Башҡорт тел ғилеме

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Башҡорт тел ғилеме — башҡорт теленең актуаль проблемаларын тикшереү менән шөғөлләнгән фән.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәхмүт әл-Ҡашғари үҙенең энциклопедик «Диуану лөғәт әт-төрк» ("Төрки һөйләштәре һүҙлеге") (1073/1074 йй.) хеҙмәтенең «төрки телдәрҙең үҙенсәлектәре» тигән рубрикаһында башҡорттарҙы егерме «төп» төрки халҡы иҫәбенә индергән. «Ә башҡорттарҙың теле», — тип яҙа ул, «ҡыпсаҡ, уғыҙ, ҡырғыҙ һәм башҡа телдәргә бик яҡын, йәғни төрки»[1][2].

Башҡорт теленең тәүге һүҙлеге тип Миңдейәр Биксуриндың 1781 йылға ҡараған «Һүҙҙәрҙең башҡорт теленә тәржемәһе» тигән ҡулъяҙма һүҙлеге һанала[3].

1842 йылда М. И. Ивановтың «Татар грамматикаһы» һәм «Татар хрестоматияһы» әҙәби йыйыйнтығы (һүҙлекһеҙ) баҫылып сыға. Иванов халыҡтың йәнле һөйләшен әҙәби китап теленән айырған, мәҫәлән, уның хрестоматияһы ике киҫәктән тора: беренсе киҫәгендә — татар, башҡорт һәм ҡаҙаҡтарҙың йәнле һөйләше миҫалдары; икенсе киҫәгендә — китап теле миҫалдары[4].

1859 һәм 1869 йылдарҙа Мирсәлих Биксуриндың «Мөғәллим әүвәл фи-тәғлим лисан әл-ғәрәп вә әл-фарси, вә әл-татари (“Ғәрәп, фарсы, татар телдәрен һәм ҡыҫҡаса аңлатма менән Ырымбур өлкәһендәге башҡорт, ҡырғыҙ шиүәләрен өйрәнеү буйынса һәм уға рус-фарсы-татар һүҙҙәре, һөйләштәре, яҙмалары ҡушымтаһы булған башланғыс ҡулланма”)» тигән хеҙмәте баҫылып сыға. Ҡулланмала текстарҙы ғәрәп, фарсы һәм татар телдәрендә уҡыуҙың төп ҡағиҙәләре бирелгән. М. Иванов һәм С. Күкләшев кеүек, (то есть к тюркскому[4]) Мирсәлих Биксурин да татар (йәғни төрки) теленә ырымбур татар, башҡорт һәм ҡаҙаҡ «шиүәләрен» индерә һәм шул һөйләштәрҙә уҡыу өсөн текстар бирә. Башҡортса өлгө итеп «Батыр бадшаның хикәйәте» тигән хикәйә килтерелә, ул беренсе тапҡыр ғәрәп графикаһында М. И. Ивановтың хрестоматияһында баҫылған була.

1859 йылда Күкләшев Сәлихйән Бикташ улының «Диуан-и хикәйәт-и татар» тигән китабы донъя күргән. Был китаптың инеш өлөшөндә автор: «Төрөк һәм татар ҡәбиләләре һөйләшкән һәм яҙған бөтөн телдәр дөйөм „төрки, төрки теле“» тигән атама менән билдәле тип яҙған. С. Күкләшев буйынса «Төрки теле» өс — төрөк, сығатай һәм татар — айырым төркөмдәренән тора. Һуңғы төркөмгә Күкләшев татар, ҡаҙаҡ (ҡырғыҙ), башҡорт, нуғай, ҡумыҡ, ҡарасәй (ҡорағай), ҡарағалпаҡ һәм мишәр һөйләштәрен индерә.

1892 йылда башҡорттар өсөн рус алфавиты нигеҙендә башҡорттар өсөн тәүге алфавит 1898 һәм 1908 йылдарҙа баҫылған. XIX—XX бб. сигендә шулай уҡ Катаринский Василий Владимировичтың («Краткий русско-башкирский словарь», 1893; «Башкирско-русский словарь», 1899), Бессонов Александр Григорьевичтың («Букварь для башкир», 1907), Катанов Николай Фёдоровичтың («Азбука для башкирского языка»), Ҡулаев Мстислав Александровичтың («Основы звукоподражания и азбука для башкир», 1912) һәм башҡа китаптар баҫылып сыҡҡан[4].

Башҡорт телен системалы өйрәнеү ХХ быуаттың 20-се йылдарында башланған.

Башҡорт тел ғилеменә һәм төрки лингвистика фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе төрки тел ғилеме белгесе, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, РСФСР Педагогика фәндәре академияһы академигы проф. Дмитриев Николай Константинович (1898—1954) булған. Уның бөтә төрки тел ғилемен үҫтереү перспективаларын билдәләүсе төп хеҙмәте — «Башҡорт теленең грамматикаһы» (М.-Л., 1948), ул башҡорт тел ғилеме тарихында тәүге фәнни академик грамматика булған. Н. К. Дмитриев төрки тел ғилеменең тел контакттары теорияһына нигеҙ һалыусы ла булып тора.

Профессор Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев башҡорт һәм төрки тел ғилеме проблемаларын интенсив фәнни өйрәнеүҙе башлаған. Ул университетта филология белемен формалаштырыуҙың һәм үҫтереүҙең фәнни нигеҙе булып торған «Башҡорт теле фонетикаһы», «Башҡорт теле лексикаһы һәм фразеологияһы», «Урал-алтай тел ғилеменә инеш», «Урал-алтай телдәренең тарихи грамматикаһы нигеҙҙәре» кеүек фундаменталь хеҙмәттәр яҙған.

Ғәббәс Йәғәфәр улы Дәүләтшин башҡорт әҙәби телен ғәмәли реалләштереү буйынса күп эш башҡарған. Ул башҡорт теленең әйҙәүсе диалектын һайлау эшендә ҡатнашҡан, латиницаға нигеҙләнеп баҫылған тәүге башҡорт әлифбаһының авторҙашы булған, тәүге дәреслектәрҙең береһенең, тәүге орфография һүҙлегенең һәм юғары уҡыу йорттары өсөн тәғәйенләнгән дәреслектең авторы.

Башҡорт тел ғилеме өлкәһендә фәнни-тикшеренеү эштәре менән Башҡорт дәүләт университетының башҡорт тел ғилеме һәм этномәҙәни белем биреү кафедраһы, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты шөғөлләнә.[5]

Башҡортостан Республикаһы ғалимдары өйрәнгән Башҡорт тел ғилеменең актуаль проблемалары:

  • хәҙерге этапта башҡорт теленең үҫеш законлылыҡтары;
  • башҡорт һәм көнсығыш телдәрен сағыштырып өйрәнеү;
  • хәҙерге башҡорт әҙәби теленең грамматик төҙөлөшө;
  • Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре: эшләүе (функционирование) һәм үҙ-ара тәьҫире;
  • башҡорт теленең концептосфераһы һәм башҡорт теле донъя картинаһының төп концепттары;
  • башҡорт һәм урыҫ телдәрен сағыштырып өйрәнеү.

Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Башҡорт тел ғилеме буйынса фәнни тикшеренеүҙәре грамматика, лексикография, диалектология һәм башҡорт теле тарихын һәм теорияһын, башҡорт әҙәбиәте тарихы һәм теорияһы, телде математик моделләштереү һәм компьютер лингвистикаһы мәсьәләләренә ҡағыла.

Башҡорт тел ғилеме проблемалары Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында, Сибай, Нефтекама һәм Бөрө филиалдарында ла иғтибар үҙәгендә ҡала.

Ғалимдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡорт тел ғилеме проблемалары менән профессорҙар М. В. Зәйнуллин, Н. Х. Ишбулатов, Ғ. Ғ. Сәйетбатталов шөғөлләнде һәм Х. В. Солтанбаева һ.б. шөғөлләнә.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Дмитриев Николай Константинович Грамматика башкирского языка. М.-Л., 1948.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

http://www.bashedu.ru/node/712

Башкирское языкознание

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. «Девону луготит турк». 1 том. Тошкент. С. 66.
  2. Махмуд ал-Кашгари. Диван лугат ат-турк (Свод тюркских слов): В 3-х томах / Пер. с араб. А. Р. Рустамова под ред. И. В. Кормушина; предисл. и введ. И. В. Кормушина; примеч. И. В. Кормушина, Е. А. Поцелуевского, А. Р. Рустамова; Институт востоковедения РАН: Институт языкознания РАН — М.: Восточная литература, 2010. — Т. 1. — Б. 22. — 464 б. — (Памятники письменности Востока. CXXVIII, 1 / редкол.: Г. М. Бонгард-Левин и др.). — 800 экз. — ISBN 5-02-018202-8, ISBN 978-5-02-036424-0. (в пер.)
  3. История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — Б. 409. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
  4. 4,0 4,1 4,2 Галяутдинов И. Г. Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв // Ватандаш. — 2000. — № 12. — ISSN 1683-3554.
  5. http://rihll.ru/about.html Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН