Сәләхов Таһир Теймур улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Сәләхов Таһир Теймур улы
әзерб. Tahir Teymur oğlu Salahov
Рәсем
Заты ир-ат
Гражданлығы Flag of Azerbaijan.svg Әзербайжан
Flag of Russia.svg Рәсәй
Flag of the Soviet Union.svg СССР
Тыуған көнө 29 ноябрь 1928({{padleft:1928|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:29|2|0}})[1][2] (90 йәш)
Тыуған урыны СССР, Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһы[d], Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы, Баҡы
Балалары Салахова, Айдан Таировна[d]
Һөнәр төрө рәссам, мәҙәниәт хеҙмәткәре, сәйәсмән
Эш биреүсе В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академик рәсем сәнғәте институты[d]
Биләгән вазифаһы СССР Юғары Советы депутаты[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы СССР Рәссамдар союзы[d] һәм КПСС Үҙәк комитеты[d]
Жанр портрет[d], пейзаж[d] һәм сценография[d]
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Уҡыу йорто В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академик рәсем сәнғәте институты[d]
Художественное училище имени Азима Азимзаде[d]
Сәйәси фирҡә ағзаһы Советтар Союзы Коммунистар партияһы[d]
Commons-logo.svg Сәләхов Таһир Теймур улы Викимилектә

Таһир Теймур улы Сәләхов (әзерб. Tahir Teymur oğlu Salahov;[3][4]; 29 ноябрь 1928 йыл, Баҡы, СССР) — совет әзербайжан һәм Рәсәй рәссамы, театр рәссамы, педагог, профессор. 1979 йылдан СССР Художество академияһы Президиумы ағзаһы, 1997 йылдан Рәсәй Художество академияһы вице-президенты.

СССР Художество академияһы академигы (1975; 1966 йылдан мөхбир ағза). СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1973). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1989). СССР Дәүләт премияһы (1968) һәм Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (2012)[5]. 1964 йылдан КПСС ағзаһы.

7 һәм 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (19661974). Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты (1963—1967). 19901991 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Таһир Сәләхов 1928 йылдың 29 ноябрендә Баҡыла партия хеҙмәткәре Теймур Сәләхов (1898 йылғы) һәм уның ҡатыны Сонаның (1901 йылғы) ғаиләһендә тыуа. Атаһын 1937 йылда ҡулға алалар һәм аталар, 1956 йылда ғәйепһеҙ тип аҡлайҙар[6].

1950 йылда Сәләхов А. Азимзадә исемендәге Әзербайжан художество училищеһын тамамлай, ләкин биорафияһындағы «халыҡ дошманының улы» тигән юл уға И. Е. Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтына инергә ҡамасаулай. Шулай ҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия художество институтына инергә насип була, уны 1957 йылда живопись рәссамы специальносы буйынса тамамлай (П. Д. Покаржевскийҙың оҫтаханаһы).

1964 йылдан КПСС ағзаһы.

1963—1974 йылдарҙа Таһир Сәләхов — М. Алиев исемендәге Әзербайжан дәүләт институтында, 1975 йылдан В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтында уҡыта (башта доцент, 1973 йылдан — профессор)[7][8].

Училищела һәм институтта уҡыған сағында уҡ Сәләховтың һүрәттәре («Тулҡындар», «Эстакада» (1955), Суриков институтындағы «Вахтанан» (1957) тигән диплом эше) тамашасыларҙың һәм белгестәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Тиҙҙән ул «иреү» осорҙағы совет рәссамдары араһында айырыуса билдәлеләрҙең береһе булып китә. Ул шулай уҡ һынлы сәнғәттә «ҡырыҫ стилгә» нигеҙ һалыусыларҙың һәм уның башында тороусыларҙың береһе була.

Рәссам ижадында Әзербайжан нефтселәре тураһындағы әҫәрҙәр циклы мөһим урынды биләй. Сәләховтың иң билдәле эштәре араһында — «Иртәнге эшелон» (1958), «Ремонтсылар» (1960), «Каспий өҫтөндә» (1961), «Апшерон ҡатындары» (1967), «Каспийҙа иртә» (1986) һәм башҡалар. Сәләховтың портреттар галереяһы, шул иҫәптән «Айдан» (1967), әсә портреттары, «Дандың портреты» (1983), мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре образдары галереяһы, атап әйткәндә:

  • композиторҙар Д. Д. Шостакович, Ҡара Ҡараев, Ф. М. Д. Әмиров
  • рәссам Р. Раушенберг,
  • актёр М. Шелл,
  • яҙыусылар Мирза Әләкпәр Сабир, Рәсүл Рза, Г. Гессе, Мәҡсүд Ибраһимбәков,
  • виолончелсе М. Л. Ростропович һәм башҡаларҙың портреттары ҙур уңыш ҡаҙана.

Сәләхов натюрморттары һәм Апшерон пейзаждары, спектаклдәргә декорациялары, АҠШ-та, Италияла, Мексикала («Мексика корридаһы»; 1969) һәм башҡа илдәрҙә башҡарған эштәре менән дә танылыу ала.

Сәләховтың әҫәрҙәре Рәсәйҙең, Әзербайжандың, Украинаның һәм башҡа БДБ дәүләттәренең эре музейҙарында, донъяның төрлө музейҙарында һәм шәхси тупланмаларҙа һаҡлана. 1950-се йылдарҙан башлап ул республика, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара художество смотрҙарында ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре Мәскәүҙә, Баҡыла, донъяның күп илдәрендә бер нисәшәр тапҡыр ойошторола.

Таһир Сәләхов Мәскәүҙәге Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһында реставрация эштәренә өлөш индерә, ул Рәсәй Художество академияһының был эшкә етәкселек иткән художество советында эшләй. Ғибәҙәтхананың мөһим биҙәү эштәрен Сәләховтың уҡыусылары башҡара. Сәләховтың тырышлығы менән Рәсәйҙә Ф. Бэкон, Г. Юккер, Д. Розенквист, Р. Раушенберг, Я. Кунеллис, Р. Тамайо кеүек билдәле сит ил рәссамдарының күргәҙмәләре ойошторола.

Таһир Сәләхов Әзербайжан Рәссамдар союзының яуаплы секретары була (19601961), М. А. Алиев исемендәге Әзербайжан дәүләт сәнғәт институтында уҡыта (1963—1974).

19841992 йылдарҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт художество институтында живопись һәм композиция кафедраһына етәкселек итә, бик күп билдәле рәссамдар тәрбиәләй. СССР Рәссамдар союзы идараһының беренсе секретары вазифаһын биләй (1973—1992).

1979 йылдан әлегә тиклем Рәсәй Художество академияһының живопись бүлексәһе академик-секретары һәм академия президиумы ағзаһы булып тора; 1997 йылда Рәсәй Художество академияһы вице-президенты итеп һайлана.

1992 йылдан — Халыҡ-ара рәссамдар федерацияһының вице-президенты.

Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе ҡатыны — Ванцетта Мөхөтдин ҡыҙы Ханум, СССР-ҙың халыҡ артисы Тамара Ханумдың ҡыҙы.

  • Сәләхова Лара Таһир ҡыҙы (1949) — ҡыҙы.
  • Сәләхова Алагез Таһир ҡыҙы (1953) — ҡыҙы, Константин Райкиндың элекке ҡатыны.
  • Сәләхова Айдан Таһир ҡыҙы (1964) — ҡыҙы, Рәсәй һәм Әзербайжан рәссамы, галереясы, Рәсәй Художество академияһы академигы.
    • Кайхан Сәләхов (1993) — ейәне, рәссам, архитектор, скульптор.

Икенсе ҡатыны — Варвара Александровна Сәләхова, Игорь Моисеевтың Дәүләт ансамбле солисы.

  • Сәләхов Иван Таһир улы (1977) — улы, живопись реставраторы, Дәүләт Третьяков галереяһында эшләй.

Ҡайһы бер күргәҙмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • 2009 — «Таир Салахов. Живопись. Графика». «Екатерина» мәҙәниәт фонды, Мәскәү.
  • 2008 — «Тебе, человечество!». Айдан галерея, Мәскәү.
  • 2016 — «Солнце в зените». Дәүләт Третьяков галереяһы, Мәскәү.

Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ордендары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

СССР:

Рәсәй:

Т. Т. Сәләхов. Айдан. 1967 йыл Рәсәй Почта маркаһы, 2011 йыл

Әзербайжан:

Башҡа дәүләттәр:

Премиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • СССР Дәүләт премияһы (1968)
  • Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы (2013)[16]
  • Мирза Фатали Ахундов исемендәге Әзербайжан ССР-ының Дәүләт премияһы (1965)
  • Әзербайжан ССР-ының Дәүләт премияһы (1970)
  • Гейдар Алиев премияһы (2015)
  • Софияла үткән реалистик живопись буйынса Халыҡ-ара Триеннале күргәҙмәһенең 1-се премияһы (Болгария, 1979)
  • СССР Художество академияһының көмөш миҙалы (1960)

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Салахов Таир Теймур оглы // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. RKDartists
  3. Выступление Владимира Путина на церемонии вручения Государственных премий Российской Федерации. Стенограмма на сайте информационно-аналитического журнала «Политическое образование», 13.06.2013
  4. Таир Теймурович Салахов на сайте газета.ru
  5. День России 12 июня отмечается по всей стране
  6. Светлана Янкина. Ретроспективная выставка Таира Салахова открылась в Москве, РИА Новости (15/01/2009).
  7. САЛАХОВ Таир Теймур оглы, Международный Объединённый Биографический Центр.
  8. Салахов Таир Теймур оглы. БСЭ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 август 2011.
  9. Указ Президента РФ от 2 мая 1996 г. № 617
  10. Указ Президента Российской Федерации от 13 декабря 2003 года № 1483 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Салахова Т. Т.». // Официальный сайт Президента России. 2 июнь 2016 тикшерелгән.
  11. Указ Президента РФ от 28 ноября 1998 г. № 1429
  12. Указ Президента РФ от 29 января 2016 г. № 31
  13. Таир Салахов награждён орденом Гейдара Алиева, «Новости-Азербайджан» (27/ 11/ 2008).
  14. Известные общественно-политические деятели Азербайджана награждены орденом «Почёта и славы»
  15. Таир Салахов награждён почетным орденом Франции
  16. Указ Президента Российской Федерации от 7 июня 2013 г. № 541 «О присуждении Государственных премий Российской Федерации в области литературы и искусства 2012 года»

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәләхов Таһир Теймур улы. «Герои страны» сайты.