Претория

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Ҡала
Претория

ингл. һәм африк. Pretoria,зулу

һәм коса E-Pitoli
Montage of Pretoria.jpg
Флаг[d] Герб
Флаг Герб
Ил

Көньяҡ Африка Республикаһы

Провинция

Гаутенг

Ҡала округы

Цване

Координаталар

25°44′47″ ю. ш. 28°11′17″ в. д.HGЯO

Мэр

Рэндалл Уильямс

Нигеҙләнгән

1855

Майҙаны

687,54[1] км²

Бейеклеге

1339 м

Климат тибы

субтропик океаник

Халҡы

741 651[1] кеше (2011)

Тығыҙлығы

1078,7 кеше/км²

Телефон коды

+27 12

Почта индексы

0002

Һанлы танытмалар
Претория (Көньяҡ Африка Республикаһы)
Претория
Претория

Прето́рия (ингл. һәм африк. Pretoria,зулу һәм коса E-Pitoli}) — Көньяҡ Африка Республикаһында ҡала. Претория — Көньяҡ Африка Республикаһының административ (башҡарма власть органдары урынлашҡан) баш ҡалаһы (Кейптаун (ҡануниәт сығарыусы органдар урынлашҡан) һәм Блумфонтейн (суд власы органдары урынлашҡан) менән бер рәттән Көньяҡ Африка Республикаһының «өс баш ҡалаһының» береһе), де-факто илдең милли баш ҡалаһы булып тора. Африканың иң заманса ҡалаларының береһе.

Претория Цване ҡала округы составына инә, шуға күрә ҡайһы саҡта үҙе лә Цване (Тсвана, Тшване) тип дөрөҫ аталмай. Исем биреү мәсьәләһе әүәлгесә хәл ителә.

Тәүҙә ҡала Претория Филадельфияһы («Туғандарса мөхәббәт Преторияһы») тип аталған[2].

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1855 йылда ҡалаға бур күскенселәре нигеҙ һала һәм фортрекерҙар лидеры Андриес Преториус хөрмәтенә уға Претория тигән исем бирелә[3]. Көньяҡ Африка Республикаһының үҙендә ҡаланы, уның урамдарында, парктарҙа һәм баҡсаларҙа ултыртылған, меңләгән жакаранда ағасы арҡаһында, ҡайһы саҡта «жакаранда ҡалаһы» тип йөрөтәләр[4].

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалаға 1855 йылда фортрекерҙар лидеры Мартинус Преториус нигеҙ һалған. Ул ҡаланы үҙенең атаһы Андриес Преториус хөрмәтенә атаған. Андриес Преториус командалағында Ҡанлы йылғала алышта зулустарҙы еңгәс, ул фортрекерҙарҙың милли геройына әүерелгән. 1860 йылда Претория бурҙарҙың Көньяҡ Африка республикаһының (Трансвааль Республикаһы) баш ҡалаһына әүерелә.

1880 йылдың декабренән 1881 йылдың мартына тиклем Беренсе инглиз-бур һуғышы барышында ҡала ҡамауҙа була, ул 1881 йылдың 3 авгусында Преторияла солох килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Икенсе инглиз-бур һуғышы ваҡытында Претория 1900 йылдың 5 июнендә яулап алынған. Һуғыш 1902 йылдың 31 майында Преторияла Феринихинг солох килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Претория Англия протектораты аҫтында Трансваалдең административ үҙәгенә әүерелгән. 1910 йылда Трансвааль, Оранж йылғаһы колонияһы, Кап колонияһы һәм Натал колонияһының берләшеүе һөҙөмтәһендә Көньяҡ Африка союзы (Бөйөк Британия составында) ойошторола. Союздың административ баш ҡалаһы — Претория, ә закон сығарыу буйынса Кейптаун. Көньяҡ Африка Союзы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәс, 1961 йылда Претория уның административ баш ҡалаһы булып ҡала. Апартеид осоронда Преторияны апартеидтың цитаделе тип атағандар.

2001 йылғы муниципаль реформа һөҙөмтәһендә Претория Цване округының бер өлөшөнә әүерелә[5]. 2005 йылда Африка милли конгресы Преторияға ҡала округы исемен — Цване атамаһын биреү тәҡдимен индерҙе, әммә был тәҡдимде африканерҙар һәм ҡайһы бер оппозицион партиялар яғынан тәнҡитләнгән, һөҙөмтәлә ҡала үҙенең исемен һаҡлап ҡалған. Шулай ҙа Африка милли конгресы был инициативаға кире ҡайтырға ниәтләүе хаҡында белдергән[6].

Физик-географик ҡылыҡһырламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Претория Көньяҡ Африка Республикаһының төньяҡ-көнсығышында, Йоханнесбургтан төньяҡ-көнсығышҡа табан 55 саҡрым алыҫлыҡта, көньяҡта Юғары Велд яйлаһы һәм төньяҡта Ҡыуаҡлыҡлы Вельд (Бушвелд) яйлаһы араһындағы транзит коридорында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1339 метр бейеклектә[7], һалҡын елдәрҙән һаҡлаған Магалисберг һыртының армыттары менән уратылған, йылы һәм уңдырышлы үҙәндә урынлашҡан.

Магалисберг һырты

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Преторияға оҙон эҫе йәйле һәм ҡыҫҡа һалҡын ҡышлы дымлы субтропик климат хас. Һауаның уртаса йыллыҡ театраһы 18,7 °C[8], был диңгеҙ кимәленән 1 339 метр бейеклектә урынлашҡан тораҡ пункт өсөн юғары күрһәткес булып тора. Бындай юғары уртаса йыллыҡ температура ҡаланың һалҡын көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш елдәренән һаҡланған үҙәндә урынлашыуы менән билдәләнә. Яуым-төшөмдөң күпселек өлөшө йәйге айҙарға тура килә. Ҡар бик һирәк яуа: 1959, 1968 һәм 2012 йылдарҙа ҡар яуыуы күҙәтелде, әммә ҡалала тотороҡло ҡар ҡатламы бер тапҡыр ҙа билдәләнмәгән.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 36 36 35 33 29 25 26 31 34 36 36 35 36
Уртаса максимум, °C 29 28 27 24 22 19 20 22 26 27 27 28 25
Уртаса температура, °C 23 23 21 18 16 12 12 15 19 21 21 22 18
Уртаса минимум, °C 18 17 16 12 8 5 5 8 12 14 16 17 12
Абсолют минимум, °C 8 11 6 3 −1 −6 −4 −1 2 4 7 7 −6
Яуым-төшөм нормаһы, мм 154 75 82 51 13 7 3 6 22 71 98 120 703
Сығанаҡ: South African Weather Service [1]

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Преторияла һәм эргә-тирәләге өлкәләрҙә халыҡтың тығыҙлығы
  •      <1 /км²
  •      1—3 /км²
  •      3—10 /км²
  •      10—30 /км²
  •      30—100 /км²
  •      100—300 /км²
  •      300—1000 /км²
  •      1000—3000 /км²
  •      >3000 /км²

Уның сиктәрен билдәләүгә, халыҡтың баһаһына ҡарап, Преторияның халыҡ һаны 500 меңдән алып (2001 йылда)[9] 2 950 000 кешегә тиклем (2007 йылда) тәшкил итә[10]. Төп теле — африкаанс теле (2011 йылда — 47,7 %[1]), шулай уҡ педи, сесото, тсвана, тсонга, зулу һәм инглиз телдәре киң ҡулланыла.

Преторияла, Африка урта класы һанының ярайһы уҡ тиҙ артыуына ҡарамаҫтан, әүәлгесә аҡ тәнле халыҡ (2011 йылда — 52,45 %) күпселекте тәшкил итә[1], Сосганване һәм Аттеридгевилль кеүек ҡала янындағы биҫтәләрҙә бөтә халыҡты тиерлек африкандар тәшкил итә.

Ҡаланың үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙерге Претория — ҙур заманса ҡала. Бында фонтандар, парктар, бейек йорттар күп. Претория — ҙур контрастар ҡалаһы, уны трущобалар уратып алған. 2010 йылда Көньяҡ Африка Республикаһында футбол буйынса Донъя чемпионаты уҙҙы, бер нисә матч Преторияла үтте, һәм «Лофтус Версфельд» стадионы реконструкцияланды.

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Претория — илдең мөһим иҡтисади, фәнни һәм сауҙа үҙәге. Ҡалала автомобиль юлдары үҫешкән, уның аша тимер юлдары үтә. Халыҡ-ара әһәмиәттәге аэропорт бар.

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Претория түбәндәге ҡалалар менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр төҙөгән:

Астрономияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1912 йылда Көньяҡ Африка астрономы Гарри Вуд асҡан астероид (790) Претория ҡала хөрмәтенә аталған.

Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Census 2011 — Main Place “Pretoria”. Дата обращения: 26 сентябрь 2014. Архивировано 31 июль 2014 года.
  2. Beeld (недоступная ссылка — история ).(недоступная ссылка)
  3. Raper, Peter E. Dictionary of Southern African Place Names (инг.). — Internet Archive, 1987. — P. 373.
  4. South Africa's provinces: Gauteng. Дата обращения: 14 июнь 2011. Архивировано 22 июнь 2011 года. 2011 йылдың 22 июнь көнөндә архивланған.
  5. About Tshwane (недоступная ссылка). tshwane.gov.za. tshwane.gov.za. Дата обращения: 26 июнь 2014. Архивировано 22 сентябрь 2014 года. 2014 йылдың 22 сентябрь көнөндә архивланған.
  6. ANC set to change Pretoria’s name in the new year. City Press (30 декабрь 2013). Дата обращения: 26 июнь 2014. Архивировано 1 ғинуар 2014 года. 2014 йылдың 1 ғинуар көнөндә архивланған.
  7. Elevation Finder. Дата обращения: 26 сентябрь 2014. Архивировано 26 июнь 2015 года.
  8. GHCN climate data, 30-year climate average 1979—2008, Goddard Institute of Space Studies
  9. Population, according to the 2001 Census, of the Pretoria «main place» 2013 йылдың 28 октябрь көнөндә архивланған.
  10. 2007 Community Survey. Архивировано 25 август 2013 года. 2013 йылдың 25 август көнөндә архивланған. Население округа Цване

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.