Эстәлеккә күсергә

Ағиҙел (йылға)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Белая (приток Камы) битенән йүнәлтелде)
Ағиҙел
Ишембайҙа Ағиҙел аша күпер
Ишембайҙа Ағиҙел аша күпер
Характеристика
Оҙонлоғо 1430 км
Бассейн 142 000 км²
Һыу сығымы 950 м³/с (тамағында)
Һыу ағымы
Инеше Ирәмәл, Көньяҡ Урал
 · Координаталар 54°32′20″ с. ш. 59°02′58″ в. д.HGЯO
Тамағы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы
 · Координаталар 54°32′20″ с. ш. 59°02′59″ в. д.HGЯO
 · Координаталар 55°53′14″ с. ш. 53°36′14″ в. д.HGЯO
Урынлашыуы
Һыу бассейны Кама → Волга → Каспий диңгеҙе

Ил Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы
Регион Башҡортостан
РДҺР 10010200112111100016731
Ағиҙел (йылға) (Рәсәй)
Точка
Точка
Ағиҙел Викимилектә

Ағиҙел ((тыңлау) ; шулай уҡ Иҙел[1]; рус. Белая) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы.

Инженер Николай Белелюбский проекты буйынса Өфөлә Aғиҙел аша беренсе тимер күпер асыу, 1888 йылдың 8 сентябре.
Ағиҙелдең инешендәге таҡтаташ

Кама йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Урал тауы итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1430 км, бассейнының майҙаны — 141900 км2. Көмөштәй аҡ был йылға Ирәмәл тауы тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, Тирлән ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. Белорет, Бөрйән ерҙәренән Урал тауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы Нөгөштө юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. Ҡариҙел ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары:

Йылға тамағынан Өфөгә тиклем суднолар даими, Мәләүез пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.

Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, Белорет, Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡалалары урынлашҡан.

Урта быуаттарҙа Волга йылғаһы Иҙел тип аталған, әммә ул хәҙерге Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған урында (Өфө ҡалаһы янында) башланған.

Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә йылға Иҙел тип тә йөрөтөлә. «Урал батыр» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «Иҙел батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар.

Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан "Ҙур һыҙма китабы"нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел «Белая Воложка» тип атала[2].

Ағиҙел йылғаһы Бөрйән районы Ишдәүләт ауылы эргәһендә
  1. «В башкирском фольклоре и в разговорной речи Иҙел»

    — Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С. 23.

  2. Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С. 23.