында төнгө осоштарҙа махсус рәүештә көртмәле джемы биргәндәр. Шул уҡ ваҡытта АҠШ тикшеренеүселәре 2000 йылда көртмәле эңерҙә күреү һәләтен яҡшыртыу сифатын тапмағандар[7][8].

Лаборатория тәжрибәләре иһә көртмәле ашау ҡайһы бер күҙ ауырыуҙарын иҫкәртеүен, йә иһә дауалауҙа яҡшы һөҙөмтәгә килтереүен күрһәтә[9], әммә клиник тикшеренеүҙәр үткәрелгәне юҡ.

Көртмәленең ҡарағусҡыл күк төҫө антоциан тигән тәбиғи буяу арҡаһында барлыҡҡа килә. Уны дауалауҙа файҙаланыу башҡа ауырыуҙарҙы[10]: йөрәк, ҡан тамырҙары ауырыуҙарын да иҫкәртеүе асыҡланған[11],шулай уҡ, күҙ[12] һәм ракты дауалағанда ыңғай һөҙөмтә бирә[13][14].

Антоциандан тыш ҡара көртмәлелә протоантоцианидтар, флавоноидтар һәм таниндар күп, улар иһә антиоксидант булараҡ билдәле[15]

Офтальмологияла, ҡағиҙә булараҡ, көртмәле экстракты ҡулланыла.

Шул уҡ ваҡытта күптәр был еләк ғөмүмән күреүҙе яҡшырта тип уйлай. Быны биологик актив өҫтәлмәләр (БАД) һатыусылар күрәләтә ялғанлап рекламала ҡуллана. Әммә фекер ысынбарлыҡҡа тура килмәй. Ҡара көртмәле күҙҙең шекәрәһе ҡубып сығыуҙан ғына ярҙам итә.

Үҫкән урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡара көртмәле Төньяҡ Европала һәм Азияның тайгалы урындарында тәбиғи рәүештә үҫә. Төньяҡ Америкала ла осрай, унда ул боронғо рәүештә һаҡланған. Йыш ҡына ҡара көртмәле тип уға оҡшаған еләктәр һатыу ҙа күҙәтелә.

Башҡортостанда ҡара көртмәле таулы, ҡарағай урманлы райондарҙа үҫә. Белорет, Бөрйән, Салауат, Учалы райондарында көртмәлектәр күп.

Көртмәлегә бәйле мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • 1964 йылда СССР-ҙа көртмәлегә бағышлап почта маркаһы сығарылған [(Каталог почтовых марок СССР, № 3133).
  • Карпат аръяғының Гукливый ауылында (Украина) ҡара көртмәлегә бәләкәй генә һәйкәл ҡуйылған.
  • Пермь крайының Красновишерск ҡалаһында йыл һайын ҡара көртмәле фестивале уҙғарыла. 2012 йылда 70 м оҙонлоғондағы көртмәле бәлеше бешерелгән һәм Рәсәй рекордтар китабына ингән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Кожевников Ю. П. Семейство вересковые (Ericaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна — М.: Просвещение, 1981. — Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения. — Б. 88—95. — 300 000 экз.
  • Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1011. Vaccinium uliginosum L. — Голубика, или Гонобобель // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — Б. 25. — ISBN 5-87317-163-7.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Русско-башкирский словарь по пчеловодству (Г. Д. Зайнуллина, 2001)
  2. Русско-башкирский словарь (З. Г. Ураксин, Ю. З. Ураксин, 2004)
  3. Русско-башкирский словарь по ботанике (С. И. Янтурин, Г. А. Хисамов, 1981)
  4. Mustikan ravintoarvot Terveyden ja hyvinvoinnin laitos.
  5. Абрикосов Х. Н. и др. Черника // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — Б. 397.
  6. Губанов И. А. и др. Дикорастущие полезные растения СССР / отв. ред. Т. А. Работнов — М.: Мысль, 1976. — Б. 264—265. — (Справочники-определители географа и путешественника).
  7. Muth E. R., Laurent J. M., Jasper P. The effect of bilberry nutritional supplementation on night visual acuity and contrast sensitivity. // Altern Med Rev. — 2000 Apr. — № 5(2). — P. 164—173. Abstract.
  8. Bilberry Bombs, WebMD, October 2000.
  9. Fursova A. Zh. et al. Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce-accelerated OXYS rats. // Adv Gerontol. — 2005. — № 16. — P. 76—79. (Article in Russian). Abstract.
  10. Gross P. M. Scientists zero in on health benefits of berry pigments // Natural Products Information Center. — July 2007.
  11. Bell D. R., Gochenaur K. Direct vasoactive and vasoprotective properties of anthocyanin-rich extracts. // J Appl Physiol. — 2006 Apr. — № 100(4). — P. 1164—1170. Abstract.
  12. Chung H. K. et al. Efficacy of troxerutin on streptozotocin-induced rat model in the early stage of diabetic retinopathy. // Arzneimittelforschung. — 2005. — № 55(10). — P. 573—580. Abstract.
  13. Roy S. et al. Anti-angiogenic property of edible berries. // Free Radic Res. — 2002 Sep. — № 36(9). — P. 1023—1031. Abstract.
  14. Boivin D. et al. Inhibition of cancer cell proliferation and suppression of TNF-induced activation of NFkappaB by edible berry juice. // Anticancer Res. — 2007 Mar. — № 27(2). — P. 937—948.
  15. Srivastava A. et al. Effect of anthocyanin fractions from selected cultivars of Georgia-grown blueberries on apoptosis and phase II enzymes. // J Agric Food Chem. — 2007 Apr. — № 18; 55(8). — P. 3180—3185.