Сафар (Миәкә районы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ауыл
Сафар
башҡ. Сафарово
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Миякинский

Ауыл советы

Йәнәби-Урсай

Координаталар

53°33′41″ с. ш. 54°27′27″ в. д.HGЯO

Элекке исеме

Ҫапар

Халҡы

288[1] кеше (2010)

Милли состав

башҡорттар

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Почта индексы

452098

Һанлы танытмалар
Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 244 820 004

ОКТМО коды

80 644 420 116

Сафар (Рәсәй)
Сафар
Сафар
Сафар (Миәкә районы) (Башҡортостан Республикаһы)
Сафар

Сафар (рус. Сафарово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 288 кеше[2]. Почта индексы — 452098, ОКАТО коды — 80244820004.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауылдың үҫеше тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар:[3]

1795 йылда 12 йортта 29 ир-ат, 28 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1816 йылда — 100 кеше,
1834 йылда — 140 кеше,
1850 йылда — 132 кеше,<br 1859 йылда - 135 ир-ат,
1870йылда — 211 кеше,
1917 йылда — 462 кеше,
1920 йылда — 471 кеше йәшәгән.


Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 288 149 139 51,7 48,3

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Дуҫлыҡ (урамы), (рус. Дружбы (улица))
  • 1 Май (урамы), (рус. Первомайская (улица))
  • Ҡаҙан (урамы), (рус. Казанская (улица))
  • Йәштәр (урамы), (рус. Молодежная (улица))
  • Яңы (урамы), (рус. Новая (улица)) [4]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сафар ( халыҡ телендә Ҫапар) ауылы Йәнәби‑Урсай ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа 35 саҡрым һәм Аксёнов тимер юл станцияһына көньяҡ‑көнбайышҡа табан 59 саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Нуғай даруғаһы Күл-Иле- Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1770 йылдан алып билдәле. Тәүге төпләнеүсе Сафар Тәмәев исеме менәнн аталған. Сафар Тәмәев 1750 йылдың 10-11 июль килешеүе буйынса Тауҡай-Гәйнә ауылына Ғәйнә улусы башҡорттарынан 30 ғаиләне керҙәшлеккә индереүҙә ҡатнашыуы билдәле. 1795 йылда 12 йортта 57 кеше йәшәгән, 1865 йылда 62 йортта — 211 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менәнн шөғөлләнгән. 1906 йылда мәсет, 2 бакалея кибете теркәлгән.

Тарихи документтар буйынса,Сафарҙа йәшәүселәр:Ҡолтай Сафаров, тархан Ҡарағол Дайоров,Ҡолтайҙың улы-Бәҙрән Ҡолтаев, Ишәли Күскилдин 1770,1786, 1793 йылдарҙа ер килешеүҙәрендә ҡатнашалар. Ауылдың хужалыҡ итеү мөмкинлектәре түбәндәге мәғлүмәттәр менән ҡылыҡһырлана: 1843 йылда 297 кешегә 40 бот ужым,712 бот ярауай ашлыҡ сәселә, 1917 йылда 85 йортҡа 635 дисәтинә һөрөнтө ер тура килә, шул иҫәптән,17 хужалыҡтың 4, 22 хужалыҡтың 10 дисәтинәгә тиклем,10 хужалыҡтың 15-кә, 13 хужалыҡтың 15 дисәтинәнән күберәк һөрөнтө ере булған.5 проценттан ашыу йорт — 23 — игенселек менән шөғөлләнмәгән[3]. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар[5].

Легендан өҙөк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сафар.jpg
« ...Ҡапыл аталарының башына бер уй килгән: « Ә ниңә ике улы араһында ат ярышы ойоштороп, еңеүсенең исемен мәңгеләштермәҫкә?».

Бына бер заман, елә ти, ике ат. Арттарынан туҙандары ғына ҡала, ти. Йә береһе алға сыға, ти, йә икенсеһе.Алмаш- тилмәш күренеп- күренеп килә торғас,аталары аттарҙың береһен генә шәйләп ала. Күҙ күреме ер ҡалғас, Сәфәрҙең аты беренсе булып килеүен күрә ул. Ата Сәфәр өсөн шатлана ла, Яппарҙың күренмәүенә борсола ла .Ә икенсе улы аҙаҡтан ғына күренгән.сөнки уның аты һыуһап киткән дә, йылғаны күргәс, һыу эсергә тотонған икән.

Ни эшләйһең, ҡарар үҙгәртелмәй: шулай итеп,был урынға Сәфәр исеме бирелә. Был матур урынға тирә-яҡтан халыҡ күпләп ултыра башлай. Сәфәр ауылы бына шулай барлыҡҡа килгән. Ә халыҡ телендә ул Ҫапар булып йөрөй.[6]

»

Ауылдағы аралар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауылда «ара» түгел, ә «нәҫел» тигән һүҙ күберәк ҡулланыла.Ҡан- ҡәрҙәшлекте аңлатҡан был төшөнсәгә ҙур иғтибар бирә ауыл халҡы. Дүрт төрлө нәҫел атамаһы һаҡлай ауыл тарихы :ҡараҡайҙар, шомолар, сыуаш һәм ҡалмаҡ нәҫелдәре.Ҡараҡайҙар нәҫеленән булған Солтанғужин Шәйәхмәт Әхмәтвәли улы ғүмерен мәғарифҡа арнаны, мәктәп директоры булды.Ҡалмаҡтар — ауылда иң ҙур нәҫел. Улар үҙҙәрен, хатта, «ҡомалаҡтар» тип атарға яраталар. Маҡтанырға яйы сыҡҡанда, беҙ бит- ҡомалаҡ, тип өҫтәп ҡуялар.(Ҡомалаҡтың ҡабарыуы-маҡтансыҡ булыу мәғәнәһендә).Шомолар-Әхмәҙуллиндар.Ә сыуаш нәҫеленең тарихы былай: яҙ көнө һөрөлгән баҫыу өҫтәндәге бер ыҙандан яңы тыуған бала табып алып ҡайталар. Йүргәктең төрөлөшө буйынса, уның сыуаш балаһы булыуын асыҡлайҙар. Бала малай кеше була. Уны башҡорт ғаиләһе ҡарап үҫтерә, өйләнә, балалар үҫтерә.Сыуаш нәҫеле шулай тарала.
Ауылда ҡан-ҡәрҙәшлекте, белеү,туғанлыҡ ептәрен нығытыу маҡсатынан 2017 йылда, архив материалдарына таянып, Абайҙуллиндар,Абдуловтар, Лотфуллиндар,Байтуриндар, Әхмәҙуллиндар, Афзалетдиновтар (төҙөүсеһе-Абдулова Фәйрүзә Арыҫлан ҡыҙы), Әхмәтшиндар (төҙөүсеһе-архив хеҙмәткәрҙәре)һәм Шәйгәрҙановтар (өлкән быуын кешеләре һөйләүе буйынса) шәжәрәләр төҙөнө, шәжәрә байрамы үткәрҙе.[7]

Ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Исемдәре:[8]

Урман исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәсет урманы

Йомро уҫаҡлыҡ

Имәнлек

Ҡайынлыҡ

Кашап ҡулы

Илҡасҡан ҡулы

Ҡыҙбикә ҡулы

Бурһыҡ өңө

Тимеркәй

Һуйырлы сағыл

Кинйәбай беләге

Сирмеш ҡыуағы

Балағас ҡулы

Уҫаҡлыҡ

Үткәүел

Ялан исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иген бүләге

Поселка

Йәшелкүл башы

Мискә ҡырлайы

Мишә ҡарт яланы

Ураҙбикә ҡойоһо

Дирән (Тәрән) соҡор

Ҡыҙылъяр

Йүкәле ҡабаҡ

Умарталыҡ

Бикҡол сауҡалығы

Дипҫән

Ҡыҫыҡ буйы

Тау,ҡалҡыулыҡтар исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тыныслыҡ тауы

Ғирфан тауы

Ҡаршытау

Өстаған

Зуев мороно

Ҡантай ҡулы

Дегермән (Тирмән) сағылы

Рәпи ҡулы

Сауҡалыҡ

Кәзә ҡулы

Ғусман тауы

Кәртә ҡулы

Ҡымыҙлыҡ соҡоро

Һуһарлы сағыл (Халыҡ телендә-Ҫыуырлы сағыл)

Баҡса соҡоро

Туғай исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Оло туғай

Еләкле аҡлан

Йомро туғай

Маръя баҡсаһы

Мулла төбәге

Асы

Сәгер

Айырым төбәк (Айыртыва- халыҡ телендә)

Юл исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡорған юлы

Ҡырын юл

Ҡабаҡ буйы юлы

Йылға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көрмәҙе йылғаһы

Дим йылғаһы кисеүҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәкә башы кисеүе

Ҡарама кисеүе

Ғирфан кисеүе

Яҡшембәт кисеүе

Һыу инеү урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ташлыҡ

Шарламаҡ

Ҡолаҡлыҡ

Ярлау

Шишмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Таһир шишмәһе

Үр шишмәһе

Даишма башы

Видеояҙмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg Видео Сафар ауылы тарихы.2019 йыл. БСТ

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]