Терроризм

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Терроризм — көс ҡулланыу юлы менән халыҡты ҡурҡытыу аша йә иһә башҡа төр хоҡуҡ боҙоуҙар ярҙамында йәмғиәттең ижтимағи аңына, урындағы үҙидара органдарының, тотош дәүләттең һәм халыҡ-ара ойошмаларҙың теге йәки был ҡарар ҡабул итеүенә йоғонто яһау ысулы.

«Терроризм» төшөнсәһе һәм уның асылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Терроризм» термины латин телендәге «terror» һүҙенән алынған. С.И.Ожеговтың «Урыҫ теле һүҙлеге»ндә («Словарь русского языка») билдәләнеүенсә, урыҫса — «страх», «ужас» булһа, башҡортса уның мәғәнәһен «ҡурҡыныс» һәм «ҡот осҡос» тип аңлатырға мөмкин. Дөйөм алғанда, хәҙерге ҡулланылышта терроризмды «ҡурҡытыу» һәм «ҡотто алыу» тип тәржемәләргә кәрәктер. Террорҙы, шулай уҡ, «физик көс ҡулланып, тыныс халыҡты ҡурҡытыу һәм бөтөнләй юҡ итеү» тип тә аңларға була. Беҙҙең ил хоҡуҡ ғилемендә ныҡлы урын алыуынса, «террор — сәйәси һәм башҡа маҡсаттар, дәлилдәр менән ниндәйҙер юғары вазифа биләгән шәхесте, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрен физик яҡтан йәберләү йәки үлтереү.»

Тарихтан билдәле булыуынса, сәйәси эшмәкәрлек алымдарының береһе булараҡ террор тәүе тапҡыр Бөйөк француз революцияһы осоронда радикаль революционерҙар тарафынан үҙҙәренең сәйәси дошмандарына ҡаршы ҡулланыла, һәм сәйәси мәсьәләләрҙе көс ҡулланыу юлы менән хәл итеү ысулы булып нығынып ҡала. Кешелектең артабанғы үҫеше дәүерендә сәйәсәттә көс ҡулланыу дәүләттәрҙең үҙҙәре тарафынан оппозицион төркөмдәргә ҡарата һәм төрлө йәшерен төркөмдәрҙең ил башында тороусы синыфтарға һәм айырым дәүләт институттарына йүнәлтелеп тормошҡа ашырылыуын да күҙәтергә була. Шуға ла ғалимдәр был ике төшөнсәне алдан уҡ айырып ҡарау яғында. Уларҙың фекеренсә, террор — тәү сиратта дәүләттең үҙ граждандарына һәм сәйәси оппозицияға ҡаршы ойошторған репрессияһы. Был осраҡта террорҙың төп маҡсаты — халыҡтың һәм айырым төркөмдәрҙең ниндәйҙер булһа ҡаршылыҡ күрһәтеүгә ынтылышын һәм теләген кәметеү йә тулыһынса юҡҡа сығарыу аша үҙ өҫтөнлөгөн тулы дәрәжәлә раҫлау һәм тормошҡа ашырыу.

Терроризмға килгәндә, уны оппозицияла торған сәйәси төркөмдәр эшмәкәрлеге тип билдәләргә кәрәк. Улар, дәүләттән үҙҙәренә кәрәк ташланмалар талап итеп, граждандарға (шул иҫәптән сит илдәрҙекеләргә лә), дәүләт мөлкәтенә ҡарата көс ҡуллана (йә ҡулланыу менән ҡурҡыта). Террористик эшмәкәрлектең төп маҡсаты — власҡа, халыҡтың теге йәки был төркөмөнә, сит дәүләттәр һәм халыҡ-ара ойошмалар вәкилдәренә ҡурҡытыу менән янап, сәйәсәтте үҙгәртеүгә өлгәшеү. Шулай итеп, башҡа енәйәттәрҙән айырмалы рәүештә, терроризмдың төп элементы тәү сиратта ҡурҡытыуға ҡайтып ҡала.

Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексының 205—се статьяһында билдәләнеүенсә, терроризм — ул йәмәғәт именлеген боҙоү, халыҡты ҡурҡытыу йә власть органдары ҡабул иткән ҡарарҙарға тәьҫир итеү маҡсатында шартлатыу, яндырыу, шулай уҡ кешеләрҙең һәләк булыуына, милеккә ҙур зяын килтереүгә алып барған йәки йәмәғәткә ҡурҡыныс тыуҙырған башҡа хәлдәр ҡылыу, шулай уҡ уларҙы тормошҡа ашырыу менән янау. Сағыштырыу өсөн: Америка Ҡушма Штаттары хоҡуҡ белеме терроризмды ғәҙәттә йәмғиәт кәйефенә тәьҫир итеү маҡсатында федераль кимәлдәге милли төркөмдәр йәки йәшерен ойошмалар вәкилдәре тарафынан алдан уйланған һәм сәйәси нигеҙләнгән көс ҡулланыу тип билдәләй.

Рәсәйҙең 1998 йылдың 25 июнендә ҡабул ителгән «Терроризм менән көрәш тураһында» Федераль ҡанундың 3 статьяһында «терроризм»дың Енәйәт кодексында бирелгән төшөнсәһенә (ст.205) бер ни тиклем киңәйтеберәк аңлатма бирә. Быға нигеҙ итеп Енәйәт кодексының 277—се статьяһында ҡаралған тағы ла бер енәйәт төрө, атап әйткәндә террор акты (урыҫса: террористический акт) аңлатмаһы тора. Шулай итеп, Федераль ҡанунда алда билдәләп кителгән енәйәт ҡылыҡтарына тағы ла түбәндәгеләр өҫтәлгән: дәүләт йәки йәмәғәт эшмәкәренең улар атҡарған дәүләт йә сәйәси эшмәкәрлеген туҡтатыу йәки уның өсөн үс алыу маҡсатында ғүмерҙәренә ҡул һуҙыу; һуғыш тыуҙырыу йә халыҡ-ара бәйләнеш һәм мөнөсәбәттәрҙе ҡатмарлаштырыу маҡсатында халыҡ-ара һаҡлау аҫтында булған сит дәүләт вәкиленә йә халыҡ-ара ойошма хеҙмәткәренә, шулай уҡ уларҙың эш урынына һәм транспорт сараларына һөжүм итеү. Ҡайһы бер ғалим-тикшеренеүселәр билдәләүенсә, дөйөм алғанда, террорҙы дәүләттәге власть менән идара итеүсе сәйәси көстәр ҡуллана, һәм улар был юҫыҡта үҙҙәренә бойһонған төрлө власть структураларын, дәүләткә ҡаршылыҡты баҫтырыусы репрессия аппаратын, армияны һәм төрлө йүнәлештәге махсус хеҙмәттәрҙе файҙалана. Миҫал өсөн: Октябрь социалистик революцияһынан һуң Рәсәйҙә большевиктар тарафынан үткәрелгән «ҡыҙыл террор» һәм уға ҡаршы аҡ гвадеецтар һәм улар яҡлылар ойошторған «аҡ торрор», шулай уҡ Сталин ваҡытындағы сәйәси репрессиялар. Терроризмға килгәндә, ул, башлыса, власҡа оппозицияла торған көстәр тарафынан тормошҡа ашырыла.

Шулай итеп, айырым дәүләттәр өсөн генә түгел, бөтөн кешелек донъяһы өсөн дә оло проблемаға әүерелгән терроризм, фәнни күҙлектән ҡарағанда ла, ғәмәли юҫыҡта ла күп яҡлы күренеш, һәм уны тулыһынса тикшереү һәм баһалау әле лә дауам итә. Шуға ла, алдағы юлдарҙа хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙа билдәлелек алған бер нисә ғилми ҡараштың береһенә генә күҙ һалырға иҫәп.

Терроризмдың төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көс ҡулланып ҡурҡытыу актының ниндәй маҡсаттар менән тормошҡа ашырылыуынан сығып, фәнни әҙәбиәттә терроризмды түбәндәге төрҙәргә бүлеп ҡарайҙар:

  1. Енәйәтсел (урыҫса — уголовный) терроризм.
  2. Ойошҡан енәйәтсел берләшмәләр йәки ширҡәттәр терроризмы.
  3. Айырым шәхестәрҙең террористик эш-ғәмәлдәре .
  4. Сәйәси маҡсатта башҡарылған (сәйәси) терроризм.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Уголовный Кодекс РФ. С изменениями и дополнениями на 10 марта 2008. М., 2008.  (рус.)
  • Федеральный закон Российской Федерации «О борьбе с терроризмом» от 25.07.1998 г. № 130-ФЗ. // Собрание Законодательства Российской Федерации, 1998. № 31. Ст. 3808.  (рус.)
  • Ожегов С.И. Словарь русского языка. М., 1968.  (рус.)
  • Антонян Ю. М. Терроризм. — М., 1998.  (рус.)
  • Мамонтов А. Терроризм. — «РТР» 2003.  (рус.)
  • Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З.Г. Ураксина. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.