Алағуз

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ауыл
Алағуз
рус. Алагузово
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Ҡыйғы

Ауыл советы

Абзай

Координаталар

55°35′17″ с. ш. 58°46′48″ в. д.HGЯO

Халҡы

554[1] кеше (2010)

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Почта индексы

452505

Һанлы танытмалар
Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 236 805 002

ОКТМО коды

80 636 405 106

Алағуз (Рәсәй)
Алағуз
Алағуз
Алағуз (Башҡортостан Республикаһы)
Алағуз

Алағуз (Баҡын; рус. Алагузово) — Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районындағы ауыл. Абзай ауыл Советына ҡарай, ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 554 кеше[2]. Почта индексы — 452505ОКАТО коды — 80236805002.

Хәҙерге торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Алағуз ауылы Ыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан. Урамдары ҡырсынташлы, газ уткәрелмәгән. Ауылда мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшерлыҡ пункты, ике һатыу итеү йорто бар. урта мәктәбе һәм балалар баҡсаһы бар. Мәсет 2007 йылда төҙөлде. Ыҡ ауыл хужалығы етештереү скх -һы бар.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауылға Дыуан ырыуына ҡараған башҡорттар нигеҙ һалған. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарынан алда нигеҙләнгән. Баҡын Кейексин (Баҡый Кинкчин) 1736—1745 йылдарҙа Дыуан волосы старшинаһы. Алағуз (Баҡын) ауылы тураһында 1735—1740 йылдағы башҡорт ихтилалдарындағы рапортарҙа беренсе тапҡыр телгә алына[3].

Алағуз Баҡынов — 1710 йылда Баҡын (Алағуз) ауылында тыуған Дыуан улусы старшинаһы. 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була. Уның комадаһы 1771—1773 йылдарҙағы Поляк походыңда ҡатнашҡан. 1773 йылда Баҡынов командаһында 148 хужалыҡ иҫәпләнә. Салауат Юлаевтың көрәштәше. 1773 йылдың декабрендә Салауат Юлаев отрядына ҡушыла. 1774 йылдың 12 ғинуарында Салауат Юлаев менән Красноуфимскиҙы яулай, һәм, моғайын, 18—23 ғинуарҙа Көңгөрҙө ҡамауҙа һәм һөжүмдә ҡатнаша[3]. Март айында Өфөнө ҡамаған И. Н. Зарубин армияһына отрядының бер өлөшөн ебәрә. Өфө провинциаль канцелярияһы мәғлүмәттәрендә билдәләнгәнсә, ноябрь айына ҡарата Себер даруғаһының «һаман баш һалмаған» старшиналары рәтендә була[4].Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ[5][6]. [4]

Алағузин Ҡабыл (1734—1815) Баш күтәреусе. Дыуан улусы старшинаһы Алағуз Баҡыновтың улы. 1774 йылдың ноябрендә Юлай Аҙналин менән бергә Силәбе крепосын алалар. 1776—1815 йылдарҙа Троицк өйәҙенең 4-сө башҡорт кантонында Дыуан улусы 3-сө юртаһында старшина булып хеҙмәт итә.

Ҡабылов Мөхәмәтрәхим (1784-) 1815 йылдан ауылда старшина булған ә инде 1859 йылда зауряд хорунжий Мөхәмәтйәнов Мөхәмәтсәлих Мөхәмәтйән улы 3-сө йорт старшинаһы.


1816 йылда хәрбиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ҡабылов Мөхәмәтрәхим — йорт старшинаһы
  • Ҡармышев Мөхәмәтйән — зауряд есаул
  • Төлкөбаев Ҡотлобай — зауряд сотник (йөҙбашы)
  • Ташбулатов Бикүа — поход старшинаһы.
  • Ғүмәров Ильяс — зауряд хорунжий.
  • Сәлиев Ниғмәтулла — зауряд сотник (йөҙбашы)

1859 йылда хәрбиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Мухамедьянов Мухаметсалих - зауряд хорунжий.
  • Мухамедьянов Мухаметғали - урядник , Хива сигендә тәржемәсе 1853 йылдан хәрби хеҙмәттә.
  • Ташбулатов Тимиркутан - зауряд хорунжий.
  • Иралин Мухаметшариф - зауряд хорунжий.

1905 йылда русса - башҡорт мәктәбе асырға уҡытыусы килгән. Ауылда береһе лә йәшәргә урын бирмәгән. Быны муллалар русса уҡытыу гонах була тип аңлатҡандар. Мәктәп асҡан булһалар, ауылдың үҫешенә күп ыңғай йоғонто яһар ине. («Ватандаш» журналы, 2008 йыл, 8-се һан)

Ырымбур мосолман ойошмаһының архив документтарында ауыл мәсете ? йылда төҙөлөүе тураһында мәғлүмәт бар. XIX быуат һуңында 1842 йылда ауылда 5 ашлыҡ һуҡҡыс, 5 ашлыҡ елгәргес, 2 кибет, мәҙрәсә, йылғаһында һыу тирмәне, 1736 йылғы документар буйынса ауылдың боронғо исеме Баҡын (Бакин) булған.

Граждандар һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1919 йылдың 3 июлендә 243-сө-Петроград полкы Алағуз ауылы эргәһендә 25-се Екатеринбург белоармеец полкын ҡыйрата. 400 әсиргә ала,2 пулеметтарын һәм Яңы Балаҡатайҙы биләй.

1930 йылдарҙа ауылда колхоз төҙөлгән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Хәмзә Шиһапов — Фрунзе исемендәге колхоздың беренсе рәйесе.
  • Ғилманов Дилмөхәмәт — Фрунзе исемендәге колхоздың икенсе рәйесе.
  • Ғәлимйән Баймөхәмәтов — Фрунзе исемендәге колхоздың өсөнсө рәйесе.
  • Сибәғәт Хәбибуллин — Фрунзе исемендәге колхоздың дүртенсе рәйесе.
  • Кифая Фәйезханова — 1938—1939 йылдарҙа СССР ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ) ҡатнашҡан.


1957 йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1957 йылдың апрель айында Фрунзе колхозын Әбдрәзәҡ совхозына ҡушалар. Алағуз булексәһе идарасыһылары, «Ыҡ» Скх рәйестәре.

Баишев Аслям Б. (7.04.1957 - 20.07.1958). Йылда.

Садыков Рахматулла Таһир улы. (1958 - 05.1965). Йылда.

Гильманов Салимхан Уельдан улы.(1965 -1969)

Байрамгулов Зекерья Хажи улы. (1969 - 1984)

Гимадиев Ринат Самиғулла улы.(1984 -199

Шаихов Фанур Фәрит улы.

Карипов Урал Хаким улы.

Биләмә беремектәренә инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Теркәү йылы Улус, ауыл Советы Өйәҙ, кантон, район Губерна, Республика Дәүләт
1795 Дыуан улусы Себер даруғаһы Өфө өйәҙе Рәсәй Империяһы
1816 2-се юрта 4-се башҡорт кантоны Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй Империяһы
1859 3-се юрта 8-се башҡорт кантоны Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй Империяһы
1917 Златоуст өйәҙе Өфө губернаһы Рәсәй Империяһы
1926 Абзай ауыл ауыл Советы Дыуан-Мәсетле өйәҙе БАССР РСФСР, СССР
1960 Абзай ауыл ауыл Советы Ҡыйғы районы БАССР РСФСР , СССР
1962 ауыл Советы Ҡыйғы районы БАССР РСФСР , СССР
1992 ауыл Советы Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй Федерацияһы

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1795 йыл 1ғинуар 156
1816 йыл 180 87 93
1834 йыл 229
1859 йыл 345 177 168
1865 йыл 365
1897 йыл 26 ғинуар
1920 йыл 26 август 823 382 441
1926 йыл 17 декабрь 903
1939 йыл 17 ғинуар 793
1959 йыл 15 ғинуар 677
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 484
2002 йыл 9 октябрь 521
2010 йыл 14 октябрь 554

1920 йылда 2-е ғаилә урыҫтар йәшәгән 8 кеше. 1926 йылда 6-ы ғаилә урыҫтар йәшәгән.32 кеше переписьь буйынса. Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Гагарин урамы
  • Хәмзә урамы
  • Йәштәр урамы
  • Ҡайынлыҡ урамы

Тирә — яҡ мөхит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ыҡ  — йылға.
  • Ҡатҡанды йылға — Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы, ауылды ике өлөшкә бүлеп ауыл аша аға.
  • Аҡ-тау
  • Һарыҡ тау
  • Ҡарауыл тау
  • Имән түбә
  • Сисәнбай кисеүе
  • Тирмән шишмәһе Һыуыҡ тәмле һыулы шишмә
  • Әхмәт күле
  • Киҙҙәү шишмәһе
  • Павел тирмәне — Ауылдың тубәнге яғында Ҡыҙыл яр эргәһендә.
  • Ҡыҙыл яр
  • Дауыт ҡул
  • Ауылдың үрге осонда ике ҡәберлек бар. Мосафир ике кеше үлеп ҡалған һәм шул урында ерләнгән.
  • Өс ҡайын елек һалдатҡа алынғандарҙы оҙатҡан урын. 70-се йыдарҙа 100 яҡын ауылдаштар оҙата килә ине.
  • Ылай буйы
  • Ҡумыҙҙы буйы

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтмаған яугирҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

[5]

Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтҡан яугирҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

[6]

Рәсемдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауыл күренеше.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Кузеев Р. Ғ. Очерки исторической этнографии Башкир. ч. 1. — Уфа,1957.
  • Кигинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000.
  • Дыуан ырыуы ауылдары. — Өфө,
  • http://militera.lib.ru/memo/russian/kuchkin_ap/02.html
  • Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Алағуз Баҡын (исем)

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
  2. Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Кигинскийский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 103 с., табл.
  3. Башҡортостан тарихы китабы(6-сы том Демидова. Н. Ф.)
  4. (Салауат Таймасов) китабы.
  5. Память. Башкортостан. Книга 13
  6. Мәғлүмәт сығанаҡтары.
    1. Хәтер китабында районы яугирҙары
    2. Һуғышта хәбәрһеҙ юғалғандар исемлеге

Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999. Алағуз // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9. Ведомость Уфимской провинциальной канцелярии, присланная в Оренбургскую губернскую канцелярию, об участии нерусского населения Уфимской провинции в восстании //Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. C.257] Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975. Челябинский портал. Дуван (род)

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

— ЦГИА РБ. Ф.1, оп.1, д.3380, л.60—63

— Документы ставки Е. И. Пугачёва, повстанческих властей и учреждений: 1773—1774 гг. М., 1975

— Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.