Онега күле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Онега күле
Рәсем
Күлгә ҡойоусы йылғалар Вытегра[d], Водла[d], Суна (река, впадает в Онежское озеро)[d], Андома[d][1][2][3], Гимрека (река)[d], Каменный (ручей)[d], Лососинка[d], Мегра (река, впадает в Онежское озеро)[d], Неглинка (река, впадает в Онежское озеро)[d], Пяльма (река)[d], Тамбица (река, впадает в Онежское озеро)[d], Уница (река, впадает в Онежское озеро)[d], Анга (река)[d], Шокша (река, впадает в Онежское озеро)[d], Аржема[d], Большая Уя[d], Викшречка[d], Вичка[d], Возрица[d], Деревянка (река)[d], Кумса[d], Кодача[d], Муромка (река, впадает в Онежское озеро)[d], Немина[d], Пиндушка[d], Путка[d], Северная Ижмукса[d], Сапеница[d], Сялнага[d], Тунат[d], Филиппа[d], Чебинка[d], Шелтозерка[d], Южная Ижмукса[d], Яндома[d], Лижма[d], Сельгская Речка[d], Орзега (река)[d], Туба (река, впадает в Онежское озеро)[d], Тудозерка[d], Падма[d], Рыбрека (река)[d], Повенчанка (река, впадает в Онежское озеро)[d], Лукдожма[d], Куржа[d], Тамбица (река, впадает в Речную губу Онежского озера)[d], Калей[d], Листига[d], Пудож (река, впадает в Онежское озеро)[d], Пухта[d], Царевка (река)[d], Уйка[d] һәм Нелукса[d]
Күлдән аҡҡан йылғалар Свирь
Һыу йыйыу бассейны бассейн Невы[d]
Илдәрҙә объекттың бассейны Рәсәй
Бассейн майҙаны 62 800 км²
Период обновления воды 12 Йыл[4]
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ-территориаль берәмек Петрозаводск һәм Карелия
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 33 метр
Оҙонлоҡ 248 километр
Киңлек 91,6 километр
Вертикаль тәрәнлеге 127 метр
Майҙан 9800 км²
Күләме 285 км³
Commons-logo.svg Онега күле Викимилектә

Онега күле (Онего, вепс. Änine, карел. Oniegu, фин. Ääninen, Äänisjärvi) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайыш Европа өлөшөндәге күл, Ладога күленән һуң Европала ҙурлығы буйынса икенсе[5] һәм Рәсәйҙәге өсөнсө сөсө һыулы һыу ятҡылығы

Башлыса Карелия Республикаһы территорияһында, өлөшләтә шулай уҡ Ленинград һәм Вологда өлкәләрендә урынлашҡан. Бассейн Атлантик океандың Балтик диңгеҙенә ҡарай

Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Карта

Күлдең яҡынса 80 % майҙаны Карелия Республикаһында, 20 проценты Ленинград һәм Вологда өлкәләрендә урынлашҡан[6].

Күлдең майҙаны утрауҙарһыҙ 9690 км², утрауҙар менән бергә 9720 км² тәшкил итә; һыу массаһы күләме — 285 км³; төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 245 км, максималь киңлеге —91,6 км. Уртаса тәрәнлеге — 30 метр, ә максималь тәрәнлеге — 127 м[7].

Күл соҡоро эре геология структураларында — күлдең төньяҡ өлөшөндә Балтик ҡалҡан һәм көньяҡта Рус платформаһында ята[8].

Онега күле буйында Петрозаводск, Кондопога һәм Медвежьегорск ҡалалары урынлашҡан. Онега күленә 50-гә яҡын йылға ҡоя, ә бер генә йылға — Свирь йылғаһы ағып сыға[9].

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүге урыҫ яҙма ҡомартҡыларында Онего кеүек телгә алына. Атамаһының килеп сығышы билдәһеҙ. Күлдең боронғо, финға тиклем килеп сығышы мөмкин[10].

Атаманың килеп сығышының бер нисә версияһы бар:

  • Академик А. М. Шегрен күлдең атамаһын фин. ääniөн, тауыш, бынан — «яңғырай („шумливый“) күл» тип аңлата[11].
  • А.Л. Погодин был топонимды саамдарҙан agne — «ҡом» + jegge — «уйһыу тигеҙлектән» тип аңлата.
  • Профессор, филология фәндәре докторы И. И. Муллоннен күлдең исемен саамдарҙан äne һәм балтик буйы-фин теленән änine/äniz тип иҫәпләй, «ҙур, әһәмиәтле» тип билдәләй.

Киң таралған фекергә ҡарамаҫтан, күл Аҡ диңгеҙгә ҡойған Онега атамаһы менән бер нисек тә бәйле түгел[12].

Физик-географик ҡылыҡһырламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенән тәрәнлектәр картаһы

Өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1874—1894 йылдарҙа гидрография экспедицияһы — Рәсәй империяһының Диңгеҙ министрлығы ойошторған Онега күлен айырым төшөрөү эшләй, уның маҡсаты Онега күле яры һыҙатының топоргафик төшөрөү, тәрәнлдгдеен үлсәү, гравиметрик ултырмаларын, ағымын, термик һәм режимы кимәлен өйрәнеү була. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә күлдең генераль картаһы, «Онега күлендә йөҙөү ҡулланмаһы» төҙөлә. 1906 йылда беренсе тапҡыр навигация картаһы нәшер ителә. Артабан навигация карталары бер нисә тапҡыр аныҡлана һәм яңынан баҫтырып сығарыла[13].

Формалашыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Онега күле соҡоро боҙлоҡ-тектоник сығышлы[Л 1]. Палеозой осоронда (300—400 миллион йыл элек) Онега күленең хәҙерге бассейнының бөтә территороияһы боронғо Балтика ҡитғалары тирәһендәге шельф диңгеҙе менән ҡапланған була. Шул уҡ ваҡытта ултырма ҡатламдар — ҡомташ, ҡом, балсыҡ, эзбизташ гранит, гнейс һәм диабаздарҙан торған кристаллик фундаментты ҡеүәтле ҡалын ҡатлауҙар (200 м ашыу) менән ҡаплай. Хәҙерге заман рельефы боҙлоҡ ҡатламдары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (һуңғы Валдай боҙланыуы, яҡынса 12 мең йыл элек тамамланған). Боҙлоҡ сигенгәндән һуң Литорин диңгеҙе барлыҡҡа килә, уның кимәле Балтик диңгеҙенең хәҙерге кимәленән 7—9 метрға юғары[Л 2].

Ярҙары, төбө рельефы һәм гидрографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Онега күленең яры

Онега күленең өҫкө майҙаны 9720 км² тәшкил итә (утрауҙарҙан тыш), оҙонлоғо — 248 км, максималь киңлеге — 83 км (Петрозаводсктан алып Водла йылғаһы тамағына тиклем). Төньяҡ ярҙары ҡаялы, ныҡ йырғыланған, көньяҡта — башлыса түбән, айырылмаған[15]. Күлдең төньяҡ өлөшөндә материкҡа күп һанлы морондар ҡушыла һәм күлдә иң ҙур Заонежье утрауы ята. Ярымутрауҙан көньяҡтараҡ күлдә иң ҙур утрау — Ҙур Климецкий утрауы урынлашҡан. Утрауҙан көнбайышта күлдең иң тәрән өлөшө (100 м тиклем һәм унан да күберәк) — Кондоложский (тәрәнлеге 78 м тиклем), Илем-Горский (42 м), Лижемский (82 м) һәм Уницкий (44. м.) морондары менән Оло Онего Ҡултығы урынлашҡан. Күлдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә төньяҡҡа ҡарай ҙур ҡултыҡ һуҙыла, уның төньяҡ өлөшө Повенецкий ҡултығы, урта өлөшө — Заонежский ҡултығы, ә көньяҡ өлөшө — 40—50 м тәрәнлектәр менән Кесе Онего ҡултығы тип атала. Тәрән участкалар бында һай урындар һәм утрауҙар төркөмө менән сиратлаша, улар ҡултыҡты бер нисә бер нисә өлөшкә бүлгеләй[16]. Күл ярҙарында бик күп таштар ята[11].

Күлдең төп өлөшө — 5685 км² майҙаны менән Үҙәк Онего, шул иҫәптән Петрозаводск һәм Свирь морондарын эсенә ала[17].

Күлдең уртаса тәрәнлеге 31 м, максималь тәрәнлеге күлдең төньяҡ өлөшөндә 127 метрға етә. Үҙәк өлөшөндә уртаса тәрәнлеге 50—60 метр тәшкил итә, көньяҡҡа ҡарай тәрәнлеге 20-30 м тиклем күтәрелә. Онега күле өсөн тәрәнлегенең киҫкен үҙгәреүҙәр хас. Төньяҡ өлөшөндә юғары күтәрелештәр менән сиратлашыусы улаҡтар күп, унда сәнәғәт траулерҙары йыш ҡына балыҡ тота. Төбөнөң байтаҡ өлөшө ләм менән ҡапланған[18]. Типик формаһы булып тора ташлы һай урындар һәм төбөнөң ташлы һәм ҡомло грунт менән юғары күтәрелештәр, һыу аҫты һәм теҙмәләр, шулай уҡ уйпат һәм соҡорҙар хас. Бындай рельеф балыҡтар тормошо өсөн уңайлы шарттар булдыра[19].

Онега күле режимы өсөн яҙғы һыу күтәрелеү хас, ул 1,5—2 айға тиклем дауам итә, һыу кимәленең йыллыҡ тирбәлеше 0,9—1. м. Үрге-Свирь ГЭС-ынан ағып сыҡҡан һыу көйләнгән. Йылғалар һыу балансының 74% керем өлөшөн тәшкил итә (йылына 15,6 км³), 25 % атмосфера яуым-төшөмгә тура килә. Һыу балансының 84 % сығым өлөшө Свирь йылғаһы буйлап күлдән аҡмаға тура килә (йылына уртаса 17,6 км³), 16 % һыу өҫтөнән парланыуға китә. Күлдәрҙә һыу кимәле июнь — август айҙарында юғары, март — апрель айҙарында түбән[18]. Йыш тулҡынланыуҙар күҙәтелә, дауыл тулҡындарының бейеклеге 3,5 метрға етә. Күл үҙәк өлөшөндә ғинуар уртаһында, ҡултыҡтарҙа һәм яр өлөшөндә ноябрь аҙағы — декабрь баштарында туңа. Апрель аҙағында ҡушылдыҡтар тамағы әрселә, күлдең асыҡ өлөшө — май айында[11]. Күлдең асыҡ тәрән өлөшөндә һыу тоноҡ, 7-8 м тәрәнлеккә тиклем асыҡ күренә. Ҡултыҡтарҙа бер ни тиклем аҙ, бер метрға тиклем һәм унан да кәмерәк. Һыуы сөсө, минераллашыу менән 10 мг/л[16].

Онега күленең космостан күренеше


НАСА һүрәте, 2002 йылдың майында
Onego lake.jpg
Цифрҙар менән билдәләнгән:
  1. Свирь мороно
  2. Петрозаводск мороно һәм Петрозаводск ҡалаһы
  3. Оло Онего ҡултығы
  4. Кондопож мороно
  5. Кесе Онего ҡултығы
  6. Заонежский ҡултығы
  7. Повенецкий ҡултығы
  8. Кижи утаруы
  9. Водлозеро күле һәм Водлозеро милли паркы
  10. Ивин ҡултығы
  11. Бесов Нос мороно
  12. оло Климецкий утрауы

Бассейн һәм утрауҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Свирь йылғаһы һәм Онега күле бассейны

Онега күле бассейны майҙаны 66 284 км² тәшкил итә[20].

Күлгә 1000-дән ашыу күл ағымы ҡушыла, уларҙан оҙонлоғо 10 км артыҡ булған 52 йылға һәм 100-ҙән км ашыу булған 8 йылға — бар [21]. Иң ҙурҙарының береһе булып Водла һәм Суна йылғалары тора. Шулай уҡ күлде Коровья, Гимрек, Рыбрек, Шелтозерка, Яни, Шокша, Петручей, Мерозлов, Вантик, Оло Уя, Уйка, Деревянка, Орзег, Нелукс, Таш шишмәһе, Лососинка, Неглинка, Падас, Нючкин, Анга, Сялнага, Чапа, Чебинка, Викшречка, Листига, Уница, Кесе Пигма, Маткозеро, Вожмариха, Пижей, Лельречка, Судма, Тамбица, Калей, Царевка, Макушиха, Вичка, Лумбушка, Пиндушка, Беломор-Балтик каналы, Төньяҡ Ижмукса, Көньяҡ Ижмукса, Аржема, Возрица, Нелекса, Шойвана, Немина, Лукдожма, Кодача, Пяльма, Пудож, Туба, Ялганда, Оравручей, Чажва, Сомба, Андома, Вытегра, Мегра, Пертручей, Ошта, Пуинжа, Черная һәм башҡа йылғалар үҙ һыуҙары менән тулыландыра.

Күлдең көньяҡ өлөшөндә Свирь морононда күлдән ағып сыҡҡан берҙән-бер Свирь йылғаһының тамағы урынлашҡан, унда 1953 йылда Үрге-Свирь ГЭС-ы төҙөлгән.

Беломор-Балтик каналы күлде Аҡ диңгеҙ менән тоташтыра, ә аша Волга-Балтик һыу юлы аша — Волга, Каспий һәм Ҡара диңгеҙ менән[15]. Үрге-Свирь ГЭС-ы төҙөлөү менән күл һыуһаҡлағыс була (майҙаны 9950 км²).

Онега күлендә утрауҙарҙың дөйөм һаны 1650-гә етә, ә уларҙың майҙаны 224 км² тәшкил итә[Л 1]. Онега утрауының иң билдәле утрауы Кижи, унда XVIII быуат ҡорамдары: Спасо-Преображенский һәм Покровский менән шул уҡ исемле музей-ҡурсаулыҡ урынлашҡан. Иң ҙур утрау — Оло Климецкий (147 км²). Унда бер нисә ауыл урынлашҡан, мәктәп бар. Башҡа утрауҙар: Оло Леликовский, Суйсари[15], Көньяҡ Болан утрауы.

Sosnovetz.JPG
On lake Onega.jpg
Onega lake Ascension.jpg
LacOnega.JPG
Сосновец утрауҙары Петрозаводский мороно Онега күле ярында. <u>Вознесенье</u> Күл утрауҙары

Флора һәм фаунаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Онега күленең тәпәш ярҙары һаҙлыҡлы һәм һыу кимәле күтәрелгәндә һыу аҫтында ҡала. Күл ярҙары буйлап һәм уның утрауҙарында, ҡамышлы әрәмәлектәрендә өйрәктәр, ҡаҙҙар һәм аҡҡоштар оя ҡора. Яр буйҙары кеше аяғы баҫмаған ҡуйы урмандар менән ҡапланған[22].

Онега күлендә тюлендәрҙең һирәк осрағы күҙәтелгән[23].

Онега күленә балыҡтар һәм һыу умыртҡаһыҙҙарҙың күп төрлөлөлөгө хас, шул иҫәптән боҙлоҡ дәүере реликттары инә. Күлдә уҡбалыҡ, күл һөмбашы, күл бағыры, шишмә бағыры, палия, соҡор палияһы, күл сабағы, алабалыҡ, бәрҙе, диңгеҙ сабағы, суртан, сабаҡ, бөгәрсә, күстерә, ҡорман, ҡылыс балыҡ, табан балыҡ, еҙмыйыҡ, сағалаҡ, йәйен, үгербалыҡ, һыла, алабуға, шырт балыҡ, зөгән, шамбы, йылға миногаһы һ.б. бар. Онега күлендә 13 ғаиләгә һәм 34 төргә ҡараған 47 балыҡ төрө осрай[19].

Экология торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һуңғы ваҡытта Онега күле экосистемаһына тәьҫир йылдам үҫә, бигерәк тә бысрата торған факторҙар буйынса. Иң юғары баҫымды күлдең төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ өлөштәре кисерә, унда Петрозаводск, Кондопож һәм Медвежьегор сәнәғәт үҙәктәре урынлашҡан. Бында халыҡтың 80 %-тан ашыуы һәм бассейндың 90 % сәнәғәт потенциалы тупланған. Атмосфераға өс сәнәғәт үҙәгенән иҫәпкә алынған бысраныу йылына 190 млн м³ самаһы ағынты-дренаж һыуҙары һәм 150 мең тонна ташланты тәшкил итә. Онега күленең бассейнында техноген ағынтылар йылына 315 млн м³ самаһы тәшкил итә, шуларҙың 46 % производство-хужалыҡҡа, 25 % — ямғыр һыуҙары аҡмаһы һәм 16 % — дренаж-һыу мелиорация һыуҙары тәшкил итә. Күлгә биоген элементтар: фосфор — 810 т, дөйөм азот — йылына 17 мең тонна инә, ә күлдән Свирь йылғаһы һыуҙары менән 280 т фосфор һәм 11,8 мең т. азот сығарыла, йәғни күлдә 68 % фосфор һәм 31 % азот туплана. Флот һәм моторлы кәмәләр (8000 тирәһе берәмек), һыу мөхитенә башлыса нефть продукттары (830 т тирәһе), фенол (0,5 т), ҡурғаш (0,1 т), оксидтар көкөрт, азот һәм углеродтың һарҡышы менән бысрата[24].

Хужалыҡ әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Онега күле буйында Петрозаводск, Кондопога, Медвежьегорск, ҡала тибындағы Повенец ҡасабаһы урынлашҡан. Күлдә суднолар йөрөй, һыу магистрале өлөшө булып тора, Балтика, Каспий бассейндарын һәм төньяҡ диңгеҙҙәрен бәйләүсе Волга-Балтик һыу юлы һәм Беломор-Балтик каналы составына инә. Каналдар системаһы һәм йылғалар аша Петразаводсктан диңгеҙ яр буйы зонаһының теләһә ниндәй илдәренә: Германиянан Иранға тиклем йөктәр ебәрелә. Күлдең көньяҡ яры буйлап Свиоь йылғаһынан Вытегра йылғаһына тиклем Онега судно йөрөү каналы асыла[Л 1].

Онега күле ярҙары буйында 2 порт урынлашҡан (Петрозаводск һәмМедвежьегорск порты), 5 пристань (Кондопога, Повенец, Шала, Вытегра, Вознесенье) һәм бер нисә станция урынлашҡан[16].

Күл буйлап пассажирҙарҙың дамими юл бәйләнеше юҡ, әммә навигация ваҡытында көнөнә бер нисә тапҡыр— Петрозаводск һәм Кижи — Бөйөк Морон туристик теплоход һәм «метеорҙар» йөрөй[25][26]. Бынан тыш, пассажир суднолары Петрозаводск — Шала маршруты буйынса йөрөй [27].

Онега күле акваторияһында 1972 йылдан йыл һайын июль аҙағында Рәсәйҙә ҙур булған «Онега елкән регатаһы» — крейсерҙар яхтаһы араһында елкән спорты буйынса Рәсәйҙә асыҡ чемпионат үткәрелә[28].

Күлдә балыҡсылыҡ үҫешкән. Иң мөһим промысла әһәмиәтенә түбәндәге 17 төр: шамбы, диңгеҙ сабағы, алабалыҡ, шамбы, һыла, сабаҡ, шырт балыҡ, алабуға, ҡорман, суртан, һөмбаш һәм палия; бәләкәй — опто, бәрҙе, йомро сабаҡ, күк балыҡ һәм табан балыҡ эйә[11][29].

Kischi landing moor.jpg
Petrozavodsk port.jpg
Беломорско-Балтийский канал.png
Кижи пристанендә теплоходтар Петрозаводск йөк порты Беломор-Балтик һыу системаһы Петразаводсктың Онега яры буйында «Балыҡсы» скульптураһы

Туристик ресурстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Петр I һәйкәле (Петрозаводск)
Кижи зыяраты

Ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Петрозаводск ҡалаһы — Карелия Республикаһының баш ҡалаһы, Онега күле буйында иң ҙур ҡала. 1703 йылда Пётр I тарафынан нигеҙ һалынған. Петразаводск территорияһында күп һанлы архитектура ҡомартҡылары бар. Уларҙың иң билдәлеләре: XVIII быуат аҙағының Түңәрәк майҙан архитектура ансамбле, 1790 йылғы губерна ирҙәр гимназияһы, 1950—1960 йылдарҙағы Карл Маркс проспекты архитектура ансамбле, күп һанлы скульптуралар — туғандаш ҡалаларҙан бүләктәр менән Онега күле яры буйы һ.б.[30].

Кондопога 1495 йылдан билдәле. Ҡаланың иҫтәлекле урындары булып Успение сиркәүе, ағас архитектура һәйкәле тора. Сиркәү 1774 йылда төҙөлгән. Уның бейеклеге - 42 метр, был уны Урыҫ Төньяғында иң бейек ағас сиркәүҙәр иҫәбенә индерә. 2018 йылдың авгусында сиркәү янғында юҡҡа сыға. Ҡалала 23 һәм 18 ҡыңғырауҙан торған ике карильон, Боҙ һарайы һәм орган залы менән Сәнғәт һарайы урынлашҡан[31].

Медвежьегорск 1916 йылда нигеҙләнгән. 1931 йылдан алып — Беломор-Балтик каналының баш ҡалаһы. Медвежьегорсктан 15 км алыҫлыҡта Сандармох — НКВД күпләп язалау урыны һәм каналда эшләүсе тотҡондарҙың ҡәбере урынлашҡан[32].

Кижи утрауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күлдең төп иҫтәлекле урындарының береһе булып Кижи исемле Дәүләт тарихи-архитектура һәм этногрпафик музей-ҡурсаулыҡ менән Кижи утрауы тора. Уның территорияһында XV—XX быуат ағас архитектураһының 89 һәйкәле урынлашҡан. Утрау үҙәге булып XVIII быуаттың Кижи зыяратының архитектура ансамбле тора, ул йәйге егерем ике башлы Преображение Господня сиркәүенән, ҡышҡы туғыҙ башлы Покрова Богородица сиркәүенән һәм алты сатырлы манаранан тора. 1990 йылда Кижи ҡәберлеге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә[33].

Онега петроглифтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Онега петроглифтары Онега күленең көнсығыш ярында урынлашҡан. Улар б.э. тиклем 4—2 мең йыллыҡтар менән даталана. Петроглифтар Шайтан Мороно, Кладовец, Гажий, Пәрей Мороно ҡаяларында һәм Гери утрауында айырым төркөмдәр менән таралған. ҡаяһы мороно Нос Бес, Кладовец, Гажий, Танау Гурия утрауҙары һәм Пәрей. Тулайым алғанда Онега күле петроглифтары күл ярының яҡынса 20,5 км оҙонлоғондағы участканы солғай һәм яҡынса 1200 фигураны һәм тамғаны үҙ эсенә ала[34]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Список глубочайших озёр России
  • Озёра Карелии

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт
Башҡа сығанаҡтар
  1. И. Ѳ. Шт. Андома // Энциклопедический лексиконСПб.: 1835. — Т. 2. — С. 270.
  2. Андома, река // Энциклопедический словарьСПб.: Брокгауз — Ефрон, 1905. — Т. доп. I. — С. 112. — 956 с.
  3. Семёнов-Тян-Шанский П. П. Андома // Географическо-статистический словарь Российской империиСПб.: 1863.
  4. http://wldb.ilec.or.jp/Details/Lake/EUR-36
  5. Карелия: энциклопедия: в 3 т. / Гл. ред. А. Ф. Титов. — Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ПетроПресс, 2009. — С. 324—326. — 464 с. — ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)
  6. Республика Карелия. официальный сайт Министерства Природных Ресурсов и Экологии Российской Федерации. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2017. 17 июнь 2017 тикшерелгән. 2017 йылдың 26 октябрь көнөндә архивланған.
  7. Онежское озеро. География. Современная иллюстрированная энциклопедия — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.
  8. Бискэ Г. С., Лак Г. Ц., Лукашов А. Д., Горюнова Н. Н., Ильин В. А. Строение и история котловины Онежского озера — Петрозаводск: Карелия, 1971. — Б. 3. — 74 б.
  9. Котляков В.М. Оне́жское о́зеро // Словарь современных географических названий — Агентство прав "У-Фактория". Институт географии РАН, 2006.
  10. Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь — 2-е изд. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2001. — ISBN 5-17-002938-1.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Кисловский, 1974
  12. Серебренников Б. А. Волго-Окская топонимика на территории европейской части СССР. 8 сентябрь 2019 тикшерелгән. // Вопросы языкознания. 1955. № 6.
  13. Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. С. 334—464 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)
  14. Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы. — М.: ГУНК МО СССР, 1980. С. 140—147.
  15. 15,0 15,1 15,2 Географический энциклопедический словарь: Географические названия — М.: Советская энциклопедия. 1983, С. 319.
  16. 16,0 16,1 16,2 Онежское озеро — Россия, Russia  (рус.). 8 сентябрь 2019 тикшерелгән.
  17. Озёра Карелии / Александров Б. М., Зыцарь Н. А., Новиков П. И., Покровский В. В., Правдин И. Ф — Петрозаводск: Госиздат Карельской АССР, 1959. — Б. 86. — 618 б. — 3000 экз.
  18. 18,0 18,1 Даринский, 1975
  19. 19,0 19,1 Карелия. Туристский портал  (рус.). 8 сентябрь 2019 тикшерелгән.
  20. Онежское озеро  (рус.). 8 сентябрь 2019 тикшерелгән.
  21. Общая характеристика озера // Онежское озеро. Атлас / Отв. ред. Н. Н. Филатов — Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2010. — Б. 15. — 151 б. — ISBN 978-5-9274-0432-2.
  22. X-team. Онежское озеро. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 март 2012. 8 март 2012 тикшерелгән. 2012 йылдың 8 март көнөндә архивланған.
  23. Первушкин А. Тюлени на Онежском озере // Ленинская правда. 1975. 20 апреля.
  24. Антропогенные факторы влияния на экосистему Онежского озера. 8 сентябрь 2019 тикшерелгән.
  25. Межгород (Водный транспорт Петрозаводска и Карелии). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 июль 2018. 23 ғинуар 2010 тикшерелгән.
  26. Информация о движении пассажирских судов на о. Кижи, о. Валаам, о. Соловки. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 апрель 2010. 16 июнь 2010 тикшерелгән. 2010 йылдың 10 апрель көнөндә архивланған.
  27. Вести Карелия. Кометы пойдут на Шалу. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 июль 2011. 23 ғинуар 2010 тикшерелгән. 2011 йылдың 20 июль көнөндә архивланған.
  28. Официальный интернет-портал Республики Карелия «Карелия официальная»  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 март 2019. 8 сентябрь 2019 тикшерелгән.
  29. Онежское озеро (Республика Карелия). Рыбалка на Онеге. Рыбы и их места обитания. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 октябрь 2012. 26 ғинуар 2013 тикшерелгән. 2012 йылдың 12 октябрь көнөндә архивланған.
  30. Администрация Петрозаводска. Официальный сайт
  31. Жемчужина Карелии — город Кондопога
  32. Митин И. И. Карельские зарисовки. Обыкновенный город у северного экстремума Онежского озера. Медвежьегорск. «Первое сентября». Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 4 февраль 2010 тикшерелгән. 2011 йылдың 24 август көнөндә архивланған.
  33. Государственный историко-архитектурный и этнографический музей-заповедник «Кижи» (Официальный сайт) (недоступная ссылка). Дата обращения 4 февраля 2010. Архивировано 24 августа 2011 года.
  34. Карелия Официальная — Официальный портал органов государственной власти Республики Карелия (недоступная ссылка). — Петроглифы на восточном берегу Онежского озера. Дата обращения 4 февраля 2010. Архивировано 16 сентября 2011 года.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Советов С. А. Онежское озеро: Опыт физико-географ. монографии/ Физико-математич. фак. Гос. Петроград. ун-та. — Пг.: Тип. Мор. М-ва в Глав. Адмиралтействе, 1917. — IV, 164 с., карт.
  • Озёра Карелии / Александров Б. М., Зыцарь Н. А., Новиков П. И., Покровский В. В., Правдин И. Ф — Петрозаводск: Госиздат Карельской АССР, 1959. — Б. 86—135. — 618 б. — 3000 экз.
  • Богословский Б. Б., Георгиевский Ю. М. Онего — Л.: Гидрометеоиздат, 1969. — 120 б. — 35500 экз.
  • Даринский А. В. Ленинградская область — Л.: Лениздат, 1975.
  • Динамика водных масс Онежского озера / Отв. ред. Т. И. Малинина; Академия наук СССР, Институт озероведения — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1972. — 208 б.
  • Озерецковский Н. Я. Путешествие по озёрам Ладожскому и Онежскому. — Петрозаводск: «Карелия», 1989. — 208 с.: ил.
  • Онежское озеро / Науч. ред. Г. С. Бискэ. — Петрозаводск: «Карелия», 1975. — 166 с.: ил.
  • Г. Керт, Н. Мамонтова. Загадки карельской топонимики. Рассказ о географических названиях Карелии — 3-е изд. — Петрозаводск: Карелия, 2007. — 120 б. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7378-0097-0.
  • Кисловский С. В. Знаете ли вы? Словарь географических названий Ленинградской области — Л.: Лениздат, 1974.
  • Экосистема Онежского озера и тенденции её изменения / Под ред. З. С. Кауфмана. — Л., 1990
  • Онежское озеро: Экологические проблемы / Отв. ред. Н. Н. Филатов. — Петрозаводск, 1999
  • Шокальский Ю. М. Онежское озеро // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  • Биоресурсы Онежского озера / Сост. В. И. Кухарев, А. А. Лукин. — Петрозаводск: КарНЦ РАН, 2008. — 272 с. (рус.). www.krc.karelia.ru. Дата обращения 8 сентября 2019.
  • Онежское озеро. Атлас / ред. Н. Н. Филатов. — Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2010. — 151 с. (рус.). www.krc.karelia.ru. Дата обращения 8 сентября 2019.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Онега (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 2 июня 2009 года.
  • Фотографии Онежского озера (рус.). photokarelia.ru. Дата обращения 8 сентября 2019. на сайте «Фото-Карелия»
  • Интерактивная карта Онежского озера (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 27 августа 2006 года.
  • ОНЕЖСКОЕ ОЗЕРО. Навигационно-гидрографический очерк (рус.). www.port-peski.ru. Дата обращения 8 сентября 2019.
  • Публикации Института водных проблем Севера Карельского научного центра Российской академии наук (рус.). water.krc.karelia.ru. Дата обращения 8 сентября 2019.