Күсимов Таһир Тайып улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Күсимов Таһир Тайып улы
Тагир Кусимов.jpg
Тыуған ваҡыты

14 февраль 1909({{padleft:1909|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})

Тыуған урыны

Ырымбур губернаһы, Верхнеурал өйәҙе,
Күсем ауылы[1]

Үлгән ваҡыты

10 май 1986({{padleft:1986|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:10|2|0}}) (77 йәш)

Вафат урыны

Өфө ҡалаһы

Хеҙмәт иткән урыны

Совет Социалистик Республикалар Союзы СССР

Хәрби звание
Генерал-майор
Хәрби алыш/һуғыш

Бөйөк Ватан һуғышы

Наградалар һәм премиялар
Советтар Союзы Геройы
Ленин ордены Ленин ордены Ҡыҙыл Байраҡ ордены 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены — 1985
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены Ҡыҙыл Йондоҙ ордены  — 1944

Күсимов Таһир Тайып улы (14 февраль 190910 май 1986) — башҡорт совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, генерал-майор, Советтар Союзы Геройы (1944).

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Таһир Тайып улы Күсимов 1909 йылдың 14 февралендә Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Күсем ауылында[1] тыуған.

  • 1928—1932 йылдарҙа Ҡазандағы берләштерелгән татар-башҡорт хәрби мәктәбендә белем ала.
  • 1936 йылда Новочеркасскийҙа атлы ғәскәрҙәр командирҙары курсында хәрби әҙерлек үтә. Унан ҡайтҡас, бер аҙ ваҡыт ТатЦИК исемендәге уҡсылар дивизияһында айырым кавалерия эскадроны командирының урынбаҫары була.
  • 1938—1941 йылдарҙа Кавказ аръяғы хәрби округының, 77-се Әзербайжан тау-уҡсылар дивизияһының махсус разведка эскадронының командиры булып хеҙмәт итә.
  • 1942 йылдан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 1-се (275-се) полкының командиры.
  • 1943 йылда Днепрҙы кисеп сығыу хәрби операцияһында күрәһәткән батырлығы өсөн полк командиры Таһир Күсимовҡа «Советтар Союзы Геройы» тигән исем бирелә.
  • 1947 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияһын алтын миҙалға тамамлай.
  • 1951 йылда Генераль штаб академияһын алтын миҙал менән тамамлай.
  • 1945—1963 йылдарҙа кавалерия дивизияһының штаб начальнигы, тау-уҡсылар дивизияһының, мото-уҡсылар дивизияһының командиры, Төрөкмәнстан хәрби округында армия корпусы командирының урынбаҫары.
  • 1963—1969 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының хәрби комиссары. РСФСР (1947—1951, 1951—1955), Төркмән ССР-ы (1959—1963), БАССР (1969—1971) Юғары Советтары депутаты итеп һайлана.
  • 1969 йылда отставкаға сыға.

Генерал Күсимов ике Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ордендары менән бүләкләнә. Өфөлә ул йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Уның тыуған ерендә — Әбйәлил районының Күсем ауылында музей эшләй.

1986 йылдың 10 майында донъя ҡуя. Өфө ҡалаһында, мосолман зыяратында ерләнгән.

Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Советтар Союзы Геройы (1944 йылдың 15 ғинуары)[2];
  • Ике Ленин ордены;
  • Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
  • I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)[3];
  • Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.07.1942[4]; 1944);
  • Миҙалдар.

Исемен мәңгеләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Өфө ҡала советы ҡарары менән Өфөнөң яңы урамдарының береһе генерал Күсимов исеме менән аталған, шулай уҡ Баймаҡ, Дүртөйлө, Нефтекама, Сибай ҡалалары, Бөрйән районының Яңы Собханғол һәм Яңы Усман ауылдарындағы урамдарға Таһир Күсимов исеме бирелгән;
  • Тыуған Күсем ауылында Советтар Союзы Геройы Т. Т. Күсимовтың дәүләт музейы асылған;
  • Өфө гарнизоны Офицерҙар йортонда йыл һайын Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусылары һәм инвалидтары араһында Советтар Союзы Геройы Т. Т. Күсимов призы-кубогына бильярд буйынса ярыштар үткәрелә;
  • 2009 йылда Өфө «Аҡбуҙат» ипподромына Таһир Күсимов исеме бирелә;
  • 2010 йылдың 8 майында Өфөләге Еңеү паркында генерал-майор Т. Т. Күсимовҡа бюст ҡуйыла.
  • Ҡаһарманға арнап «Генерал Күсимов» («Генерал Кусимов») исемле документаль фильм «Дан өсөн тыуғандар» («Рожденные для славы») трилогияһынан; 2005, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы;
  • Өфөлә Таһир Күсимов йәшәгән йортҡа уның ҡаһарманлығына, яҡты рухына бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Рәшит Шәкүр. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы. — Өфө, 2005.
  • Башкортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
  • Р. Өмөтбаев. Генерал Күсимов (документаль повесть). — Өфө, 1990.
  • И. Сотников. От волжских твердынь до седого Днепра // Генералы Башкортостана. — Уфа, 2005.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Hero of the Soviet Union medal.png Уфаркин Н. В. Кусимов Тагир Таипович. «Ил Геройҙары» сайты. 14 ғинуар 2015 тикшерелгән.