Төньяҡ тропик

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Төньяҡ тропик
Рәсем
Дәүләт Flag of Algeria.svg Алжир
Flag of Niger.svg Нигер
Flag of Libya.svg Ливия
Flag of Egypt.svg Мысыр
Flag of Saudi Arabia.svg Сәғүд Ғәрәбстаны
Flag of the United Arab Emirates.svg Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Flag of Oman.svg Оман
Flag of India.svg Һиндостан
Flag of Bangladesh.svg Бангладеш
Flag of Myanmar.svg Мьянма
Flag of the People's Republic of China.svg Ҡытай
Flag of the Republic of China.svg Ҡытай Республикаһы
Flag of Mexico.svg Мексика
Flag of the Bahamas.svg Багамы
Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg Сахара Ғәрәб Демократик Республикаһы
Flag of Morocco.svg Марокко[d]
Flag of Mauritania.svg Мавритания
Flag of Mali.svg Мали
Урынлашыу картаһы
Ҡапма-ҡаршыһы Көньяҡ тропик
Commons-logo.svg Төньяҡ тропик Викимилектә

Төньяҡ тропик һыҙығы донъя картаһында
Связь наклона оси Земли (ε) с тропическим и полярным кругами
Мексиканың Тамаулипас штатындағы шоссела билдәләгән Төньяҡ тропигының төрлө йылдарҙағы торошо

Төньяҡ тропик, йәки Ҡыҫала тропигы — иң төньяҡ киңлек, унда Ҡояш көн уртаһында зенитҡа күтәрелә ала. Был йәйге ҡояш торошо ваҡытында, ҡояш нурҙары Төньяҡ ярымшар өҫтөнә төшкән саҡта була.

Ер күсәренең Ҡояшҡа ҡарата ауыш булыуы арҡаһында ҡояш нурҙарының Төньяҡ ярымшар өҫтөнә төшөү мөйөшө

йыл дауамында үҙгәрә барып, иң юғары күрһәткескә барып етә. Йәғни, был Ҡояш Ер экваторынан төньяҡҡа табан максималь ауышҡан сағы була.

Төньяҡ тропигы — Ер карталарында билдәләнгән биш төп параллелдәрҙең береһе. Хәҙерге ваҡытта экваторҙан төньяҡҡа ҡарай 23°26′16″ урынлашҡан.

Ҡыҫала тропигының көньяҡ эквиваленты — Ылаҡ тропигы. Ҡыҫала тропигынан төньяҡта ятҡан өлкә субтропик һәм уртаса климатҡа эйә. Ә уның менән Ылаҡ тропигы араһындағы биләмә тропиктар тип атала.

Әлеге ваҡытта ер күсәренең ауышлығы әкренләп кәмей, һәм Ҡыҫала тропигы яйлап экваторға ҡарай күсә. Уның атамаһы шул исемдәге йондоҙлоҡ исеменән килеп сыҡҡан. Сөнки, тап 2 мең йыл элек йәйге ҡояш торошо мәлендә Ҡояш ошо йондоҙлоҡҡа «ингән».

Әммә көн-төн тигеҙлеге нөктәһенең Ҡояш эклиптикаһына ҡарата тайпылышы арҡаһында әлеге ваҡытта Ҡояштыү урынлашыуы Игеҙәктәр йондоҙлоғона тура килә[1].

Тропик һүҙе (грекса τροπή һүҙенән барлыҡҡа килгән — боролош) ҡояш торошо ваҡытында Ҡояш хәрәкәтенең «боролош» процесын һүрәтләй.

Ҡыҫала тропигының торошо тотороҡло түгел. Сөнки был планетаның Ҡояшҡа ҡарата әйләнеү күсәре ауышлығына бәйле. Нутация, шулай уҡ төрлө периодлы башҡа циклдар һөҙөмтәһендә тропиктарҙың торошо әкренләп үҙгәрә бара.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мексиканың Закатекас штатының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Ҡыҫала тропигын билдәләгән монумент

Гринвич меридианынан көнсығышҡа табан хәрәкәт иткәндә Ҡыҫала тропигы түбәндәгеләр аша үтә:

Илдәр, диңгеҙ йәки биләмәләр Иҫкәрмә
Алжир Алжир
Нигер Нигер
Ливия Ливия Тропик Чад дәүләтенең төньяҡ ситтәренә ҡағыла
Мысыр Мысыр Береника
Ҡыҙыл диңгеҙ
Сәғүд Ғәрәбстаны Сәғүд Ғәрәбстаны Мәҙинә
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре БҒӘ Тик Абу-Даби әмирлеге
Оман Оман Маскат
Һинд океаны Ғәрәбстан диңгеҙе
Һиндостан Һиндостан Бхопал, Нагпур, Асансол, Ахмадабад
Бангладеш Бангладеш Дакка
Һиндостан Һиндостан
Бангладеш Бангладеш
Һиндостан Һиндостан
Мьянма Мьянма
Ҡытай Халыҡ Республикаһы ҠХР Лючжоу, Шаньтоу (Сватоу), Гуанчжоу
Тайвань боғаҙы
Ҡытай Республикаһы Ҡытай Республикаһы Тайвань, Ҡытайҙың территориаль дәғүәләре
Тымыҡ океан Нихоа һәм Некер (Гавайҙар Гавайҙар, Америка Ҡушма Штаттары АҠШ) утрауҙары араһында үтә
Мексика Түбәнге Калифорния
Калифорния ҡултығы
Мексика
Мексика ҡултығы
Флорида боғаҙы
Багам утрауҙары Экзума һәм Лонг-айленд утрауҙары
Атлантик океан
Көнбайыш Шәкәр Марокконың территориаль дәғүәләре
Мавритания Мавритания
Мали Мали
Алжир Алжир

Төньяҡ тропик киңлегендә урынлашҡан ҡалалар:

  1. Асуан, Мысыр
  2. Асансол, Һиндостан
  3. Дакка, Бангладеш
  4. Карачи, Пакистан
  5. Гуанчжоу, Ҡытай
  6. Маскат, Оман
  7. Бхопал, Һиндостан
  8. Лючжоу, Ҡытай
  9. Һѳҙѳмтәлә, Һиндостан
  10. Мәҙинә, Сәғүд Ғәрәбстаны
  11. Шаньтоу (Сватоу), Ҡытай.

Мәккә, Нагпур, Гонконг ҡалалары Ҡыҫала тропигынан көньяҡтараҡ, Абу-Даби, Варанаси һәм Дубай ҡалалары төньяҡтараҡ урынлашҡан.

Донъя буйлап сәйәхәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ-ара авиация федерацияһы ҡағиҙәләренә ярашлы, Ер шары тирәләй осошта тиҙлек рекорды ҡуйыу өсөн самолет Ҡыҫала тропигы оҙонлоғонан да кәм булмаған араны мөмкин тиклем тиҙ арала осоп үтергә, барлыҡ меридиандарҙы киҫеп, осоп киткән аэродромына төшөп ултырырға тейеш. Был арауыҡ юғары теүәллек менән билдәләнгән һәм 36787,559 км тәшкил итә.

Ер тирәләй осош яһарға теләгән ғәҙәти сәйәхәтселәр өсөн ҡағиҙәлә күрһәтелгән дистанция 37 мең километр итеп түңәрәкләнгән.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Tropic of Cancer (билдәһеҙ). — статья из Encyclopædia Britannica Online.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]