Сыбыр теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Һыбыр теле битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску


Сыбыр теле
Үҙатама:

Сыбыр тел

Илдәр:

Рәсәй Рәсәй

Региондар:

Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе

Һөйләшеүселәр һаны:

100 000

Классификация
Категория:

Евразия телдәре

Алтай ғаиләһе

Төрки тармаҡ
Ҡыпсаҡ төркөмө
Ҡыпсаҡ—нуғай төркөмсәһе
Имлә:

кириллица (сыбыр яҙыуы)

Тел коды
ГОСТ 7.75–97:

сиб 594

ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

sty

Сыбыр теле (сыбыр сыбыр тел, сыбырца) — сыбыр халҡының милли теле. Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ—нуғай төркөмсәһенә ҡарай. Сыбыр теленең диалекттары: тубыл—иртыш, бараба һәм том.

29 ноябрь — тел байрамы уҙғарыла.

Классификациялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В. В. Радлов классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В. А. Богородицкий классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Д. Г. Тумашева классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Тубыл-иртыш:
    • төмән һөйләше — Төмән өлкәһе, Ялутор районы, Түбәнге Тавды, Исәт, Заводоук районы;
    • тубыл һөйләше — Төмән өлкәһе Тубыл (элекке Байҡал менән), Вағай районы (элекке Дубровинск менән), Ярков районы
  • көнсығыш-тубыл (туҡыҙ-уват) һөйләш төрө — Вағай районы;
    • Болотье аръяғы һөйләше — Төмән өлкәһе Тубыл, Уват районы;
    • тәүриз (ҡурдағ, ҡуртаҡ) һөйләше — Омск өлкәһе Тәүриз, Усть-Ишем, Знаменка районы;
    • тара һөйләше — Омск өлкәһе Тара районы, [Большереченка районы, Колосов районы.
  • Бараба — Новосибирск өлкәһе Бараба районы, Куйбышев районы, Кыштов районы, Венгеров районы, Уба районы, Чанов районы[3].
  • Томск:
    • әүештә-чат һөйләше — Томск өлкәһе Томск районы;
    • ҡалмаҡ һөйләше — Кемеров өлкәһе Юрға районы;
    • чат (орск һөйләше) — Новосибирск өлкәһе Колыван районы.

Д. Г. Тумашева сыбыр татарҙар диалекттарын татар теле составына индерә[4]. Уның фекеренсә, грамматик ҡоролошо өлкәһендә бараба диалекты алтай, ҡырғыҙ телдәренең көньяҡ диалекттарына ҡарай һәм хаҡас, шор, тыва һәм уларҙың чулым-төрки телдәре менән дөйөм һыҙаттары бар. Томск диалекты алтай һәм уға туғандаш телдәргә тағы ла яҡыныраҡ. Тубыл-иртыш диалектының тәүриз һөйләшендә алтай, хаҡас һәм шор телдәренә хас күп кенә көнсығыш-төрки элементтар билдәләнә.

Өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сыбыр татар телен фәнни яҡтан өйрәнергә маташыуҙар XVIII быуат аҙағына ҡарай. Сыбыр татарҙарының теленә ҡыҙыҡһыныу сыбыр татарҙарын христианлыҡҡа ылыҡтырыу буйынса миссионер кадрҙарҙы әҙерләү маҡсатында көсәйә. XVIII быуат аҙағында (1783 йыл) сыбыр татар теле уҡытыла башлай, әммә сыбыр татарҙары туған телен өйрәнеүҙән баш тарталар, сөнки яҙма теле мосолман халҡы булараҡ сыбыр татарҙары уны христианлашыу теле тип ҡабул итә.

Миссионерлыҡ маҡсатында Тубыл халыҡ училищеһының татар теле уҡытыусыһы Иосиф Гиганов тарафынан бик ҙур эш башҡарыла. 1801 йылда уның «Татар теле грамматикаһы» баҫтырыла[5]. 1804 йылда икенсе китабы донъя күрә — «Рәсәй-татар һүҙлеге»[6]. Китап исемендәге «татар» һүҙен себер татар тип аңларға кәрәк. Һүҙлеккә 10 меңдән ашыу һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр ингән. Һүҙлектә йыуык — «близко», тора- «город», кунагөй- «гостиница», коток'-' «колодец», сый- «честь» һәм башҡа һүҙҙәр бар, ә шулай уҡ Инзил — «Евангелие», Индзильче — «евангелист» кеүек терминдар ҡулланылған.

1802 йылда Санкт-Петербургта Саускан мәктәбе уҡытыусыһы Ниәт-Баки Атнометовтың сыбыр татарҙары мәктәптәрендәге башланғыс кластары уҡыусылары өсөн уҡытыу әҫбабы сифатында «Ғәрәп һәм татар яҙмаһы әлифбаһы» баҫтырыла[7]. Был китаптың ҡиммәте — себер татарҙары телендә дәреслек төҙөргә маташыуында.

Сыбыр татарҙары теле менән Себер тарихсыһы Г. Ф. Миллер ҙа ҡыҙыҡһына[8]. XVIII быуатта матбуғат биттәрендә Себер аборигендарының мәҙәниәтенә, көнкүрешенә бағышланған публикациялар күбәйә. Мәҫәлән, "Тубыл губерна хәбәрҙәре"ндә (1861) И. Юшков «Себер татарҙары» мәҡәләһендә тубыл татарҙары фонетикаһы, лексикаһы буйынса материалдар баҫтыра. Ул телде анализлай һәм унда өс фонетик үҙенсәлек таба:

  1. көтөлгән яңғырау тартынҡы б, з, д' өндәре урынында п, с, т һаңғырау тартынҡыларын ҡулланыу (пүлмә < «комната», син «способность», тус «друг»);
  2. боронғо төрки ч өнө ц менән алыштырыла (пыцак «нож», акца «деньги»);
  3. ғәрәп-фарсы сығышлы һүҙҙәрҙә ч өнө җ өнөнә тура килеүе (чан < җан «душа»).

Төрки телдәрен тикшеренеүсе В. В. Радлов Сыбыр татарҙары теле буйынса хеҙмәттәрен ҡалдыра. «Көньяҡ себерҙә һәм Жуңғар далаһында йәшәгән төрки ҡәбиләләрҙең халыҡ әҙәбиәте өогөләре» хеҙмәтендәге IV өлөшө бараба, тара, тубыл һәм төмән татарҙары һөйләштәренә арналған. В. В. Радлов йыйған фольклор материалдар үҙ ҡиммәтен әле лә юғалтмаған, сөнки улар фонетик транскрипцияла яҙылған һәм тулыһынса себер татарҙары теленең үҙенсәлекле һыҙаттарын сағылдыра[8]. В. В. Радлов себер татарҙары телендә ике диалект күрһәтә: бараба диалекты, һәм тубыл-иртыш диалекты, йәғни тара, тубыл, төмән татарҙары. 1903 йылда ул ваҡыттағы күренекле төркиәтселәрҙең береһе проф. Н. Ф. Катанов Ҡаҙанда «Үрәнхай телен тикшереү тәжрибәһе» исемле китабын баҫтыра. Унда автор үрәнхай (тыва) телен ентекле тасуирлай һәм тел белгесе булараҡ уны бөтә төрки телдәре (42 тере һәм 5 юҡҡа сыҡҡан), шул иҫәптән сыбыр татарҙары теле менән сағыштырған.

Тубылда 1904 йылда тубыл округы татарҙары һөйләшендә ҙур булмаған һүҙлек сығарыла, ә 1905 йылда — «Урыҫ-татар һөйләшеү китабы», ул сыбыр татарҙарын урыҫ телен өйрәнеү маҡсатында тәғәйенләнә. "Ҡыҫҡаса урыҫ-татар һүҙлеге"ндә диалект һүҙҙәре тематик рәүештә классификациялана. Әле һүҙлек төҙөлөшө буйынса И. ГигановтыңЭ «Граммтикаһы» нан айырылмай, әммә унда, башҡа һүҙлектәрҙән айырмалы рәүештә, синоним төркөмдәренең исемлектәре бирелгән. Мәҫәлән, куца, әкә «өлкән ағай», цәцгелцә, пау типкец «бәүелсәк», әйәрлек, таңлы «тәрән аҡыл», көйгәләк, тис кеше «ҡыҙыу», шир арсар «ахмаҡ», аңкарай, мәцкәй «һаран» и др.

XIX быуат башында сыбыр татарҙар телен өйрәнеү элеккесә православие миссионерлыҡ йәмғиәте комитеты тарафынан алып барыла. 1906 йылда Тубылда «Урыҫ-татар әлифбәһе» (урыҫ телендә һәм Тубыл губернаһы татарҙары һөйләшендә), баҫтырыла, ул ике өлөштән тора — сыбыр татар һәм урыҫ, һәр береүендә алфавит һәм бер нисә өгөт-нәсихәт бирелгән. Әлеге китаптарҙы төҙөү барышында миссионерҙар ябай кешегә аңлайышлы булһын өсөн, ул ваҡыттағы халыҡ телен ҡулланырға тырышалар, әммә был ысул сыбыр татарҙарын яҙма теленән баш тартыуға килтерә. Совет осоронда сыбыр теле тәрәнерәк өйрәнелә башлай. 20-30-сы йылдарҙан сыбыр татарҙары телетатар теленең диалекттары системаһы объект булараҡ ҡарала. Ул йылдарҙа Себергә бер нисә фәнни экспедиция ойошторола.

В. А. Богородицкий сыбыр татарҙар телен төрки телдәрҙең көнбайыш-төрки төркөмөнә индерә. Уның фекеренсә, бында чулым, бараба, тубыл, ишем, төмән һәм тура татарҙары инә. Ишем татарҙарынан тыш, бөтә ошо исемләнгән телдәрҙә Ц-лаштырыу ҡулланыла. Көнбайыш-себер диалекттары, Богородицкий фекеренсә, Волга буйы-Урал яны телдәр өлкәһенә күсеү юлында. Уларҙа элекке төрки вокализм ошо йүнәлештә үҙгәреүҙең баш фазаһында тора. Мәҫәлән, төрки О өнө Ү тип үҙгәрә, ә төрки У өнө ябай ҡыҫҡа «у» булып ҡала[2].

1940 йылда «Совет мәктәбе» журналында Латыф Зәләйҙең «Татар теле диалекттары» исемле мәҡәләһе донъя күрә, уның икенсе өлөшөндә тубыл татарҙары теле буйынса материалдар бар — «Тобол татарлар сөйләү телендәге кайбер үзенчәлекләрне күрсәткән материаллар». Автор Омск өлкәһе Байҡал районы аттарҙарның телен анализлай, шулай уҡ Омск өлкәһе тара татарҙары һөйләштәренән, шулай уҡ Свердловск өлкәһендәге бардым татарҙары теленән миҫалдар килтерә. Был мәҡәләлә Л. Зәләй беренсе тапҡыр сыбыр татарҙары телен билдәләү өсөн «көнсығыш диалекты» терминын ҡуллана. Әммә ул осорҙа сыбыр татарҙары теле буйынса бер генә фундаменталь хеҙмәт булмай. Л. Зәләйҙең иң мөһим хеҙмәттәре, шул иҫәптән, диссертациялары, татар теленең урта диалектына арналған. Сыбыр татарҙары теле күп йылдар дауамында диалект үҙенсәлектәрен үҙ ареалында ентекле, системалы тикшеренеүгә мохтаж, совет ғалимдары был эшкә тотонорға баҙнат итмәне.

Ғәбделхай Әхәтов сыбыр татарҙар теле үҙенсәлектәрен тәрәнерәк өйрәнеү маҡсатында тәүгеләрҙән булып Ҡаҙандан Тубылға күсә һәм шуның менән сыбыр татарҙарыны телен өйрәнеүгә ифрат ҙур өлөш индерә[9].

Урындағы халыҡ һөйләшененең фонетик үҙенсәлектәрен өйрәнеү барышында Ғ. Х. Әхәтов ғалимдар араһында тәүгеләрҙән булып сыбыр татарҙары телендә Ц-лаштырыу ҡулланыуылына иғтибар итә[10], которое, по его мнению, было приобретено сибирскими татарами от половцев[11][12].

Үҙенең «Көнбайыш себер татарҙары диалекты» исемле классик фундаменталь ғилми хеҙмәтендә (1963) Әхәтов Төмән һәм Омск өлкәләрендәге тубыл-иртыш татарҙарының территориаль урынлашыуы буйынса материалдар бирә. Фонетик системаһы, лексик составы һәм грамматик ҡоролошо төрлө яҡлап комплекслы анализға дусар ителә, ғалим, сыбыр татарҙары теле һөйләштәргә бүленмәгән үҙаллы диалект булып формалашыуы һәм иң боронғо төрки телдәрҙең береһе булып тора, тигән һығымтаға килә. Ғалим фекеренсә, «көнбайыш Себер татарҙары ҡатмарлы тарихи процесс һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән айырым этнографик төркөм булып тора»[13].

Д. Г. Тумашева көнбайыш-себер татарҙары диалектын һәм, дөйөм алғанда, түбәнерәк кимәлдә торған сыбыр татарҙары телен юғарыраҡ кимәлдәге тел берәмеге составына индерә , йәғни татар теле составына[14], ә тубыл-иртыш диалекты[15], уның фекеренсә, биш һөйләшкә бүленә: төмән, тубыл, болотье аръяғы, тәүриз һәм тара, әммә был бүленеш дәлилһеҙ һәм хаталы[14].

Үҙгәртеп ҡороу һәм унан һуңғы осорҙасыбыр татарҙар теленең теге йәки был үҙенсәлектәре Р. С. Барсукова тарафынан тикшерелә[16][17], А. Х. Насибуллиной[18], Д. Б. Рамазановой[19], А. Р. Рахимовой[20], Г. М. Сунгатовым[21] һәм башҡалар.

Сыбыр татарҙары теле башҡа төрки телдәре менән сағыштырмаса рәүештә өйрәнелә. Тарихсылар һәм этнографтар сыбыр татарҙарының һәм башҡорттарҙың этник бәйләнештәрен күрә. Миҫал өсөн, Б. О. Долгих, Төмән өйәҙенең ерле халҡы составында, татарҙарҙан тыш, башҡорт ҡәбиләләре лә булған, тип һанай, улар XVIбыуат башында далаға сығалар, унда Күсем яҡлы булалар. Башҡорт һәм сыбыр татарҙары телдәренең уртаҡлығы Ғ. Х. Әхәтовтың эштәрендә лә билдәләнә[8][22][23], шулай уҡ Д. Г. Тумашеваның ҡайһы бер эштәрендә[24][25], и Ф. Т. Валеева[26][27].

Тумашеваның сыбыр татарҙары телен өйрәнеү буйынса ғилми эшмәкәрлеге ғалимдар һәм киң ғилми йәмғиәт тарафынан тәнҡитләүгә дусар ителә. Мәҫәлән, С. М. Исхакова һәм Ф. Т. Вәлиев «Сыбыр татарҙары: этномәҙәни һәм сәйәси тергеҙеү проблемалары» исемле эшендә, Тумашеваның хеҙмәттәрендәге теоретик һәм методик етешһеҙлектәер һәм хаталары сыбыр татарҙарының үҙ телен һәм мәҙәниәтен тергеҙеү буйынса актуаль проблемаларҙы хәл итеүҙә ҡамасаулай, тигән һығымта[14].

Ҡаҙаҡтар Себер татарҙарының бөтә төркөмдәренең тиерлек иң яҡын күршеләре. Ҡаҙаҡтар һәм сыбыр татарҙары араһындағы этник бәйләнештәр бик электән килгән, ике халыҡтың тел уртаҡлығы Ғ. Х. Әхәтовтың хеҙмәттәрендә асылған[8][22][10]. Урта Азия этник компонентының сыбыр татарҙары составындағы сағылышы Ғ. Х. Әхәтовтың «Көнбайыш себер татарҙары» монографияһында (1963) һәм С. М. Исхакованың «Сыбыр татарҙары лексикаһы: татар һәм үзбәк телдәре үҙ-ара бәйләнештәрәре мәсьәләһенә» (1970) хеҙмәтендә ҡарала.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Гаджиева Н. З. Тюркские языки. // Лингвистический энциклопедический словарь. — М., 1990. — С. 527—529)
  2. 2,0 2,1 Богородицкий В. А. Введение в татарское языкознание. Казань, 1934.
  3. Корусенко С. Н., Кулешова Н. В. Генеалогия и этническая история барабинских и курдакско-саргатских татар. — Новосибирск, 1999. — С.6.
  4. Тумашева Д. Г. Диалекты сибирских татар: опыт сравнительного исследования. — Казань, 1977
  5. Гиганов И. Грамматика татарского языка, сочинённая в Тобольской главной школе учителем татарского языка, Софийского Собора священником Иосифом Гигановым. СПб., 1801.
  6. Гиганов, Иосиф // Русский биографический словарь : в 25 томах — СПб.М., 1896—1918.
  7. Атнаметов Н. Б. Букварь татарского и арабского письма с приложением слов со знаками, показывающими их выговор. Под рук. И. Гиганова. СПб., 1802.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Ахатов Г. Х. Диалект западносибирских татар. Уфа, 1963. 195 с.
  9. Ахатова З. Ф. Научный подвиг лингвиста// «Республика Татарстан», 14.09.2012, выпуск: № 183 (27340). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 сентябрь 2012. 28 сентябрь 2012 тикшерелгән.
  10. 10,0 10,1 Ахатов Г. Х. Диалект западносибирских татар. Уфа, 1963, 195 с.
  11. Ахатов Г. Х. Диалекты западносибирских татар. Автореф. дис. на соиск. учен. степени доктора филологических наук. Ташкент, 1965.
  12. С. М. Исхакова, Б. Ф. Валеев. Проблемы возрождения национального языка сибирских татар // Языки, духовная культура и история тюрков: традиция и современность. Т. 1. — Казань, 1992. — С. 41-43
  13. Ахатов Г. Х. Татарская диалектология. — Уфа, 1977, С. 28
  14. 14,0 14,1 14,2 Исхакова С. М., Валеев Ф. Т. «Сибирские татары: этнокультурные и политические проблемы возрождения» / TATAR-HISTORY. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 июнь 2015. 26 сентябрь 2012 тикшерелгән.
  15. Тумашева Д. Г. К этнолингвистической истории Сибирских татар // Экология культуры и образования: филология, философия, история. Тюмень, 1997. С. 137—139.
  16. Барсукова Р. С. Заболотный говор тоболо-иртышского диалекта татарского языка в сравнительном освещении. Казань, 2004. 160 с.
  17. Барсукова Р. С. Мифологическая лексика заболотного говора тоболо-иртышского диалекта сибирских татар // Тезисы докладов и сообщений научно-практической конференции «Сулеймановские чтения — 2003». Тюмень, 2004. С. 22-24.
  18. Насибуллина А. Х. Лексика тоболо-иртышских диалектов сибирских татар (в семантическом и генетическом аспектах). Тюмень, 2001. 147 с.
  19. Рамазанова Д. Б. Сибирско-татарские диалекты и говоры татарского языка // Материалы IX Всероссийской научно-практической конференции «Сулеймановские чтения — 2006». Тюмень, 2006. С. 89-90.
  20. Рахимова А. Лексика диалектов сибирских татар: сравнительно-исторический анализ промысловой и хозяйственной лексики. Казань, 2001. 128 с.
  21. Сунгатов Г. М. Фонетическая система заболотного говора тоболо-иртышского диалекта сибирских татар: автореф. дис. … канд. филол. наук. Казань, 1991.
  22. 22,0 22,1 Ахатов Г. Х. Язык сибирских татар. Фонетические особенности. Уфа, 1960.
  23. Ахатов Г. Х. Татарская диалектология (учебник для студентов вузов). Казань,1984.
  24. Тумашева Д. Г. Диалекты сибирских татар. Опыт сравнительного исследования. Казань, 1977.
  25. Тумашева Д. Г. Көнбатыш себер татарлары теле. Грамматик очерк хэм сузлек. Казань, 1961.
  26. Валеев Ф. Т. Сибирские татары: культура и быт. Казань, 1993. 208 с.
  27. Валеев Ф. Т. Языковые проблемы западносибирских татар // Языковая ситуация в Российской Федерации. М, 1992. С. 72-82.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]