Тәүтормош йәмғиәте

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Тәүтормош йәмғиәте (тарихҡаса булған йәмғиәт) — кешелек тарихының яҙма уйлап сығарылғанға тиклемге осоро.

Атамаға аңлатма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Тәүтормош» атамаһы киң ҡулланылышҡа XIX быуатта индерелгән. Киң мәғәнәлә был һүҙ менән Йыһан барлыҡҡа килгәндән алып (бынан 14 миллиардҡа яҡын йыл элек) яҙма уйлап сығарылғанға тиклемге осорҙоң теләһә ҡайһы өлөшөн атарға була, шулай ҙа ғалимдәр тарафынан был аңлатма башлыса кешелек йәмғиәтенең тәүтормош дәүеренә ҡарата ҡулланыла. Тарихи күҙлектән был замандарҙы тикшергәндә, ғәҙәттә, ҡайһы ваҡыт хаҡында һүҙ алып барыласағы алдан иҫкәртелә: мәҫәлән, «маймылдарҙың тәүтормош осоро» (23—5,5 миллион йыл элек) йәки «урта палеолит осоро» (300—30 мең йыл элек). Был бик боронғо замандарға ҡағылған яҙма сығанаҡтар булмағанлыҡтан, кәрәкле мәғлүмәт башлыса археология, этнология, палеонтология, биология, геология, антропология, архиастрономия, палинология кеүек фәндәр ярҙамында тупланған белешмәләргә нигеҙләнә.

Яҙма төрлө халыҡтарҙа төрлө ваҡытта барлыҡҡа килгәнлектән, был атама мәҙәниәткә ҡарата йә бөтөнләй ҡулланылмай, йә уның дөйөм кешелек тарихында билдәләнгән осорҙар менән тап килмәүе иҫәпкә алына. Мәҫәлән, Колумбҡа тиклемге Американы осорҙарға бүлеү Евразия йә Африканы дәүерҙәргә бүлеү менән бер нисек тә тура килмәй.

«Тарихҡа тиклемге йәмғиәт» хаҡында мәғлүмәттәрҙә ниндәйҙер шәхес тураһында ғына түгел, хатта этник төркөмдәр хаҡында ла һүҙ алып барылмағанлыҡтан, «ҡаҙылма» (архелогик) мәҙәниәт тәүтормош кешелек йәмғиәтенең төп ижтимағи берәмеге булып һанала. Ә бөтөн был дәүерҙең төрлө осорҙарға бүленеше һәм уларға ҡарата ҡулланылған барлыҡ атамалар, әлбиттә, күп дәрәжәлә шартлы булып тора.

«Тарихҡа тиклемге йәмғиәт» атамаһына ҡағылған түбәндәге иҫкәрмәгә лә туҡталып китергә кәрәк: уның синонимы булараҡ сит ил ғилми әҙәбиәтендә — инглиз телендә «prehistory», немец телендә «Urgeschichte» тип әүҙем йөрөгән, урыҫса «праистория» тигән мәғәнәне биргән был һүҙ беҙҙә ҡулланылмай ҙа тиерлек. Тикшереүселәр билдәләүенсә, урыҫ телендә марксизм тәғлимәтенән тәржемә итеп алынған «тәүтормош йәмғиәт ҡоролошы» һүҙбәйләнеше тиҫтәләгән йыл эсендә етерлек дәрәжәлә нығынған. Марксизм был атама менән иң тәүге ижтимағи-иҡтисад осорон (общественно-экономическая формация) исемләй. Ул дәүерҙә йәмғиәттең бар ағзалары ла етештереү сараларына ҡарата бер төрлө мөнәсәбәттә булған, һәм йәмғиәт байлығынан (продуктынан) барыһына ла тигеҙ өлөш тейгән.

Тәүтормош йәмғиәтенең исемен төрлө мәктәп һәм тәғлимәт тарихсылары үҙҙәренсә йөрөтһәләр ҙә, власть, цивилизация, дәүләт һәм хосуси милекселек барлыҡҡа килгәнсе йәшәгән һәм бар милек дөйөм (йәмғиәттеке) булған йәмәғәт ҡоролошоноң был төрөн «тәүтормош йәмғиәт ҡоролошо» тип атау ҡабул ителгән.

Тәүтормош йәмғиәтенең үҫеш осорҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүер Европалағы осор Осорҙарға бүлеү Характеристика Кешенең төрҙәре
Боронғо таш быуат йәки палеолит 2,4 млн. — б.д.т. 10000 Һунарсылар һәм йыйыусылар ваҡыты. Саҡматаш ҡоралдарҙың барлыҡҡа килә башлауы, уларҙың әкренләп ҡатмарлана һәм махсуслаша барыуы. Гоминидтар, төрҙәре:
Homo habilis, Homo erectus, Homo sapiens präsapiens, Homo heidelbergensis, урта палеолитта Homo neanderthalensis и Homo sapiens sapiens.
Урта таш быуат йәки мезолит 10 000-5000 б.д.т. Европалағы плейстоцен осороның аҙағынан башлана. Һунарсылар һәм йыйыусылар таштан һәм һөйәктән ҡорал эшләүҙең юғары үҫешкән ысулдарын үҙләштергән, алыҫҡа ата торған ҡорал — уҡ менән йәйә уйлап тапҡан. Homo sapiens sapiens
Яңы таш быуат йәки неолит 5000-2000 б.д.т. Неолиттың тыуыуын неолит инҡилабы менән бәйләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта Алыҫ Көнсығышта В это же время на Дальнем Востоке появляются древнейшие находки керамики возрастом около 12 000 лет, хотя период европейского неолита начинается на Ближнем Востоке докерамическим неолитом. Появляются новые способы ведения хозяйства, вместо собирательного и охотничьего хозяйства («присваивающего») — «производящие» (земледелие, скотоводство), которые позднее распространяются и в Европу. Поздний неолит нередко переходит в следующий этап, медный век, халколит или энеолит, без разрыва в культурной преемственности. Последний характеризуется второй производственной революцией, важнейшим признаком которой является появление металлических орудий. Homo sapiens sapiens
Бронза быуаты 3500-800 до н. э. Ранняя история Распространение металлургии позволяет получать и обрабатывать металлы: (золото, медь, бронза). Первые письменные источники в передней Азии и Эгеиде. Homo sapiens sapiens
Тимер быуат с ок. 800 до н. э. Homo sapiens sapiens

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Алексеев В. П., Першиц А. И. История первобытного общества: Учеб. Для вузов по спец. История. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с. (рус.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. (рус.)
  • Ожегов С. И. Словарь русского языка. — М., 1968. (рус.)
  • Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.
  • Большой Энциклопедический словарь (рус.)