Фән1

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Викидатала элемент юҡ

Фән (шулай уҡ ғилем) – Фән — кеше эшмәкәрлегенең ысынбарлыҡ тураһындағы объектив белемдәрҙе булдырыусы һәм системалаштырыусы өлкәһе. Факттарҙы йыйыу, даими яңыртыу һәм системалаштырыу, тәнҡитле анализ һәм ошоноң нигеҙендә яңы белемдәр йә дөйөмләштереүҙәр синтезлау был эшмәкәрлектең нигеҙе булып тора, быларҙың һәммәһе күҙәтелеүсе тәбиғәт йә йәмғиәт күренештәрен тасуирлап ҡына ҡалмай, прогнозлауҙың һуңғы маҡсаты менән бәйләүсе сәбәп-эҙемтә сынйырын да төҙөшә. Факттар йә тәжрибәләр менән раҫланған гипотезалар тәбиғәт йә йәмғиәт ҡанундары булараҡ формалаштырыла. Фән киң мәғәнәлә ниндәй ҙә булһа эшмәкәрлектең бөтә шарттарын һәм компоненттарын үҙ эсенә ала: фәнни хеҙмәт бүленешен һәм кооперациялашыуын; фәнни учреждениеларҙы, эксперименталь һәм лаборатор ҡорамалдарҙы; ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеген; төшөнсә һәм категориялар аппаратын; фәнни мәғлүмәт системаһын; быға тиклем тупланған бөтә фәнни белемдәр тупланмаһын.

Фән ғилеме — фәнде өйрәнеүсе фән.

Масштабы объектов Вселенной, сопоставляемые с отраслями науки; формальные науки выделяются как основа научного знания[сығанаҡ 2087  көн күрһәтелмәгән]

Фәндең төп билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фән — ул теүәл ҡағиҙәләр нигеҙендә төҙөлгән билдәләр системаһы менән нығытылған ғилем.

Фән һәр ваҡыт максималь билдәле (һәр тарихи кимәл өсөн) телдә нығытыла. Фән — ул объекттарҙың эшмәкәрлеге һәм үҫеш закондары тураһындағы ғилемдәр системаһы. Фән эмпирик тикшерелеүсе һәм раҫланыусы ғилем булып тора. Фән өҙлөкһөҙ үҫеүсе һәм тулыланыусы ғилемдәр системаһы булып тора. Был тулыланыу иң камил ысулдар ярҙамында тормошҡа ашырыла. Фән предметтан, теория һәм гипотезанан, метод һәм факттан, эмпирик материалды тасуирлауҙан тора.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо цивилизация илдәрендә яҙма барлыҡҡа килеү һәм үҫеү менән тәбиғәт, кеше һәм йәмғиәт тураһындағы эмпирик белемдәр ҙә туплана бара. Математика, логика, геометрия, астрономия, медицина моронлай. Боронғо Грецияның һәм Римдың фекер йөрөтөү һәм хәҡиҡәт эҙләү менән шөғөлләнгән философтары хәҙерге ғалимдарҙың элгәрҙәре була. Боронғо Грецияла ғилемдәрҙе классификациялау варианттары барлыҡҡа килә.

Хәҙерге аңлауҙа фән XVI—XVIIбыуаттарҙа барлыҡҡа килә. Тарихи үҫеш барышында уның йоғонтоһо техника һәм технология үҫеше сиктәренән сығып китә. Фән йәмғиәттең һәм мәҙәниәттең бөтә өлкәләренә ҙур йоғонто яһаған мөһим социаль, гуманитар институтҡа әйләнә. Фәнни эшмәкәрлектең күләме XVII быуаттан башлап 10—15 йыл һайын ике тапҡырға арта бара (асыштар, фәнни мәғлүмәт, ғилми эшмәкәрҙәр һаны үҫеше).

Фән үҫешендә экстенсив һәм революцион осорҙар сиратлашып килә — фәнни революциялар уның структураһын, танып белеү принциптарын, категорияларын һәм методтарын, шулай уҡ уны ойоштороу формаларын үҙгәртә. Фәнгә уны дифференциациялау һәм интеграциялау процестарын, фундаменталь һәм ҡулланма тикшеренеүҙәрҙе диалектик берләштереү хас.

Фәнни берләшмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фән менән шөғөлләнгән кешеләр тупланмаһы фәнни берләшмә тәшкил итә. Фәнни берләшмә үҙ-үҙен ойоштороусы ҡатмарлы система булып тора, унда дәүләт учреждениелары ла, йәмәғәт ойошмалары ла, формаль булмаған төркөмдәр ҙә эш итә. Фәнни уңыштар аша яуланған абруйҙы юғары баһалау һәм власть абруйын түбән баһалау был берләшмәне айырып тора, һәм ул ҡайһы берҙә дәүләт менән фәнни берләшмә араһында конфликт тыуҙыра. Шулай уҡ формаль булмаған төркөмдәрҙең һәм айырыуса айырым шәхестәрҙең башҡа социаль төркөмдәргә ҡарағанда һөҙөмтәлерәк булыуын билдәләргә кәрәк. Фәнни берләшмәнең иң мөһим бурыстары — яңы идеяларҙы һәм теорияларҙы таныу йә инҡар итеү аша фәнни ғилемде үҫтереү, шулай уҡ белем биреү һәм ғилми хеҙмәткәрҙәрҙе әҙерләү системаһына булышлыҡ итеү.

Фәнни берләшмәләге кешеләрҙең йәшәү рәүеше һәм донъяға ҡарашы йәмғиәттә таралғандан ныҡлы айырылырға мөмкин. Әле фәнни берләшмәлә атеистик һәм скептик ҡараштар өҫтөнлөк итә. 1990-сы йылдарҙа үткәрелгән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Америка Милли фәндәр академияһы ағзаларының 7 проценты һәм Бөйөк Британия Фәндәр академияһы ағзаларының 3,3 проценты Аллаға ышана. Шул уҡ ваҡытта, дөйөм милли һорашыуға ярашлы, Бөйөк Британия халҡының 68,5 проценты үҙен Аллаға ышаныусы тип һанай [абруйһыҙ сығанаҡ?]. В. Л. Гинзбург Атеизм.ру сайтындағы мәҡәләһендә билдәләүенсә, «Изингтың мәҡәләһендә („Поиск“ № 25, 1998) элекNature'ҙа баҫылған (т. 386, 435-се б., 1997) таблица килтерелә, ул 1916 йылда Америка ғалимдары араһында Аллаға ышаныусылар 42 процент, ә 1996 йылда 39 процент булыуы тураһында шаһитлыҡ итә, йәғни уларҙың һаны бик әҙгә генә кәмегән. Был ошо һорашыуҙар араһында үткән 80 йыл эсендәге бик ҙур фәнни ҡаҙаныштар яҡтыһында сәйер күренә», ул бының сәбәбе, бәлки, «коммунистарҙың һуғышсан атеизмына реакциялыр» тигән фекер әйтә. Социолог Элайн Говард Экланд (инг.)баш. элиталы АҠШ университеттарында эшләгән 1646 уҡытыусынан һорашыу үткәрә, динлелек тураһында 36 һорау бирә һәм тәбиғәт ғилемдәре (биология, физика һәм химия) йүнәлешендә эшләгән ғалимдар араһында ышанмаусылар һәм атеистар 38 процент булыуын асыҡлай, ышанмаусыларҙың иң күбе — 41 процент — биологтар араһында була, ә социологтарҙа — 31 процент, политологтарҙа — 27 процент. 2005 йылдың июнендә Чикаго университеты тикшеренеүселәре баҫтырған мәғлүмәттәр буйынса, Америка докторҙарының 76 проценты Аллаға ышана, ә 59 проценты теге донъя барлығына ышана.

Ғалимдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғалим — донъяның фәнни картинаһын формалаштырыусы фән вәкиле, уның ғилми эшмәкәрлеге һәм квалификацияһы билдәле бер кимәлдә фәнни берләшмә таныуын тапҡан булырға тейеш. Квалификацияны таныуҙың төп формаль билдәһе — тикшеренеүҙәр материалдарын абруйлы ғилми баҫмаларҙа сығарыу һәм абруйлы ғилми конференцияларҙа докладтар яһау. Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ғилми конференцияларҙағы доклад ғилми публикацияға тиңләнә, ләкин ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүселәр өсөн сикләүҙәр бар. Рәсәйҙә Юғары аттестация комиссияһы (ВАК) таныған абруйлы ғилми баҫмаларҙы башҡа баҫмаларҙан айырыу өсөн уларҙың исемлеген төҙөргә тырышыла. Ләкин хатта абруйлы баҫмалар һәм конференциялар араһында ла бигүк аңлашылып бөтмәгән приоритеттар системаһы бар. Ҡағиҙә булараҡ, халыҡ-ара баҫмалар һәм конференцялар юғарыраҡ өҫтөнлөккә эйә. Ғалимдың абруйы һәм квалификацияһын таныу белгестәрҙең тар даирәһендә танылыу табыуға бәйле. Ғалимдың хеҙмәттәренә башҡа ғалимдарҙың хеҙмәттәрендә һылтанмалар һанына ҡарап рейтинг төҙөргә тырышыу бар. Мәҫәлән, бер үк ғилем өлкәһендәге профессорҙар араһында был өлкәләге баҫмалары булғаны иң яҡшы эксперт тип һанала. Ә ике автор ҙа (бер үк ғилми дәрәжәлә) бер үк йүнәлештә эшләһә, ҡайһыһының хеҙмәттәренә һылтанмалар күберәк булһа, тимәк, башҡа авторҙар уның квалификацияһын таный һәм ул иң яҡшы эксперт тип табыла. Фәнни берләшмәлә белгестең абруйы шулай яһала.

Ғалимдар араһында теге йәки был тема буйынса ярайһы уҡ оҙаҡ барған эште монография баҫтырыу менән тамамлау ҡабул ителгән, унда тикшеренеү методикаһы ентекле тасуирлана, эш һөҙөмтәләре һүрәтләнә һәм уларҙың интерпретацияһы бирелә.

Фәнни берләшмәлә педагогик эш юғары баһалана. Абруйлы уҡыу йортонда лекциялар уҡыу хоҡуғы ғалимдың кимәлен һәм квалификацияһын таныу булып тора. Үҙ ғилми мәктәбен булдырыу, йәғни остазының фекерҙәрен дауам иткән йәш ғалимдарҙы әҙерләү, бик юғары баһалана.

Ғалимдың профессиональ фәнгә ҡарауы һәм квалификацияһы формаль йәһәттән урындағы һәм милли квалификация комиссиялары (диссертацийялар яҡлау советы, аттестация комиссияһы, ВАК) тарафынан да билдәләнә ала. СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә ғалимдың квалификацияһы формаль йәһәттән ғилми дәрәжә (фән кандидаты йә докторы) һәм ғилми исем (доцент йә профессор) менән раҫлана. Ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр биреүҙе ВАК күҙәтә. Ғилми дәрәжәләр фән йүнәлеше буйынса бирелә, мәҫәлән, физика-математика фәндәре кандидаты, юридик фәндәр кандидаты һ. б. — әлеге ваҡытта ВАК ошондай 22 йүнәлеште таный. Тейешле ғилми дәрәжәне алыр өсөн махсуслаштырылған советта диссертация яҙып яҡларға кәрәк. Иҫкәрмә рәүешендә һәм бик ҙур фәнни хеҙмәттәр эшләнгән булһа, диссертация башҡарылған эштәр тураһында доклад менән дә алмаштырыла ала. Иҫкәрмә үтә лә һирәк яһала, мәҫәлән, Генераль конструкторҙарға ҡарата ҡулланыла. Уңышлы яҡлайҙың мотлаҡ шарты булып ғилми эш һөҙөмтәләрен баҫтырыу һәм апробациялау тора. Апробация тигәндә ғәҙәттә конференцияларҙа сығыш яһау күҙҙә тотола, сөнки был форма һөҙөмтәләр буйынса бәхәсләшеп фекер алышыу һәм фәнни берләшмә ризалашмаған хәлдә асыҡ тәнҡит алыу мөмкинлеген бирә. Ғилми исем (доцент йә профессор), ғилми дәрәжәнән тыш, педагогик эш алып барыу ҙа мөһим, атап әйткәндә, уҡытыу-методик публикацияларҙың булыуы кәрәк. Квалификацияны таныуҙың вағыраҡ формаль билдәләре лә бар, мәҫәлән, аспиранттарҙың ғилми эшенә етәкселек итеү кандидатлыҡтан докторлыҡҡа күсеүҙең мөһим баҫҡысы булып тора.

Юғарғы баҫҡыс — Фәндәр академияһында ағзалыҡ. Рәсәйҙә, элекке СССР-ҙағы кеүек үк, ағзалыҡтың ике баҫҡысы бар: беренсеһе — Академияның мөхбир-ағзаһы, юғарғыһы  — академик. Академиялар  — үҙ-үҙен ойоштороусы фәнни берләшмәләр, йыйылыштарында академиктарҙы һәс мөхбир ағзаларҙы һайлайҙар. Кандидаттарҙы вуз йә ғилми-тикшеренеү ойошмаһы күрһәтә. Һайлау күп альтернативалы нигеҙҙә үтә. Рәсәйҙә әле, Фәндәр академияһынан тыш (аныҡлаусы билдәләмәләрҙән башҡа), тармаҡ Академиялары эшләй, уларҙың ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, Медицина фәндәре академияһы, күп йыллыҡ тарихҡа эйә, икенселәре яңыраҡ барлыҡҡа килә. Уларҙың ойошторолоуы Фәндәр академияһынҡы кеүек, тик статустары түбәнерәк.

Фәнни ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фәнни берләшмәлә төрлө ғилми ойошмалар күп. Улар араһында ирекле ғилми ойошмалар фәнде үҫтереүҙә әүҙемлек күрһәтә, конференцияларында һәм үҙе сығарған баҫмаларҙағы публикациялар аша фәнни мәғлүмәт менән уртаҡлаша. Ғилми ойошмаларҙа ағзалыҡ ирекле булып тора, ағзалыҡ иғәнәләрен түләү талап ителеүе мөмкин. Дәүләт был ойошмаларға төрлөсә булышлыҡ күрһәтергә, ә йәмғиәт властарға килешелгән позицияһы белдерергә мөмкин. Айырым осраҡтарҙа ирекле йәмғиәттәр эшмәкәрлеге киңерәк мәсьәләләрҙе, мәҫәлән, стандартлаштырыу мәсьәләләрен солғай. Абруйлы һәм күп кешеле ирекле йәмғиәттәрҙең береһе — IEEE. Халыҡ-ара ғилми берлектәрҙә коллектив менән дә, айырым да ағза булыу рөхсәт ителә. Европаның ҡайһы бер илдәрендә милли фәндәр академиялары милли ғилми йәмғиәттәрҙән үҫеп сыҡҡан. Бөйөк Британияла, мәҫәлән, Король фәнни йәмғиәте Академия ролен башҡара.

Беренсе ғилми йәмғиәттәр 1560-сы йылдарҙа Италияла барлыҡҡа килә — Неаполдә «Тәбиғәт серҙәре академияһы» (Academia secretorum naturae) (1560), Римда «Линчейҙар академияһы» (Accademia dei Lincei — һүҙмә-һүҙ «һеләүһен күҙлеләр академияһы», йәғни айырыуса осҡор күҙлеләр) (1603), Флоренцияла «Тәжрибә белемдәре академияһы» («Тәжрибәләр академияһы», 1657) асыла. Был итальян академияларында саҡырып килтерелгән почётлы ағза Галилео Галилей етәкселегендә билдәле фекер эйәләре һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. Академиялар даими осрашыуҙар һәм тәжрибәләр үткәреү нигеҙендә физика өлкәһендә фәнни ғилемдәрҙе киңәйтеү һәм таратыу маҡсатында ойошторола. Улар тотош Европа фәне үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай.

Фәнде һәм техниканы йылдам үҫтереү ихтыяжы дәүләттән уны үҫтереүҙә ҡатнашыуҙы талап итә. Шунлыҡтан ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, Рәсәйҙә, Академия өҫтән ҡушыу буйынса ойошторола. Ләкин Фәндәр академияһының күбеһендә демократик уставтар ҡабул ителгән, улар дәүләттән сағыштырмаса бойондороҡһоҙлоҡ тәьмин итә.

Фәнни ойошмалар:

ЮНЕСКО (халыҡ-ара ойошма, бөтә донъяла ғалимдарҙың һәм башҡа ғилми ойошмаларҙың хеҙмәттәшлеген ойоштора). ИЮПАК (халыҡ-ара ойошма, химия өлкәһендә үҫеш мәнфәғәтендә эш итә). Халыҡ-ара астрономия берлеге (астрономик есемдәргә һәм уларҙағы деталдәргә атама биреү кеүек хеҙмәттәшлек һәм стандартлаштырыу талап иткән астрономик мәсьәләләрҙе сисеүҙә иң юғарғы халыҡ-ара инстанция тип танылған).

Халыҡ-ара институттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фәнни институттар — академиялар һәм ғилми-тикшеренеү институттары — халыҡ-ара кимәлдә хеҙмәттәшлек итә. Хәҙерге ҙур күләмле фәнни проекттар, мәҫәлән, кеше геномының шифрын сисеү йәки Халыҡ-ара йыһан станцияһы, бик ҙур матди сығымдар һәм бик күп фәнни һәм производство коллективтарының эшмәкәрлеген берләштереүҙе талап итә. Күп осраҡта быны халыҡ-ара кооперациялашыу юлы менән эшләү һөҙөмтәле.

Халыҡ-ара фәнни институттар:

  • CERN — юғары энергиялар физикаһы һәм элементар киҫәксәләр физикаһы буйынса донъяла иң ҙур лаборатория;
  • Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты — СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә асылған бөтә трансуран элементтары ошонда синтезлана, башҡа илдәрҙә асылған трансуран элементтарының күбеһе ҡабатлап ошонда ситезлана.

Миҙалдар һәм премиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нобель премияһы — иң абруйлы һәм билдәле ғилми премия, бер нисә номинацияла тапшырыла. Шнобель премияһы уға пародия булып тора. Филдс премияһы һәм миҙалы  — математика өлкәһендәге уңыштар өсөн. Неванлинна премияһы — информатиканың математик аспекттарындағы эре ҡаҙаныштар өсөн. Гаусс премияһы — за выдающийся вклад в башҡа фәндәрҙәге асыштар аша математикаға ҙур өлөш индергән өсөн. Крафорд премияһы — тапшырылыу йүнәлештәре: Астрономия һәм Математика, Биология фәндәре һәм Ер тураһындағы фән. Абель премияһы — математикалағы ҡаҙаныштар өсөн. Шао премияһы — астрономияға, математикаға һәм медицинаға йә тормош тураһындағы фәндәргә индергән өлөш өсөн. Тьюринг премияһы — информатикала иң абруйлы премия, Хисаплау техникаһы ассоциацияһы тарафынан бирелә. Декарт премияһы  — фән һәм техникалағы оло ҡаҙаныштар өсөн. М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур алтын миҙал — Рәсәй Фәндәр академияһының иң юғары наградаһы. Д. И. Менделеев исемендәге Алтын миҙал — Рәсәй Фәндәр академияһының химия фәне һәм технология өлкәһендәге әһәмиәтле ғилми хеҙмәттәр өсөн тапшырыла торған наградаһы.

Фәнни метод[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Донъяны танып белеүҙең ғәҙәти, нәфис, дини, мифологик, эзотерик, фәлсәфәүи һәм башҡа ысулдарынан фән донъяны тикшереүҙең предметлы һәм объектив ысулы булараҡ айырылып тора. Мәҫәлән, сәнғәттә ысынбарлыҡтың сағылышы субъективтың һәм объективтың суммаһы булараҡ күренә, унда ысынбарлыҡты тергеҙеү хис-тойғоло баһаны йә реакцияны көтә. Фәнни метод иһә фекерләүҙең фәнни рәүешен барлыҡҡа килтерә.

Хәҙерге фәнни метод структураһына, йәғни яңы ғилемдәрҙе төҙөү ысулына, түбәндәгеләр инә:

Факттарҙы күҙәтеү һәм күҙәтеүҙәрҙе үлсәү, сифат һәм һан яғынан тасуирлау. Бындай тасуирламаларҙа төрлө абстракциялар ҡулланыла.

Күҙәтеү һөҙөмтәләрен анализлау — уларҙы системаға һалыу, төп әһәмиәтлене һәм икенселде айырыу. Гипотезаларҙы, теорияларҙы дөйөмләштереү (синтезлау) һәм формаға һалыу. Прогноз: тәҡдим ителгән гипотезанан йә ҡабул ителгән теориянан дедукция, индукция йә башҡа логик методтар ярҙамында эҙемтәләрҙе формалаштырыу. Прогнозланған эҙемтәләрҙе эксперимент (Карл Поппер  терминологияһы буйынса — сикке эксперимент, йәғни experimentum crucis) ярҙамында тикшереү.

Һәр этапта бирелмәләргә лә, теләһә ҡайһы кимәлдә алынған һөҙөмтәләргә лә тәнҡитле мөнәсәбәт принципиаль әһәмиәткә эйә. Бөтә нәмәне иҫбат итеү, тикшерелеүсе бирелмәләр менән нигеҙләү, теоретик һығымталарҙы эксперименттар һөҙөмтәләре менән нығытыу кәрәклеге фәнде танып белеүҙең башҡа формаларынан, шул иҫәптән инаныуға һәм догматтарға нигеҙләнгән диндән айыра.

Фән һәм фәнни метод тураһында ҡараштар  — фән методологияһы, ваҡыт үтеү менән үҙгәрә.

Тикшеренеүҙәрҙең йүнәлештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғилми тикшеренеүҙәрҙә өс төп йүнәлеште айырырға була:

Фундаменталь фәнни тикшеренеүҙәр  — ул яңы нигеҙ ғилемдәр алыу, шулай уҡ өйрәнелеүсе күренештәрҙең законсалыҡтарын асыҡлау маҡсатында предметты тәрәндән һәм бөтә яҡлап тикшереү. Фундаменталлек термины (лат. fundare — «нигеҙләү») был фәндәрҙең тәбиғәттәге тәүсәбәпсе, төп ҡанундарҙы тикшереүгә йүнәлгәнлеген күҙҙә тота.

Ҡулланма ғилми тикшеренеүҙәр — фундаменталь фән ҡаҙаныштарын ҡулланма мәсьәләләрҙе сисеү өсөн файҙаланған тикшеренеүҙәр. Яңы технологиялар булдырыу һәм камиллаштырыу тикшеренеүҙең һөҙөмтәһе булып тора. Ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эшләнмәләре  — здесь соединяется наука с производством, тем самым обеспечивая как научные, так и технические и инженерные проработки данного проекта. Иногда полученные результаты могут привести к научно-технической революции.

Классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Антик осорҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Антик осорҙа уҡ кеше белемдәрен кластарға бүлергә тырышҡандар. Мәҫәлән, Аристотель фәндәрҙе өс төргә бүлгән:

  1. Фәндәрҙең юғарғы төркөмөнә теория (йәғни күҙәтеү) ( бор. грек. θεωρίαбор. грек. θεωρίαθεωρία «теория, күҙәтеү» тигәндән) фәндәре (философия, физика и математика) ингән.
  2. Артабан ғәмәли (бор. грек. πράξιςбор. грек. πράξιςπράξις «практика») фәндәр килгән (сәйәсәт, этика һәм иҡтисад).
  3. Иерархияны ижади, поэтик (бор. грек. ποιησιςбор. грек. ποιησιςποιησις «ижад») фәндәр ослай (риторика һәм поэтика)

Рим энциклопедисы Марк Варрон классификацияһына түбәндәге фәндәр ингән: грамматика, диалектика, риторика, геометрия, арифметика, астрология, музыка, медицина һәм архитектура. Мосолман ғәрәп ғалимдары фәндәрҙе ғәрәп (поэтика, ораторлыҡ сәнғәте) һәм сит ил фәндәренә (астрономия, медицина, математика) бүлгән.

Урта быуаттарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гуго Сен-Викторский "Дидаскаликон"да фәндәрҙе дүрт төркөмгә бүлә: Теоретик фәндәр (математика, физика).

  1. Ғәмәли фәндәр.
  2. Механик фәндәр (навигация, ауыл хужалығы, һунарсылыҡ, медицина, театр).
  3. Логика, бында шулай уҡ грамматика һәм риторикуа инә.

Фридрих Бэкон фәндәрҙе 3 төркөмгә бүлә:

  1. факттарҙы тасуирлаусы тарих;
  2. теоретик фәндәр, йәки киң мәғәнәлә «фәлсәфә»;
  3. поэзия, әҙәбиәт, сәнғәт.

Роджер Бэкон иһә фәндәрҙең дүрт класын айыра: грамматика һәм логика, математика, натурфилософия, метафизика һәм этика. Тәбиғәт тураһындағы фәндәрҙең нигеҙе тип ул математиканы һанай.

Энгельстың классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Энгельс объектив ҡарашты һәм субординация принцибын (йәки үҫеш принцибын) берләштергән яңы принциптар эшләй. Тәбиғәттең бөтә өлкәләре өсөн берҙәм булған «хәрәкәт формаһы» тигән дөйөм төшөнсәгә Энгельс энергияның төрлө төрҙәрен индерә. Шулай итеп, ул фәндәрҙе тәбиғи рәүештә хасил булған бер рәткә теҙә: механика… физика… химия… биология һ.б.

Кедров классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Совет фәлсәфәсеһе, тарихсыһы һәм фән методологы Б. М. Кедров фәндәрҙең ентеклерәк классификацияһын төҙөй. Кедров бөтә ысынбарлыҡты тәбиғәткә һәм кешегә бүлә. Кешелә ул йәмғиәтте һәм фекерләүҙе айыра. Тәбиғәт тураһындағы фәндәр — тәбиғәт фәндәре, йәмғиәт тураһындағы фәндәр — социаль фәндәр, фекерләү тураһындағы фәндәр — фәлсәфәүи фәндәр [источник не указан 209 дней].

Фәндәрҙең классфикацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

=== Таблица наук[сығанаҡ 247  көн күрһәтелмәгән] ===

Йәмғиәт һәм гуманитар фәндәр Тәбиғәт фәндәре Техник фәндәр
Мәҙәни антропология Астрономия Агрономия
Археология Биология Архитектура
География (иҡтисади) География (физик) Аэронавтика
Лингвистика (тел белеме) Геология Баллистика
Сәнғәт ғилеме Медицина Бионика
Тарих Тупраҡ ғилеме Биотехнологии
Клиометрия Физика Геомеханика
Тыуған яҡты өйрәнеү Химия Геофизика
Культурология Психология Информатика
Әҙәбиәт ғилеме Математика Караптар төҙөү
Педагогика Гидрология Аҙыҡ технологиялары һәм кулинария
Политология Геофизика Криптография
Психология Геохимия Материалдар ғилеме
Дин ғилеме Тәбиғәт белеме Машиналар ғилеме
Социология Тәбиғәт ғилеме Метрология
Филология Зоология Механика
Фәлсәфә һәм фәлсәфә тарихы Ботаника Нанотехнология
Иҡтисад Астрофизика Робот техникаһы
Этнография Системотехника
Юриспруденция Трибология
Китапханалар ғилеме Электротехника
Китаптар ғилеме
Документтар ғилеме
Урбанистика

Үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Математика, логика, информатика, кибернетика кеүек фәндәр формаль фәндәр тигән айырым класҡа айырыла, уларҙы абстракт фәндәр тип тә йөрөтәләр. Формаль фәндәргә тәбиғәт һәм социаль фәндәр ҡаршы ҡуйыла, улар дөйөмләштереп эмпирик фәндәр тип тә йөрөтөлә. Башҡа ғалимдар математиканы теүәл фән ти[нет в источнике], ә ҡалғандарҙы когнитив фәндәр тип атай.

Яңы фән булдырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яңы фән булдырыу этаптары:

  • яңы тикшеренеү объектын айырыу;
  • был объектты тикшереү өсөн яңы методтар эшләү;
  • яңы фәндең предметын йөкмәткеһен билдәләү (фәнни хеҙмәттәр, өйрәтеү курстары, музейҙар, конференциялар, номенклатура һ.б.);
  • яңы фәнни мәктәп булдырыу һәм яңы белемдәр өлкәһенең киләһе быуындарға тапшырылыуын тәьмин итеү.

Ғилем элементтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Тәбиғәт белеме (тәбиғәт тураһында тәғлимәт, тәбиғәт фәндәре)
  • Техник белем (техника тураһында тәғлимәт, техник фәндәр)
  • Йәмғиәт белеме (йәмғиәт тураһында тәғлимәт, йәмғиәт фәндәре)
  • Кеше тураһындағы ғилем (кеше тураһындағы тәғлимәт, гуманитар фәндәр).

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]