Габороне

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Ҡала
Габороне
тсвана Gaborone
Gaborone Montage.png
Ил

Ботсвана

Координаталар

24°39′25″ ю. ш. 25°54′31″ в. д.HGЯO

Мэр

Кагисо Тхутлве

Нигеҙләнгән

1964

Элекке исеме

Габеронес

Ҡала с

1969

Майҙаны

169[1] км²

Бейеклеге

1100 м

Климат тибы

ярым ҡоро (семиарид)

Рәсми теле

инглиз, тсвана]]

Халҡы

231 626 кеше (2011)

Тығыҙлығы

1370,57 кеше/км²

Сәғәт бүлкәте

UTC+2

Телефон коды

31, 35, 39

Һанлы танытмалар
Габороне (Ботсвана)
Габороне
Габороне

Габоро́не (тсвана Gaborone [χabʊˈrʊnɪ], ингл. Gaborone [ˌɡæbəˈroʊniː]) — Ботсвананың баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 231 626 кеше тәшкил итә[2], был Ботсвана халҡының дөйөм иҫәбенең яҡынса 10 процентын тәшкил итә. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Габороне агломерацияһы халҡы — 421 907 кеше.

Габороне Ботсвананың көньяҡ-көнсығышында, Көньяҡ Африка Республикаһы сигенән 15 километр алыҫлыҡта, Нготване йылғаһында урынлашҡан. Баш ҡаланы сэр Серетсе Кхама исемендәге халыҡ-ара аэропорты хеҙмәтләндерә. Урындағы халыҡ ҡаланы йыш ҡына GC йәки Моце-Мшате тип йөрөтә.

Габороне шулай уҡ иҡтисади баш ҡала, Ботсвананың күп һанлы компаниялары һәм биржаларының штаб-фатиры булып тора. Габоронела 1980 йылда ойошторолған төбәк иҡтисади берләшмәһенең — Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһенең штаб-фатиры урынлашҡан. Бында күп телдәрҙә һөйләшәләр, төп тел булып сетсвана (тсвана) тора. Шулай уҡ инглиз, радунг һәм кгалагади телдәрендә лә аралашалар.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1890-сы йылдарҙа юлбашсыһы Матлапин Габероне булған ҡәбилә биләмәһендә ҡалаға нигеҙ һалына һәм уның исеме буйынса Габеронес тип атала. 1969 йылда аныҡланған исем формаһы — Габороне ҡабул ителә[3].

Тарих һәм география[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Габороне ҡалаһы, Ботсвананан ситтә урынлашҡан Бечуаналендтың элекке баш ҡалаһы Мафекинг урынына, 1969 йылда баш ҡалаға әүерелгән. 1100 метр бейеклектә урынлашҡан.

Тимер юл буйлап төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Көнбайыштан көнсығышҡа вокзалдан килгән бульвар менән киҫешкән, унда ярым түңәрәк планда хөкүмәт зонаһы урынлашҡан, аэропортҡа.

Яңы баш ҡала ҙур булмаған ауыл урынында өс йыл эсендә үҫкән. Хөкүмәт учреждениелары, электр станцияһы, дауахана, мәктәптәр, радиостанциялар, телефон узелдары, полиция станциялары, почта бүлексәләре, банктар, магазиндар, сиркәү, отелдәр, стадион һәм меңдән ашыу йорт төҙөлә. 1966 йылдың 30 сентябргә Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә ҡаланың төп инфраструктураһы әҙер була. Иҫке торама ҡаланың the Village (ауыл) районына әүерелгән.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала климаты ярым ҡоро (семиарид) булараҡ ҡылыҡһырлана. Ғинуарҙың уртаса температураһы 24 °C, ә июлдәең — 12 °C. Бында температура 32 градустан юғары — 74 көн, 26 градустан юғары булған йылына уртаса 196 көн билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта йылына уртаса 51 көндә температура 7 градустан түбән төшөүе һәм бер көндә 0 градустан түбәнәйеүе билдәләнә[4].

Габоронела яуым-төшөм бик аҙ һәм тотороҡһоҙ. Уларҙың күбеһе октябрҙән апрелгә тиклем яуа. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ кимәле 500 мм самаһы тәшкил итә. Иң юғары дымлылыҡ июнгә тура килә (90 %), ә иң түбәне — сентябргә (28 %)[5].

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Уртаса максимум, °C 32,2 31,8 30,2 26,8 24,5 21,6 21,8 24,8 29,2 31,1 31,4 31,6 28,1
Уртаса температура, °C 25,6 25,2 23,5 19,7 15,9 12,7 12,6 15,5 20,2 23,3 24,6 24,9 20,2
Уртаса минимум, °C 19,0 18,7 16,7 12,7 7,3 3,8 3,3 6,2 11,2 15,4 17,8 18,3 12,3
Яуым-төшөм нормаһы, мм 85 80 59 33 11 4 3 4 11 37 59 71 457
Сығанаҡ: [1]

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2006 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала халҡы 191 776 кеше тәшкил иткән: 92 859 ир-егет һәм 98 917 ҡатын-ҡыҙ. Шулай итеп, илдең баш ҡалаһында Ботсвана халҡының 10 % ашыуы йәшәй. Улай ғына ла түгел, ил халҡының яртыһы Габороненан 100 саҡрым самаһы алыҫ булмаған территорияла йәшәй[6]. Халыҡ артымы ҡалала 3,4 процент тәшкил итә — был Ботсванала иң юғары күрһәткес. Был илдең башҡа төбәктәренән мигранттарҙың әүҙем килеүе менән аңлатыла.

2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 227 333 кеше тәшкил итә[7].

Габороне халҡының йылдар буйынса һаны динамикаһы:

1971 1981 1991 2001 2011 2013
18 799 59 657 133 468 186 007 227 333 235 884

СПИД[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

СПИД Ботсвананың баш ҡалаһында йәшәүселәр өсөн етди проблема булып тора. Бөтә Габороне халҡының 17,1 проценты — ВИЧ-инфекциялы. Ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында был күрһәткес 20,5 % тәшкил итә, ә ир-егеттәр араһында — 13,6 %. 45-49 йәштәгеләр араһында ВИЧ-инфекциялыларҙың өлөшө күберәк (35,4 %)[8].

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Габороне илдең мөһим иҡтисади үҙәге булып тора, бында Ботсвана банкы, Габороне банкы, ABC банкы, Ботсвана фонд биржаһы кеүек дәүләт финанс институттарының, шулай уҡ Air Botswana, Consumer Watchdog, Botswana Telecommunications Corporation һәм Debswana (донъяла иң ҙур алмас етештереүсе) кеүек ойошмаларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Шулай уҡ Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһенең штаб-фатиры урынлашҡан. Бынан тыш, Габоронела Hyundai, IBM, Daewoo, Volvo, Owens-Corning һәм Siemens кеүек сит ил компанияларының вәкиллектәре лә бар.

2008 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Габоронела эшһеҙлек кимәле — 11,7 %[8].

Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сэр Серетсе Кхама исемендәге халыҡ-ара аэропорт Габороненан төньяҡҡа табан 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Рейстар Франсистаун, Хараре, Лусака, Маун, Йоханнесбург кеүек ҡалаларға башҡарыла. Бынан тыш, ҡала аша бер нисә мөһим автомагистраль, шул иҫәптән Транскалахари (Калахари сүллеге аша) автомагистрале, ҠаһирәКейптаун шоссеһы, 1-се шоссе һәм башҡалар үтә. Тимер юл бәйләнеше бар. Йәмәғәт транспорты Африканың башҡа ҙур ҡалалары менән сағыштырғанда ярайһы уҡ ышаныслы, башлыса маршрут таксийҙары менән күрһәтелгән. Бынан тыш, автобус маршруттары Габоронены ҡала янындағы ауылдар менән бәйләй.

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. BOTSWANA STATISTICAL YEAR BOOK 2010 (PDF). Statistics Botswana. Gaborone: Central Statistics Office (December 2011). Дата обращения: 25 февраль 2012. Архивировано 26 февраль 2012 года. 2015 йылдың 4 сентябрь көнөндә архивланған.
  2. The Population of Towns, Villages and Associated Localities (PDF). 2011 Population and Housing Census. Gaborone: Statistics Botswana (June 2012). Дата обращения: 14 июнь 2012. Архивировано 14 июнь 2012 года. 2015 йылдың 4 сентябрь көнөндә архивланған.
  3. Поспелов, 2002, с. 109
  4. Weatherbase: Historical Weather for Gaborone, Botswana. Weatherbase. Дата обращения: 4 август 2009. Архивировано 25 июнь 2012 года.
  5. Bauer, Carl Climate 6–13. Bauer Consult (2005). Дата обращения: 4 август 2009. Архивировано 6 август 2010 года. 2010 йылдың 6 август көнөндә архивланған.
  6. Jefferis, Keith; Pickering, Dawn; Bogolo Botswana Country Overview 2010/11 (недоступная ссылка). Botswana Resource Conference 2010. Capital Resources (2010). Дата обращения: 24 май 2011. Архивировано 18 апрель 2015 года. 2015 йылдың 18 апрель көнөндә архивланған.
  7. World Gazetteer. Архивировано 15 май 2012 года.(недоступная ссылка)
  8. 8,0 8,1 2008 Botswana AIDS Impact Survey III (PDF). BAIS. Gaborone: Central Statistics Office (ноябрь 2009). Дата обращения: 25 февраль 2012. Архивировано 25 февраль 2012 года. 2015 йылдың 4 сентябрь көнөндә архивланған.
  9. Burbank's Sister Cities (недоступная ссылка). Burbank Sister City Organization. Дата обращения: 22 июль 2010. Архивировано 26 июнь 2012 года. 2012 йылдың 21 июнь көнөндә архивланған.
  10. Mooketsi, Lekopanye Chinese firms to build massive industrial park. Mmegi (1 апрель 2009). — «The last event was the signing ceremony for a twinning arrangement between Zhejiang Province and the Gaborone City Council.». Дата обращения: 3 август 2010. Архивировано 26 июнь 2012 года.
  11. Gaborone, Vasteras city councils twin. Gaborone: Daily News (27 октябрь 2011). Дата обращения: 23 июнь 2012. Архивировано 23 июнь 2012 года.(недоступная ссылка)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]