Алиев Гейдар Алирза улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Алиев Гейдар Алирза улы
әзерб. Heydər Əlirza oğlu Əliyev
Рәсем
Заты ир-ат
Гражданлығы Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of Azerbaijan.svg Әзербайжан
Лояльность СССР
Тыуған көнө 10 май 1923({{padleft:1923|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})[1]
Тыуған урыны Нахчиван
Вафат булыу көнө 13 декабрь 2003({{padleft:2003|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:13|2|0}}) (80 йәш)
Вафат булған урыны Америка Ҡушма Штаттары, Огайо, Кливленд[d]
Причина смерти почечная недостаточность[d]
Ерләнгән урыны Баҡының арҙаҡлылары ерләнгән аллея[d]
Хәләл ефете Зарифа Азиз ҡыҙы Алиева[d]
Балалары Ильхам Гейдар оглы Алиев[d] һәм Севиль Гейдар кызы Алиева[d]
Һөнәр төрө сәйәсмән
Биләгән вазифаһы Әзербайжан президенты[d], Әзербайжандың Милли Мәжлесе Рәйесе[d], СССР Министрҙар Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары[d] һәм депутат Верховного Совета РСФСР[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы КПСС Үҙәк комитетының сәйәси бюроһы[d]
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Ленин ордены медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» Социалистик Хеҙмәт Геройы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены Октябрь революцияһы ордены орден Отечественной войны I степени медаль «За трудовую доблесть» медаль «За боевые заслуги» медаль «За оборону Кавказа» «Хеҙмәт ветераны» миҙалы «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» "СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре ветераны" миҙалы Ленин ордены Ленин ордены Ленин ордены медаль «Серп и Молот» Ленин ордены Социалистик Хеҙмәт Геройы медаль «Серп и Молот» орден Святого апостола Андрея Первозванного орден князя Ярослава Мудрого I степени орден Золотого руна орден преподобного Сергия Радонежского I степени
Уҡыу йорто Әзербайжан дәүләт нефть һәм сәнәғәт академияһы[d]
Баҡы дәүләт университеты
Сәйәси фирҡә ағзаһы Советтар Союзы Коммунистар партияһы[d] һәм Яңы Әзербайжан[d]
Ҡултамға
Хәрби звание полковник[d] һәм генерал-майор[d]
Һуғыш/алыш Бөйөк Ватан һуғышы
Commons-logo.svg Алиев Гейдар Алирза улы Викимилектә

Алиев Гейдар Алирза улы (Алиев Гейдар Алирза оглы, әзерб. Heydər Əlirza oğlu Əliyev; 10 май 1923 — 12 декабрь 2003) — совет һәм Әзербайжан дәүләт һәм партия эшмәкәре, сәйәсмән. 19932003 йылдарҙа Әзербайжан Президенты. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979, 1983).

19661969 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) рәйесе, 19691982 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары, 1982 йылдан КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы, СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары, генерал-майор[2]. 1987 йылда биләгән вазифаһынан отставкаға китә. 1990 йылдың июлендә Әзербайжанға ҡайтҡас, башта Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты, Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Милли Мәжлесе рәйесе (19911993), артабан Әзербайжан Президенты итеп һайлана (19932003).

1993 йылда Гейдар Алиев власҡа килгәндән һуң илдә сәйәси тотороҡлоҡ урынлаша[3]. Әзербайжанда Гейдара Алиев урынлаштырған режим диктатор[4][5][6][7][8] йәки авторитар]][9][10] һәм репрессив тип характерлана.[11]

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гейдар Алиев 1923 йылдың 10 майында Нахчиван ҡалаһында тыуған. Уларҙың йорто Пушкин урамында урынлашҡан була, был тирәне халыҡта «Пушкин шишмәһе» тип йөрөткәндәр[12]. Уның атаһы тимер юлда эшләйГейдар ғаиләләге һигеҙ бала араһында дүртенсеһе була. Алиевтар сығышы менән Әрмәнстанда йәшәгән әзербайжандар,[13] Зангезур өйәҙенә (һуңыраҡ Сисиан районы) ҡараған Джомартли ауылынан (хәҙер ул Әрмәнстандың Сюник өлкәһе Танаат ауылы). Гейдар тыуған ваҡытта Алиевтар Нахчиванға күсенгән була[14][15]. Атаһы яғынан оләсәһе сығышы менән Уруд ауылынан була (хәҙер Әрмәнстандағы Воротан ауылы)[15]. Үҙенең бер интервьюһында Гейдар Алиев үҙ тамырҙары хаҡында шулай тип әйтә: «тамырҙарым буйынса мин мосолман диненә ҡарайым. Милләтем менән мин әзербайжан, һәм бының менән ғорурланам»[16]. Ғаиләлә уның ике ағаһы (Гасан менән Гусейн) һәм ике ҡустыһы (Агиль менән Джалал), өс һеңлеһе (Сура, Шафиға, Рәфиға) була.

Алиевтар ғаиләһе. Гейдар һулдан икенсе, 1930 йыл

1939 йылда Гейдар Алиев Нахичеван педагогия техникумын тамамлай һәм Баҡы ҡалаһындағы Әзербайжан индустриаль институтының (хәҙер Әзербайжан нефть һәм сәнәғәт дәүләт университеты) архитектура факультетына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы уға юғары белем нигеҙендә һөнәр алыуға ҡамасаулай. 1941 йылдан Гейдар Алиев Нахичеван АССР-ы Эске эштәр Халыҡ Комиссариатында (Народный комиссариат внутренних дел — НКВД) һәм Нахичеван АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советында бүлек мөдире булып эшләй. 1944 йылдан — дәүләт именлеге органдарында хеҙмәттә. 1945 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығының етәксе оператив составты яңынан әҙерләү мәктәбенең квалификация күтәреү буйынса курсын тамамлай[17] һәм шул уҡ йылда ВКП(б) сафына инә[18]. 1948 йылдан — Әзербайжан буйынса Дәүләт именлеге министрлығының 5-се идаралығы начальнигы[19]. 1949 йылдан 1950 йылғаса СССР Дәүләт именлеге министрлығының Ленинградтағы Етәксе оператив составты яңынан әҙерләү мәктәбендә уҡый[20].

Гейдар Алиевтың мәктәп аттестатының күсермәһе.

СССР Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең ярҙамсыһы Игорь Синицин билдәләгәнсә, Алиев КГБ-ның Иран, Төркиә, Пакистан һәм Афғанстандағы резидентураларында эшләй. Тышҡы разведка хеҙмәтендә был илдәрҙең береһендә резидент вазифаһына тиклем үрләй.[21] 1956 йылда уны СССР Дәүләт именлеге комитетының Баҡылағы бүлегенә начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр[22]. Был осорҙа уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында «Дуэль», «Алагёз», «Натуралист» һәм башҡа шартлы исемле оператив саралар уңышлы үткәрелә.

Гейдар Алиевҡа һәйкәлдәр

Нумизматика һәм филателияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Find a Grave — 1995.
  2. Посол США перед памятником Алиеву: был ли поклон?
  3. Svante E. Cornell. Azerbaijan Since Independence — M.E. Sharpe, 2010. — Б. 103. — 485 б. — ISBN 0765630044, 9780765630049.

    Heydar Aliyev personified stability in Azerbaijan, and no one wanted instability.

  4. Hans Slomp. Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics: An American Companion to European Politics. ABC-CLIO, 2011. ISBN 0-313-39181-5, 9780313391811. P.672
  5. FranCoise Companjen, Laszlo Maracz, Lia Versteegh. Exploring the Caucasus in the 21st Century: Essays on Culture, History and Politics in a Dynamic Context. Amsterdam University Press, 2011. ISBN 90-8964-183-1, 9789089641830. P.121
  6. Thomas Goltz. Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter’s Adventures in an Oil-Rich, War-Torn, Post-Soviet Republic. M.E. Sharpe, 1999. ISBN 0-7656-0244-X, 9780765602442. P.66
  7. Elisabeth Precht. Azerbaijan In the Shadow of a Dictatorship //Jarl Hjalmarson Foundation, 2012
  8. В турецком учебнике Гейдар Алиев представлен как диктатор // Сontact.az. 2013 Февраль 09 «В изданной в Турции учебнике „Конституционное права“ для студентов университетов бывший президент Азербайджана Гейдар Алиев назван „диктатором“»
  9. Svante E. Cornell Democratization Falters in Azerbaijan // Journal of Democracy 12.2 (2001) 118—131
  10. Борисов Николай Александрович. Институционализация института президентства и перспективы консолидации политических режимов на постсоветском пространстве // «Полития».-2011.-№ 4(63).-С.93-103. «И хотя эта гипотеза ещё нуждается в дополнительной проверке, уместно предположить, что в этих государствах состоялась авторитарная консолидация, причем важнейшим её фактором был институт президентства и сами личности президентов (Сапармурат Ниязов, Эмомали Рахмон, Нурсултан Назарбаев, Гейдар Алиев)»
  11. Энциклопедия Британника. Статья: Heydar Aliyev.

    Azerbaijani politician who, was one of the most powerful men in Azerbaijan for more than 30 years, as deputy chairman (1964-67) and chairman (1967-69) of the regional KGB, as secretary (1969-87) of the Communist Party of Azerbaijan, and from 1993 as the repressive and autocratic president of independent Azerbaijan.

  12. Речь Президента Азербайджана Гейдара Алиева на церемонии открытия памятника гениальному русскому поэту А. С. Пушкину — 9 апреля 2000 года
    • А. Г. Симонян Бои в Сисиане под руководством Андраника против турок и азербайджанцев (август-сентябрь 1918 г.) // Вестник Ереванского университета /Общ. Науки/. — Ер., 2005. — № 2 (116). — С. 36. Прибыв в Сисианский район, Андраник со своими силами попытался утихомирить разбушевавшихся азербайджанцев. Несмотря на все попытки армянской стороны убедить их подчиниться решениям Центрального национального совета Зангезура и прекратить междоусобную войну, азербайджанцы продолжали свои вражеские действия. В этой ситуации по решению Андраника были захвачены наиболее агрессивные азербайджанские сёла Агуди, Вагуди, Джомартлу, Ортакюз, Аравус, Урут и оттуда изгнаны вооруженные формирования мусаватистов.
    Этнический состав населения Джомартли зафиксирован в различных статистических материалах, где указывается, что оно населено татарами (то есть азербайджанцами).
    • Кавказский календарь на 1910 год. Часть 1 — Тифлис Б. 240. Джамартлу, сел. Елисаветп. Зангезурск. 400 жит. 1908 г. Татары.
    • Кавказский календарь на 1912 год. Отдел статистический — Тифлис Б. 149. Джамарлу с., Елис., Занг., тр.. 381 жит.
    • Кавказский календарь на 1915 год. Отдел статистический — Тифлис Б. 120. Джомартлу с., Елис., Занг., тр.. 405 жит.
    • Памятная книжка Елисаветпольской губернии на 1910 год. Отдел IV — Елисаветполь Б. 90. (там указано 292 жителя, все татары-мусульмане — прим.)
  13. Thomas de Waal Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War — New York University Press, 2004. — Б. 306, прим. 7. — ISBN 0-8147-1944-9, 0-8147-1945-7.

  14. 15,0 15,1 Э. Ахундова Гейдар Алиев. Личность и эпоха. Часть 1 — Баку: Озан, 2007. — Б. 19-29.
  15. Гусман М. Формула власти: 55 интервью в золотом галстуке — М.: ТЕРРА-Книжный клуб, 2005. — Б. 95. — ISBN 5-275-01366-3.
  16. Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991
  17. Алиев, Гейдар
  18. Алиев Гейдар Алиевич (Алиев Гейдар Алирза-оглу), «Коммерсантъ» (15.12.2003).
  19. Николай Александрович Зенькович Самые закрытые люди: энциклопедия биографий — Olma Media Group, 2002. — Б. 13. — ISBN 5948500357, 9785948500355.
  20. Гейдар Алиев. Десять лет в России
  21. Алиев, Гейдар

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Видеоматериалдар
Алдан килеүсе:
Семён Кузьмич Цвигун
Әзербайжан ССР-ы Дәүләт именлеге комитетының 5-се рәйесе
июнь 1966 — июль 1969
Һуңынан килеүсе:
Виталий Сергеевич Красильников
Алдан килеүсе:
Ахундов Вели Юсуф оглы
Әзербайжан ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары
COA Azerbaijan SSR.png

14 июль 19693 декабрь 1982
Һуңынан килеүсе:
Багиров Кямран Мамед оглы
Алдан килеүсе:
Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Милли Мәжлесе 1-се рәйесе
3 сентябрь 19911993
Һуңынан килеүсе:
Васиф Талыбов
Алдан килеүсе:
Иса Гамбар
Әзербайжан Милли Мәжлесенең 3-сө рәйесе
15 июнь 19935 ноябрь 1993
Һуңынан килеүсе:
Расул Гулиев
Алдан килеүсе:
Абульфаз Эльчибей
Әзербайжандың 3-сө Президенты
Emblem of Azerbaijan.svg

31 октябрь 199331 октябрь 2003
Һуңынан килеүсе:
Ильхам Гейдар оглы Алиев