Буранғол Ҡыуатов

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Буранғол Ҡыуатов
Russia, 1806 (part 1) (NYPL b14896507-439627).jpg
Башҡорт генералы. 1806 йыл. Нью-Йорк асыҡ китапханаһы коллекцияһынан
Тыуған ваҡыты

1750({{padleft:1750|4|0}})

Тыуған урыны

Ырымбур губернаһы, Нуғай даруғаһы, Үҫәргән улусы, Ҡыуат ауылы
(хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Үтәғол ауылы)

Үлгән ваҡыты

1833({{padleft:1833|4|0}})

Вафат урыны

билдәһеҙ

Хеҙмәт иткән урыны

Рәсәй империяһы Рәсәй империяһы

Ғәскәр төрө

кавалерия

Хеҙмәт итеү йылдары

Рәсәй флагы 18051814

Хәрби звание

майор (1817)

Хәрби алыш/һуғыш

1812 йылғы Ватан һуғышы,
Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)

Наградалар һәм премиялар
III дәрәжә Изге Анна ордены

Буранғол Ҡыуатов (Буранғол Ҡыуат улы Кинйәғолов; 1750—1833) — кантон башлығы, майор (1817). 1805 йылғы рус-австрий-француз (3-сө коалиция) һәм 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында ҡатнашҡан, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт полкының командиры булып хеҙмәт итә.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Буранғол Ҡыуатов сығышы менән Ырымбур губернаһы Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы Ҡыуат ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Үтәғол ауылы) башҡорттарынан. Ҡыуатовтар нәҫеленән.

1799—1817 йылдарҙа 9-сы башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт итә.

1805 йылдың 24 сентябрендә, урал казактарының сыуалышын баҫтырғаны өсөн, ул етәкселек иткән 9-сы кантонға император Александр I вензеле менән байраҡ бүләк ителә[1][2].

1805 йылғы рус-австрий-француз (3-сө коалиция) һәм 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында ҡатнаша, полк командиры була. 1807 йылдың 4 июнендә майор Данкеев һәм поручик Буранғол Ҡыуатов командалығындағы ике башҡорт полкы атаман М. И. Платов корпусы составында Веллау ҡалаһы янындағы алышта ҡатнаша[3]. Атаман Платов үҙенең рапортында Буранғол Ҡыуатов күрһәткән батырлығын һәм ҡыйыулығын билдәләп үтә[1].

1807 йылдың 9 июлендә Рәсәй императоры Александр I француз императоры Наполеонды рус ғәскәрендә хеҙмәт иткән казактар, башҡорттар һәм ҡалмыҡтар менән таныштыра. А. Ш. Ярмуллин буйынса был осрашыуҙа Буранғол Ҡыуатовтың ҡатнашыуы бик ихтимал[1].

1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның командиры итеп Буранғол Ҡыуатов тәғәйенләнә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай[4][5].

1812 йылдың 3-5 сентябрендә Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә командаһы менән Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә була[6].

1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург эргәһендә була[6].

1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә[7].

1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1814 йылдың 19 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша[6].

1817 йылда майор званиеһын ала.

1817 йылда дворян титулына лайыҡ була. 1818 йылдың 13 июнендә Буранғол Ҡыуатов ҡатындары һәм улдары менән бергә Ырымбур губернаһы дворян нәҫелдәре китабының 3-сө бүлегенә индерелә.

Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Буранғол ауылы уның исеме менән аталған.

Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 Ярмуллин А. Ш. Об истории возникновения башкирского военного марша «Наполеон» // Ватандаш. — 2013. — № 8. — ISSN 1683-3554.
  2. Рахимов Р. Н. Знамя девятого Башкирского кантона // Военная история башкир: энциклопедия / гл. ред. А. З. Асфандияров — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. — 432 б. — ISBN 978-5-4466-0040-3.
  3. Рахимов Р. Н. Рус-прусс-француз һуғышы (1806—1807) // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  4. Гатиятуллин З. Башкиры 9-го и 10-го кантонов в Отечественной войне 1812 года // Ватандаш. — 2013. — № 4. — ISSN 1683-3554.
  5. Рахимов Р. Н. 1-й Башкирский полк в Отечественной войне 1812 года // Бородино и наполеоновские войны. Битвы. Поля сражений. Материалы II Международной научной конференции, посвященной 195-летию Бородинского сражения (Бородино, 3-5 сентября 2007 г.) / Сост. А.В. Горбунов. — Можайск, 2008. — 408 с..
  6. 6,0 6,1 6,2 Асфатуллин С. Г., 2000, с. 116
  7. Асфатуллин С. Г., 2000, с. 140

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Асфатуллин С. Г. Северные амуры в Отечественной войне 1812 года — Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2000. — 160 б. — ISBN 5-85051-181-4.
  • Ильясова А. Я. История башкирского дворянства — Уфа: Китап, 2015.
  • Хусаинов Г. Б. Бурангул Куватов — славный сын России: к 200-летию Бородинского сражения // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 2009. — № 3. — С. 42—47.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]