Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы — версиялар араһындағы айырма

Перейти к навигации Перейти к поиску
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
[[1919]] йылдың [[20 март]]ында [[Ырымбур губернаһы]]ның төньяҡ өйәҙҙәре (кантондары) биләмәләрендә ойошторолған. Территорияһында ҡалалар булмағанлыҡтан, тәүге ваҡытта күрше [[Өфө губернаһы]]нда урынлашҡан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан идара ителгән.
 
[[1925]] йылдың [[27 март]]ында БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителә. Был конституция Башҡортостандың кантондарға бүленешен билдәләгән; уның буйынса Башҡорт АССР-ы Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө кантондарынан торған. Граждандар йыйылыштарҙа, судта, идаралыҡта һәм ижтимағи тормошта үҙ телендә һөйләшеү һәм яҙыу хоҡуғын алған. Бер үк ваҡыыттаваҡытта республикала йәшәгән аҙ һанлы милләттәргә лә мәктәптә үҙ телдәрендә уҡыууҡытыу хоҡуғы тәьмин ителгән. Рәсми телдәр булып [[башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[урыҫ теле|урыҫ]] телдәре танылған<ref>[http://www.bashinform.ru/news/257611/ Башинформ: 85 йыл элек БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителгән] {{ref-ru}}</ref>.
 
[[1990]] йылдың 11 октябрендә «Башҡорт АССР-ы суверенитеты тураһында» декларация ҡабул ителә.
 
[[1992]] йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы үҙ атамаһын [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] тигәнгәтип үҙгәртә<ref>Закон Башкирской ССР от 25 февраля 1992 года № ВС-10/12 «Об изменении наименования государства Башкирская Советская Социалистическая Республика»</ref>.
 
[[1992]] йылдың [[31 март]]ында [[Рәсәй]]ҙең башҡа республикалары менән яңы федератив килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Башҡорт АССР-ы РСФСР составында беренсе авономиялы совет республикаһы булған<ref name=autogenerated1>БСЭ т.4 1950 год стр 347</ref>.
 
== Барлыҡҡа килеүкилеүе ==
[[Файл:Бәләкәй Башҡортостан 1919.jpg|thumb|250px|Бәләкәй Башҡортостан 1919]]
[[Файл:BASSR 1927.JPG|thumb|250px|БАССР 1927 йылда]]
 
=== [[Бәләкәй Башҡортостан]]дың барлыҡҡа килеүе ===
[[1917]] йылдың [[Февраль революцияһы]]нан һуң башҡорттар торған төбәктәрҙә милли-территориаль автономия ҡороу өсөн милли хәрәкәт башлана. [[1917]] йылдың июль-август айҙарында [[Ырымбур]]ҙа I һәм II Бөтә БашҡортДонъя Башҡорттары Ҡоролтайы уҙа; был йыйындарҙа башҡорт халҡының вәкилдәре федератив Рәсәй составында «милли-территориаль рәүештә демократик республика» төҙөргә зарур, тип ҡарар ҡабул итә.
 
I Бөтә Башҡорт ҡоролтайы Башҡорт Үҙәк Шураһын һайлай (II Ҡоролтай уны ҡабат һайлай). Үҙәк Шура Ырымбурҙа йыйыла һәм [[1918]]-се йылдың ғинуарында үтәсәк Рәсәйҙең Ойоштороу Йыйынына (Учредительное собрание) әҙерләнә башлай.
[[1917]] йылдың 16 ноябрендә Башҡорт Үҙәк Шураһы [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Һамар губернаһы|Һамар]], [[Өфө губернаһы]]ның өлөштәрен Рәсәй республикаһының автономлы өлөшө — Башҡортостан территориаль-милли автономияһы тип иғлан итә.
 
Был ҡарар [[1917]] йылдың 8-20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Бөтә БашҡортДонъя Башҡорттары Ҡоролтайында раҫлана. «Бәләкәй Башҡортостан» төшөнсәһе [[1918]] йылдың ғинуарында индерелә — был ваҡытта «Бәләкәй Башҡортостан автономияһы тураһында ҡанундар» тигән проект әҙерләнә.
 
Бәләкәй Башҡортостанға түбәндәге төбәктәр индерелә:
[[1922]] йылдың 14 июнендә «Автономлы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» тип аталған ВЦИК декреты менән Өфө губернаһы бөтөрөлә.
 
Уның [[Өфө өйәҙе|Өфө]], [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]], [[Златоуст өйәҙе|Златоуст]] өйәҙҙәре Автономлы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһына ҡушыла. Республика составына шулай уҡ [[Силәбе губернаһы]]ның Мейәс өйәҙенең ТорғаяҡТурғаяҡ, Сыростан, Мейәс улустары һәм Мейәс ҡалаһы индерелә. Бәләкәй Башҡортостандан Силәбе губернаһына Ялан кантоны тапшырыла. Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе 1920 йылда барлыҡҡа килгән яңы [[ТАССР|Автономлы Татар Социалистик Совет Республикаһына]] тапшырыла.
 
Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының рәсми баш ҡалаһы — [[Өфө]].
# Горбунов Игорь Алексеевич (февраль / апрель 1990 — август 1991)
 
== Ижтимағи-иҡтисади үҫешүҫеше ==
Совет власы осоронда Башҡортостан ҙур үҫеш кисерә, уның сәнәғәт секторына нигеҙ һалына. республиканың күпселек ҡалалары тап ошо осорҙа төҙөлә.
 
<div style="text-align: center;">
<gallery>
Файл:Mosa mortazin.jpg| [[Мортазин Муса ЛотЛут улы]] (1920—1921)
Файл:7hudajberdin.jpg| [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1921—1922)
Файл:Kushaev.jpg| [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] (1922—1929)
 
== Бөйөк Ватан һуғышы осоро ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда Башҡортостанға Рәсәйҙең үҙәгенән һәм көньяғынан йөҙҙән ашыу предприятиелар, тиҫтәләрсә госпиталдәр, ҡайһы бер үҙәк хөкүмәт органдары эвакуациялана; 278 мең ҡасаҡтарҡасаҡ күсеп килә, шуларҙың 104 меңе — Өфөгә.
 
Һуғыш ваҡытында бик күп хәрби частар, шул иҫәптән [[Башҡорт атлы дивизияһы]] әҙерләнә. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салават Юлаев» һәм «Уфимец» бронепоездарын эшләп, фронтҡа ебәрәләр<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1548 История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан]</ref>.
1542

үҙгәртеү

Навигация