Барҙы районы

Барҙы районы
Бардымский район
Герб (аңлатма);	Флаг (аңлатма);
Ил	Рәсәй Федерацияһы
Урынлашҡан урыны	Пермь крайы
Берләштерә	12 ауыл биләмәһе
Идари үҙәге	Барҙы ауылы
Барлыҡҡа килеүе	4 ноябрь 1926
Хакимиәт башлығы	Ибраев Сергей Миннихан улы
Рәсми телдәр	урыҫ теле
Халҡы (2010)	27 794 кеше
Милли тәркибе	башҡорттар — 59,5 %, ; татарҙар — 32,3 %, ; урыҫтар — 7,2 %
Аланы	2382 км²
Ваҡыт бүлкәте	MSK+2 (UTC+6)
Почта индексы	618150
Машина номерҙары коды	59, 81, 159

Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Барҙы (мәғәнәләр).

Барҙы районы (рус. Бардымский район, тат. Барда районы) — Пермь крайы районы. Районда Тол, Барҙы йылғалары аға. Район территорияһында Барҙы муниципаль бүлгәһе ойошторолған. Пермь крайының башҡорттар күпләп йәшәгән районы.

Административ үҙәге — Барҙы ауылы.

Тарих

Район биләмәһендә борондан ғәйнә ҡәбиләһе башҡорттары йәшәгән.

1926 йылдаң 4 ноябҙа Урал өлкәһе территорияһында ойошторола, 1938 йылда алып Пермь өлкәһе, 2005 йылдан — Пермь крайы составында.

География

Майҙаны — 2382,3 км². Район, Уҫы һәм Чернушка ҡала бүлгәләре, шулай уҡ Көңгөр, Өйә, Көйәҙе һәм Елово муниципаль райондары менән сиктәш.

Халҡы

Халыҡ иҫәбе
2000^[3]	2002^[4]	2005^[5]	2006^[6]	2007^[7]	2008^[8]	2009^[9]
28 602	27 904	27 584	27 500	27 500	27 529	27 663
2010^[10]	2011^[11]	2012^[12]	2013^[13]	2014^[14]	2015^[15]	2016^[16]
25 538	25 588	25 431	25 249	25 172	24 700	25 291
2017^[17]	2018^[18]	2019^[19]	2020^[20]	2021^[21]	2023^[22]	2025^[23]
25 202	25 059	24 791	24 556	26 492	26 401	26 050

Халҡы — 27,8 мең кеше (2010), шул иҫәптән башҡорттар (59,5 %), уларҙың төп өлөшө Пермь башҡорттарына ҡарай. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур ауылдар (2002): Аҡбаш, Аҡлыш, Елпачиха, Күҙемйәр, 1-се Ҡыҙылъяр, Солтанай, Танып, Тонтортамаҡ, Төнгүк һәм башҡалар.

Халыҡ иҫәбе буйынса милли составы:

Йыл	башҡорттар	татарҙар	урыҫтар	Барлығы кеше
1989	85,1 %	4,9 %	8,3 %	29 320
2002	59,5 %	32,3 %	7,2 %	27 904

Иҫәп алыуҙар буйынса башҡорт һәм татар халыҡтары һанының нисбәте:^[24]

Йыл	башҡорттар кеше.	башҡорттар %	татарҙар кеше.	татарҙар %	Барлығы кеше.
1926	29 145	87,7 %	3 415	10,2 %	33 223
1959	28 248	88,6 %	3 625	11,3 %	31 873
1979	27 799	94,7 %	1 556	5,3 %	29 355
1989	24 951	94,5 %	1 459	5,5 %	26 410
2002	16 606	64,8 %	9 025	35,2 %	25 631

Барҙы ауылы «Ғәйнә иле» милли-мәҙәни үҙәге (2006 йылда алып), халыҡ театры, «Дуҫлыҡ» өлгөлө бейеү ансамбле эшләй.

Райондың административ ҡоролошо

Барҙы районының 12 ауыл биләмәһендә 63 торлаҡ пункты иҫәпләнә^[1]:

№	Тораҡ пункттар	Административ үҙәк	Тораҡ пункттар һаны	Халҡы
1	Барҙы ауыл биләмәһе	Барҙы ауылы	4	10 286
2	Березники ауыл биләмәһе	Березники ауылы	5	Н/Д
3	Бисер ауыл биләмәһе	Бисер ауылы	4	Н/Д
4	Бөрөжлө ауыл биләмәһе	Бөрөжлө ауылы	3	680
5	Елпачиха ауыл биләмәһе	Елпачиха ауылы	4	1780
6	Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе	1-се Ҡыҙылъяр ауылы	3	Н/Д
7	Яңы Башап ауыл биләмәһе	Яңы Башап ауылы	5	364
8	Печмень ауыл биләмәһе	Печмень ауылы	7	1419
9	Сәрәш ауыл биләмәһе	Сәрәш ауылы	7	2325
10	Төнгәк ауыл биләмәһе	Төнгүк ауылы	6	1194
11	Фиҙеркә ауыл биләмәһе	Фиҙеркә ауылы	4	Н/Д
12	Шәрмәйет ауыл биләмәһе	Шәрмәйет ауылы	9	424

Тораҡ пункттар

Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән

Барҙы^[25]	Н/Д
Сәрәш^[26]	↘1435 ^[27]
Бисер^[28]	↘1047 ^[29]
1-се Ҡыҙылъяр^[30]	↗1998 ^[31]
Елпачиха^[32]	↘1292 ^[33]
2-се Ҡыҙылъяр^[30]	↗678 ^[34]
Төнгәк^[35]	Н/Д
Танып^[26]	↘547 ^[36]
Аҡбаш^[37]	↘466 ^[38]
Күчтәнтей^[39]	↗499
Березники^[40]	Н/Д
Ишем^[40]	Н/Д
Печмень^[39]	↘394
Байауыл, Күҙмә^[40]	Н/Д
Аҡлыш^[35]	↘432 ^[41]
Солтанай^[26]	↘388 ^[42]
Сөжән^[43]	↘335 ^[44]
Бөрөжлө^[43]	↘315 ^[45]
Фиҙеркә^[37]	↘288 ^[46]
Мостовая^[25]	↘292 ^[47]
Яңы Башап^[48]	↘189 ^[49]

Уймыж^[37]	↘233 ^[50]
Ҡарман^[39]	↘263
Тонтортүз^[32]	↘185 ^[51]
1-се Барҙыбаш^[28]	↘231 ^[52]
Шәрмәйет^[53]	Н/Д
Ыҫҡыр^[32]	Н/Д
Ҡоҙаш^[40]	↗198 ^[54]
Шабарка^[53]	↗184
Шликбаш^[35]	↘117 ^[55]
Зиязилға^[39]	Н/Д
Түбән Искилде^[39]	↘105 ^[56]
Иҫке Саҙы^[25]	Н/Д
Яңы Казанка^[35]	↘123
Канюки (Әрәмауыл)^[32]	↘90 ^[57]
Асюл^[39]	↗121
Батырбай^[43]	↘105 ^[58]
Башаптүз^[26]	↗109 ^[59]
Салҡау^[25]	Н/Д
Өсҡул^[28]	Н/Д
Юғары Башап^[48]	↘51 ^[60]
Йөкшөр^[37]	↘26 ^[61]

Шликтүз^[48]	↘27
Никольск^[48]	↘36
Иҫке Башап^[35]	↗53 ^[62]
Антуфьево^[53]	↘31
2-се Барҙыбаш^[28]	↘21 ^[63]
Чувашай^[40]	↘38 ^[64]
Яңы Саҙы^[35]	Н/Д
Щипа^[53]	↘20
Әмир^[39]	↗29
Наратҡы^[26]	↘14
Толҡанны^[48]	↘11
Низовское^[53]	↘9
Зайцево^[53]	↗19
Ҡарауыл^[53]	Н/Д
Игәт^[26]	↘4
Шермеинск^[53]	↗9
Искирский^[53]	→3
Усаҡлы^[26]	↗7
Үтәй^[30]	↘0

Билдәле шәхестәр

Шәхестәр:Барҙы районы

Алдаров Альберт Тәүфиҡ улы — академик, медицина фәндәре докторы.
Батырҡай Иткинин — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы^[65], ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе^[66].
Ибраев Ғабдулла Ҡасим улы — техник фәндәр докторы, профессор.
Йөрөшбаев Нәсүр Әндәрйән улы — Германияла йәшәүсе журналист, сценарист һәм кинорежиссёр.
Йәғәфәров Илдар Рәшит улы — Ҡазан ҡалаһында йәшәүсе кинорежиссёр, Рәсәй кинематографистар берлеге ағзаһы.
Каҙанбаев Шәрифйән Ғабдрахман улы — Советтар Союзы Геройы.
Кузаева Дамира Нәзмийән ҡыҙы — Татар АССР-ның халыҡ артисы, Татар АССР-ның Ғ.Тукай исемендәге Дәүләт приемияһы лауреаты.
Ҡәнзи Абдулов — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёв полковнигы.
Мөхәммәтғата Мансуров — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ишан, мәғрифәтсе, эшҡыуар һәм меценат, башҡорт кенәздәре тоҡомо вәкиле.
Моҡатанов Әсхәт Хәтмулла улы — биология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт приемияһы лауреаты.
Сурағол Миңлебаев — 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе^[67].
Сәйфулла Сәйҙәшев — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв полковнигы».
Тулвинский (Зәйнин) Шәйхулла Сибәгәтулла улы — шағир.
Әбдей Абдуллов — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе^[66].
Әҙел Әшмәнев — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв поход старшинаһы».
Әҙиғот Темәсов — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв полковнигы».
Әминев Зариф Хурамша улы — Дан орденының тулы кавалеры.
Юлышев Ирек Ғәли улы — профессор, ауыл хужалығы фәндәре докторы.

Иҫкәрмәләр

Һылтанмалар

Информационный сайт Бардымского района 2012 йыл 13 август архивланған.
Официальный сайт Бардымского района 2013 йыл 20 май архивланған.
Бардымский район на портале Правительства Пермского края 2013 йыл 9 июнь архивланған.
Барҙы районы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.

[enc.permkultura.ru-1] 1 2 Бардымский муниципальный район в энциклопедии «Пермский край»

[2] Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года

[3] Статистический ежегодник Пермского края.2013 / Wikidata

[4] Всероссийская перепись населения 2002 года. Численность населения субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских н / Wikidata

[5] Статистический ежегодник Пермского края.2013 / Wikidata

[6] Оценка численности постоянного населения Пермского края в разрезе муниципальных образований на 1 января 2006 (погрешность 150 человек) и 2007 (п / Wikidata

[7] Оценка численности постоянного населения Пермского края в разрезе муниципальных образований на 1 января 2006 (погрешность 150 человек) и 2007 (п / Wikidata

[8] Статистический ежегодник Пермского края.2013 / Wikidata

[9] Статистический ежегодник Пермского края.2013 / Wikidata

[10] ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края / Wikidata

[11] Статистический ежегодник Пермского края.2013 / Wikidata

[12] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 январ / Wikidata

[13] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года / Wikidata

[14] Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года / Wikidata

[15] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года / Wikidata

[16] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года / Wikidata

[17] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года / Wikidata

[18] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года / Wikidata

[19] Оценка численности населения Пермского края на 1 января 2019 года и в среднем за 2018 год / Wikidata

[20] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года / Wikidata

[21] Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года) / Wikidata

[22] Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской п / Wikidata

[23] Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года / Wikidata

[24] А. В. Черных. «Народы Пермского края. Культура и этнография» — Пермь: Издательство «Пушка», 2007

[Бардымское_сельское_поселение-25] 1 2 3 4 Барҙы ауыл биләмәһенә керә

[Сарашевское_сельское_поселение-26] 1 2 3 4 5 6 7 Сәрәш ауыл биләмәһенә керә

[27] 1.1 Численность населения городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских насел / Wikidata

[Бичуринское_сельское_поселение-28] 1 2 3 4 Бисер ауыл биләмәһенә керә

[29] 1.1 Численность населения городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских насел / Wikidata

[Красноярское_сельское_поселение-30] 1 2 3 Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһенә керә

[31] 1.1 Численность населения городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских насел / Wikidata

[Елпачихинское_сельское_поселение-32] 1 2 3 4 Елпачиха ауыл биләмәһенә керә

[33] 1.1 Численность населения городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских насел / Wikidata

[34] ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края / Wikidata

[Тюндюковское_сельское_поселение-35] 1 2 3 4 5 6 Төнгәк ауыл биләмәһенә керә

[36] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[Федорковское_сельское_поселение-37] 1 2 3 4 Фиҙеркә ауыл биләмәһенә керә

[38] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[Печменское_сельское_поселение-39] 1 2 3 4 5 6 7 Печмень ауыл биләмәһенә керә

[Березниковское_сельское_поселение-40] 1 2 3 4 5 Березники ауыл биләмәһенә керә

[41] ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края / Wikidata

[42] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[Брюзлинское_сельское_поселение-43] 1 2 3 Бөрөжлө ауыл биләмәһенә керә

[44] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[45] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[46] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[47] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[Новоашапское_сельское_поселение-48] 1 2 3 4 5 Яңы Башап ауыл биләмәһенә керә

[49] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[50] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[51] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[52] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[Шермейское_сельское_поселение-53] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Шермейка ауыл биләмәһенә керә

[54] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[55] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[56] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[57] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[58] ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края / Wikidata

[59] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[60] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[61] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[62] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[63] Перепись 2020/21 года / Wikidata

[64] ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края / Wikidata

[65] Батыркай Иткинин

[vatandash-66] 1 2 Мы — гайнинские башкиры 2016 йыл 4 март архивланған.

[67] Башҡорт энциклопедияһы(недоступная ссылка)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]