Расизм

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Расизм — кешелек донъяһын сығышынан уҡ «юғары» һәм «түбән», «тулы» һәм «кәм» расаларға бүлеп ҡараған, кешелекте күрә алмаусы фәнни булмаған теория һәм реакцион сәйәсәт[1]; кеше расаларының физик һәм психик тигеҙһеҙлеге һәм шул айырмалыҡтарҙың йәмғиәт тарихына һәм мәҙәниәтенә хәл иткес йоғонто яһауы тураһында фәнни булмаған теория һәм шуға нигеҙләнгән сәйәсәт[2]; кешелек донъяһын юғары һәм түбән расаларға бүленгән тип, уларҙың юғарылары ғына цивилизацияны барлыҡҡа килтергән һәм хакимлыҡ итергә тейеш тип ҡараған фәнни булмаған[3].

Термин төшөнсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Расизм теорияһына француз социологы Жозеф Гобино (1816—1882) нигеҙ һала. Ул үҙенең «Кеше расаларының тигеҙһеҙлеге» тигән хеҙмәтендә расаларҙың төрлөлөгөн, улар араһындағы көрәште халыҡтарҙың үҫеш сығанағы тип бәйәләргә тырыша. Ул өс расаны билдәләй:

  • аҡ раса,
  • һары раса
  • ҡара расалар.

Аҡ расаны ул иң өҫтөн тип атай. Аҡ расала әллә нисә тармаҡ күрә. Герман тармағы шуларҙың иң камиле булып таныла. Гобино расаларҙың ҡушылыуын тиҫкәре һәм кешелек өсөн зарарлы күренеш тип һанай. Ул, уның ҡарашынса, хаким расаның сәләтләре югалуга китерә. Гобино теорияһы расалыҡ планда фекер йөрөткән ғалимдәр өсөн нигеҙ ташы ролен үтәй башлай. Гобино аҡһыл сәсле, зәңгәр күҙле кешеләрҙе иң юғары раса тип һанауын иҫбатларға тырыша. Уларҙы арийҙар тип атайҙар. Ләкин арийҙарға (һинд-иран телдәре нигеҙендә берләшкән төркөмдәр) һис тә юғарыла килтерелгән сифаттар тура килмәйҙәр. Расизм теорияһы XIX быуатта АҠШ ғалимдәре тарафынан да хуплана башлай. Мәҫәлән, Д. Нотт менән Д. Глиддон «Кешелектең типтары» (1865) тигән китап сығаралар. Һуңыраҡ улар, социаль-дарвинисттар менән бергәләп, агрессив Мальтус теорияларын ҡуллана башлайҙар.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Расизм нигеҙен расаларҙың физик һәм психик яҡтан төрлө дәрәжәлә булыуы һәм кешелек мәҙәниәте үҫешендә уларҙың берҙәй роль уйнамауын иҫбатлау тәшкил итә. Расалар (фр. race — тоҡом, нәҫел) — кешеләрҙең тарихи барлыҡҡа килгән төркөмдәре. Уларга морфологик, физиологик һәм психологик үҙенсәлектәр хас. Расаларҙың төп төркөмдәре түбәндәгеләр: негроидтар, европеоидтар һәм монголоидтар. Расизм капиталистик дәүләттәр барлыҡҡа килә башлаған осорҙа (XVI—XVIII быуаттарҙа) тыуа. Ул алға киткән капиталистик илдәрҙең колониаль сәйәсәт алып барыуына бәйле була. Расизм колониаль илдәрҙең халыҡтарын рәхимһеҙ иҙеү маҡсатына хеҙмәт итә. Расизм колониаль илдәрҙә төп халыҡтарҙы ҡырып бөтөрөү маҡсатын да дәлилләүгә алына. Мәҫәлән, Америка континентында ошо шәфҡәтһеҙ ғәмәлдәр материктың төп халҡы —индеецтарға ҡарата ҡулланыла. Африка, Көньяк Азия, Австралия, Океания халыҡтары ла шул уҡ яҙмышты кисерә.

1866 йылда Пенсильванияла губернатор һайлауҙарында расисттарҙың һайлау алды плакаты

Беренсе донъя һуғышынан һуң расистар нордизм теорияһын (X. Гюнтер) күтәреп сығаралар. Был теория буйынса, герман телендә һөйләшә торған төньяҡ халыҡтары иң юғары раса тип таныла. Немец фашисттары идеологтары, был буталсыҡлыҡтарҙы ситкә ҡуйып, үҙҙәрен, ғөмүмән, иң юғары раса тип тәҡдим итә башлайҙар. Икенсе донъя һуғышы немец фашисттарының тар-мар ителеүе һәм уларҙың расизм теорияларының селперәмә килеүе менән тәмамланһа ла, кешелеккә каршы теориялар XX быуат аҙағында ла йәшей әле. Был дәүерҙә бигерәк АҠШ ғалимдәре ҙур тырышлыҡ күрһәтә башлайҙар. Уларҙың кешелеккә ҡаршы сәйәсәте бигерәк тә Африка илдәрендә (Родезия, КАР) геноцид төҫөн ала башлай. Расаларҙың аҡыл, психика яғынан «тигезһеҙлеге» бының нигеҙе итеп алына.

Расизмды тәнҡитләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

О.Клайнеберг үҙенең «Раса һәм психология» (1956) китабында, тесттар нигеҙендә, кешенең интеллектуальлек коэффициенты ниндәй расанан булыуы менән түгел, бәлки уның социаль, хеҙмәт һәм көнкүреш шарттары менән билдәләнеүен иҫбатлай. Ғөмүмән, СССР-ҙың һәм башҡа илдәрҙең тырышлығы нәтижәһендә, 1960 йылда БМО Генераль Ассамблеяһы тарафынан расалар дискриминацияһынә ҡаршы саралар ҡабул ителә. ЮНЕСКО тарафынан ойошторолған эксперттар киңәшмәләре Мәскәүҙә (1964) һәм Парижда (1967) расизмдың барлыҡ дискриминация сараларын ҡаты тәнҡит утына тота. БМО Генераль Ассамблеяһы бының тураһында махсус карарҙар ҡабул итә (1970).

Ләкин расизм — уның теорияһы һәм практикаһы — инде артта ҡалды тип уйларға ярамай. Хәҙерге заманда АҠШ ғалимдәре һәм сәйәсәтселәре «өҫтөн кешеләр» проекты менән шөғөлләнә башланылар. Был проекттарҙың авторы P. Грэм ҡайһы бер ҙур ғалимдәргә донор булыуҙарын һорап мөрәжәғат итә. Уның был планын АҠШтың икенсе бер ҙур ғалиме K. Шокли хуплап сыға. Уларҙың ҡарашы буйынса, өҫтөн (супер) кешеләр кешелек популяцияһының наҙан массаһы өҫтөнән хакимлек урнаштырырға тейеш[4].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
  2. Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г. К. Кунафина, Т. Д. Ишкина, 2001)
  3. Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)
  4. Расы и народы.—M., 1989.—C. 72

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]