Ҡағы (Белорет районы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡағы
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1740
Дәүләт Рәсәй
Административ үҙәге Ҡағы ауыл Советы[1]
Административ-территориаль берәмек Ҡағы ауыл Советы[1]
Почта индексы 453523
Commons-logo.svg Ҡағы Викимилектә

Ҡағы (рус. Ка́га) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 787 кеше булған[2]. Ҡағы ауыл биләмәһенең административ үҙәге. ОКАТО коды — 80211825001.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 77 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорецк): 70 км

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауылға ҡасан нигеҙ һалыныуы теүәл билдәле түгел. Тарихсылар 1740 йылды рәсми дата тип ҡабул иткән. Ҡағыға ингән ерҙәге стелала ла ошо дата күрһәтелгән.

Топонимияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауылдың атамаһының килеп сығыуына бәйле бер нисә фараз бар.

Беренсе легендаға ярашлы, ҡасандыр был урынға килгән кешеләр ял итергә һәм һыу эсергә тип йылға буйына төшкән. Шул ваҡыт уларға ҡаршы һыуҙан аҡ ҡыр ҡаҙҙары тубы күтәрелгән. Улар шаулап ҡанат ҡағып, «ҡа-ғы, ҡа-ғы» тип йылға яңғыратып ҡаңғылдап осҡан имеш. Был урындың исеме ошонан киткән.

Ҡаға, йәғни ҡаға-таш һүҙен шулай уҡ һелкенгән (тетрәгән) тау-таш (гора, которую трясет) тип тә аңлаталар.

Шулай ҙа «ҡағы» һүҙенең килеп сығышын ҡаҙҙарға бәйләп ҡарау дөрөҫлөккә тап килмәй. Сөнки йылға Белорет районы Үҙәнбаш ауылы янындағы Ҡағыташ тауы итәгенән баш ала. Башҡортостандың Әбйәлил һәм Белорет райондары аша үтеп, Башҡортостан ҡурсаулығының тәбиғи төньяҡ сиген һәм Белорет менән Бөрйән райондары сиген хасил итә.

«Ҡағы» топонимын билдәле ғалим, тел белгесе Фирҙәүес Хисамитдинова бына нисек аңлата:

«Ҡағы, Ҡыйғы (Кагы, Киги – русса) мәғәнәһе буйынса бер-береһенә үтә яҡын һүҙҙәр, дөрөҫөрәге – бер тамырлы, самодий телдәренән килеп сыҡҡан булыуҙары ихтимал (самодий – урал телдәре составына ҡараған телдәр төркөмө). Самодий телендә «ҡағы» «һыу» тигәнде аңлата. Ҡағы атамаһы сығанаҡтарҙа тап Башҡортостан йылғалары булараҡ 1740-сы йылдарҙан телгә алына. Самодий телендә шулай уҡ «ҡыҡҡы, ҡаҡҡы» тигән һүҙҙәр бар, улар тәржемәлә «йылға йәки шишмә» тигәнде аңлата

.

«Ҡағы, ҡыйғы, ҡыйҙаш» кеүек бер тамырлы һүҙҙәрҙең башҡа аңлатмаһы ла булыуы ихтимал. Бәлки улар беҙҙең халыҡтың боронғо төрки тамырҙарына барып тоташалыр. «Был теманы өйрәнергә теләүселәр табылыр. XI-XII быуаттарҙың төрки филологы һәм лексикографы Мәхмүт Ҡашғариҙың һүҙлегенә мөрәжәғәт итергә кәңәш итәм. Был атамаларҙың топонимик форманты бер булырға тейеш. Бөтөн төрки телдәрендәге быға оҡшаш һүҙҙәрҙе эҙләргә һәм сағыштырырға кәрәк», – тигән бурыс ҡуя йәштәргә Фирҙәүес Хисамитдинова

.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауыл аша Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 787 363 424 46,1 53,9

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7(рус.)
  • Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4 (рус.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]