Ҡоҙғон-Әхмәр

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡоҙғон-Әхмәр
Рәсем
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ-территориаль берәмек Әзекәй ауыл советы һәм Белорет районы
Почта индексы 453520
Commons-logo.svg Ҡоҙғон-Әхмәр Викимилектә

Ҡоҙғон-Әхмәр (рус. Кузгун-Ахмерово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 275 кеше[1]. Почта индексы — 453520, ОКАТО коды — 80211807005.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1795 йылда Буғанаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан Ҡоҙғон-Әхмәрҙә 35 йортта 203 кеше йәшәгән. Х рәүиз ауылда 440 кеше, шул иҫәптән ике керҙәш һәм 72 хужалыҡ булыуын күрһәтә. Совет осорондағы беренсе халыҡ иҫәбен алыу 451 кешене һәм 92 хужалыҡты теркәгән.

Тәүге төпләнеүсенең улы Иштәүләт Әхмәров бында 1767-1835 йылдарҙа йәшәгән.

Ауыл кешеләре араһынан Әбделмәжит Абдулһәйеров һәм Йосоп Нуғаев 14-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнашҡан һәм «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнгән.

Халыҡтың төп шөғөлө - ярым күсмә малсылыҡ. Йәй һайын 65 ихатанан 50 ғаилә Тайһуйған, Аҡкөсөк Ҡалым Алған, Көйәҙе, Һүренйәк буйҙарына йәйләүгә сыға. Уларҙың 300 аты, 118 һыйыры, 100 һарығы, 19 кәзәһе, 9 солоғо була. Уларҙан кемдер йыл һайын яҙғыһын 80 бот иген сәскән[2].

Әхмәр Ҡатай ауылы тип аталған ауылдан барлыҡҡа килгән. Ҡатай ауылы үҙ сиратында Нуғай даруғаһына (Нугайская дорога) ҡараған. Бынан тыш, ошо ауыл исеме ҙур биләмәгә улус исеме биргән, тип яҙа ошо ауыл аҡһаҡалы Фәрит Шәйәхмәтов үҙенең ауыл тарихы тураһындағы китабында.

Ошо ауыл Ҡатай улусының баш ауылы булып торған.Тарих фәндәре докторы, профессор Ирек Аҡманов архив документтарынан 1733 йылда батшабикә Анна Иоанновнаға башҡорттарҙың мөрәжәғәтен (челобитная) табып алып, Ватандаш журналының 2005 йылғы 6-сы һанында баҫтырып сығарған. Урыҫ теленә тәржемәсе лә билдәле: “Переводил переводчик Мустафа Турчинов” тип күрһәтелгән. Был мөрәжәғәттә башҡорттар батшанан яҡлау һорайҙар, ерҙәрен тартып алмауҙы, динде ҡыҫмауҙы, төрлө йәберләүҙәрҙән ҡурсалауҙы үтенәләр.

Был мөрәжәғәткә башҡорттарҙың 4 даруғаһының 22 улусынанн 38 кешенең ҡултамғаһы араһында “Нагайской дороги деревни Китай Жанбек Оскавылов тамгу свою приложил” тип билдәләнгән. Профессор Ирек Аҡманов үҙенең иҫкәрмәһендә “Деревня Китай имеется в виду Катайская волость” тип аңлата. Был Ҡатай ауылында йәшәгән беҙҙең ҡанбаба булған, тип һанай Ф. Шәйәхмәтов.

Ҡатай ауылы Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярын биләй. Уң яҡ яры буйлап ултырғандар Ҡатай улусына, һул яҡ яры буйлап ултырғандар ут күрше Күбәләк улусына ҡараған.

Ул дәүерҙә Ҡатай улусына старшиналар Дауыт Йәналин, ә Күбәләк улусына Байым тархан етәкселек иткән.

Башҡорттарҙың был мөрәжәғәтенәнән һуң да хәл үҙгәрешһеҙ ҡала. Өҫтәүенә, 1734 йылдың май айында Рәсәй батшаһы яҡлауы һәм хуплауы нигеҙендә Ырымбур хәрби-политик экспедицияһы ойошторола. Был экспедиция Башҡортостанға ноябрь айында килеп төшә. Экспедицияны сенаттың оберсекретары И.К. Кирилов етәкләй.

Экспедициянан һуң аҫаба башҡорт ерҙәрен күпләп таратыуҙар башлана.

Ябай халыҡ 1739-1740 йылдарҙа үткән Ҡараһаҡал етәкселегендәге яуҙа ҡатнаша. Батша хөкүмәте был яуҙы аяуһыҙ баҫтыра. Башҡорт ауылдары күпләп яндырыла, халҡын тотоп аталар, аҫалар, һөргөнгә ебәрәләр, йәберләйҙәр.Ҡараһаҡал етәкселегендәге яуҙан һуң Ҡатай улусы үҙәге булған Ҡатай ауылы ла яндырыла. Халыҡ төрлө-төрлө яҡҡа ҡасып китергә мәжбүр була. Ҡатай ауылының төп халҡы Ағиҙел йылғаһының уң яҡ яры буйлап өҫкә табан 5-6 саҡрымға барып ултыра.

Әхмәр тигән кеше үҙенең улдарын, балаларын, яҡын туған-тыумасаларын алып Нур йылғаһының үрге ағымына, хәҙерге Отнурок биҫтәһенән төньяҡҡа табан бер асыҡ, ҡалҡыу урынға барып урынлаша [3] [4].

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 275 151 124 54,9 45,1

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 9 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорецк): 7 км

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]