Эстәлеккә күсергә

Халыҡ медицинаһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Халыҡ медицинаһы
Рәсем
 Халыҡ медицинаһы Викимилектә
Антананариву баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.
Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.

Халыҡ медицинаһы, халыҡса дауалау[1], йола менән дауалау[2] — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә[1]. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала[3][4].

'«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә традицион медицина термины ла осрай. Ул Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының ҡытай медицинаһы, һинд аюрведаһы, ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. Традицион медицина милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына тулыландырыусы медицина, альтернатив медицина йәки традицион булмаған медицина тип атайҙар[5]. Шулай итеп, традицион һәм традицион булмаған медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — ғәҙәти медицинаға альтернатива.

Тарихы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898

XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы дөйөм ҡабул ителгән медицинанан айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған «Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch» (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса Гиппократ һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән.

«Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында XIX быуаттың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың медицина практикаһын, шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең «Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht» (1843—1844) романында ла шулай эшләй.

XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай.

Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, Гиппократ, Гален, Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ Әбүғәлисинаның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен XVIII быуат аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар.

Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 йылдан) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, Ту Юю етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин лат. Artemesia annua бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда Нобель премияһына лайыҡ була)[6].

СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр (XVI быуаттан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға[7].

Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм һинд медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай[7].

1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте[7]. .

1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора.

1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»).

Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара[7].

1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә[7].

1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, бөжәктәр, туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала[7]. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле.

Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж[8][9].

Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй[10]Ҡалып:Проверить авторитетность.

  1. Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле.
  2. Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына.
  3. Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу.

Тәнҡит

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы әлеге ваҡытта «альтернатив медицина»ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй[11][12].


Хәүефһеҙлек

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел[13]. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар[3]. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала[8][9]. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин[14].

Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Йыуан лориҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланылалар

Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында йыуан лориҙар[15], айырым акула төрҙәренең йөҙгөстәре[16], носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған[17].

Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора.

1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла.

Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «Рәсәй Федерацияһында граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә[18] (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй.

Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә Рязань өлкәһендә, быға тиклем Омск һәм Новосибирск өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән[19].

Шулай уҡ ҡарағыҙ

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
П: Портал «Медицина»
commons: Халыҡ медицинаһы Викимилектә
n: Халыҡ медицинаһы Викияңылыҡтарҙа

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. 1 2 Сорокина, 2013
  2. ↑ Бышов, Д. В. Историко-правовые аспекты народной медицины : [арх. 13 ноябрь 2021] / Д. В. Бышов, О. С. Гришина // Медицинское право: теория и практика : журн. — М. : Национальный институт медицинского права, 2020. — № 1 (11). — С. 100–103.
  3. 1 2 Saper, R.B. Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet / R.B. Saper, R.S. Phillips, A. Sehgal … [и др.] // JAMA. — 2008. — Vol. 300, no. 8. — P. 915–923. — DOI:10.1001/jama.300.8.915. — Ҡалып:PMID. — Ҡалып:Zbl.
  4. ↑ De Smet, P. A. G. M. Is there any danger in using traditional remedies? : [англ.] // Journal of Ethnopharmacology. — 1991. — Vol. 32, no. 1−3 (April). — P. 43−50. — DOI:10.1016/0378-8741(91)90102-J. — Ҡалып:PMID.
  5. ↑ Стратегия ВОЗ, 2001
  6. ↑ Алексей Куденко. От народной китайской медицины — к Нобелевской премии. ИноСМИ (10 октябрь 2015). — Пер с англ. Дата обращения: 5 ғинуар 2019. Архивировано 6 ғинуар 2019 года.
    Annie Bligh (University of Westminster). How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug (ингл.). The Conversation (7 октябрь 2015). Дата обращения: 5 ғинуар 2019. Архивировано 4 ғинуар 2019 года.
  7. 1 2 3 4 5 6 Харитонова В. И. Неконвенциональная медицина в современной России // Медицинская антропология и биоэтика : журн.. — М.: Институт этнологии и антропологии РАН, 2017. — ISSN 2224-9680.
  8. 1 2 Оксана Прилепина. Чем опасна «народная медицина»? Российская газета (18 май 2007). — Неделя №4366. Дата обращения: 31 декабрь 2018. Архивировано 22 март 2013 года.
  9. 1 2 Марина Слета. Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? medpulse.ru. ООО «Правда.Ру» (27 октябрь 2008). Дата обращения: 3 апрель 2019. Архивировано 17 июль 2012 года.
  10. ↑ Ларионова, 2005, с. 139
  11. ↑ How safe is traditional medicine? 2011 йыл 1 июль архивланған. // WHO, Ask an expert, 11.07.2005.
    «There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».
  12. ↑ WHA62.13, 2009, p. 21: «(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;
    (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций    »
  13. ↑ National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey. World Health Organization (апрель 2016). Дата обращения: 27 ғинуар 2019. Архивировано 24 май 2009 года.
  14. ↑ Хасанов, Ф. З. Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины : Верховный Суд Республики Башкортостан // Медицинское право : журн.. — 2014. — № 5. — С. 19−22. — ISSN 1813-1239.
  15. ↑ Starr, C. Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris Nycticebus pygmaeus using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia : [англ.] : PDF / C. Starr, K. A. I. Nekaris, U. Streicher … [et al.] // Oryx. — 2011. — Vol. 45, no. 1 (January). — P. 135–142. — DOI:10.1017/S0030605310001316.
  16. ↑ Traditional medicines continue to thrive globally. CNN. Дата обращения: 25 апрель 2016. Архивировано 30 май 2016 года.
  17. ↑ Lindsey, P. Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa : drivers, impacts and solutions to address the problem : Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. : [англ.] : [арх. 4 апрель 2019] / P. Lindsey, G. Balme, M. Becker … [et al.]. — Zimbabwe : Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), 2015. — 79 p.
  18. ↑ Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации». — № 323-ФЗ от 21.11.2011. — В редакции от 25.12.2018.
  19. ↑ Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной. Рязанский городской сайт (18 апрель 2014). Дата обращения: 1 ғинуар 2018. Архивировано 2 ғинуар 2019 года.

Әҙәбиәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Материалы ВОЗ

«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Халыҡ_медицинаһы&oldid=1296282» битенән алынған