Ҡазан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Ҡаҙан (ҡала) битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Ҡазан
татар. Казан, урыҫ. Казань
KAZ Collage 2015.png
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Татарстан
Координаталары 55°47′27″ с. ш. 49°06′52″ в. д. / 55.79083° с. ш. 49.11444° в. д. / 55.79083; 49.11444 (G) (O) (Я)Координаталар: 55°47′27″ с. ш. 49°06′52″ в. д. / 55.79083° с. ш. 49.11444° в. д. / 55.79083; 49.11444 (G) (O) (Я)
Мэр Илсур Рәис улы Метшин
Нигеҙләнгән 1005
Беренсе тапҡыр
телгә алынған
1391
Майҙан 425,3 км²
Халыҡ 1 130 717 кеше (2009)
Тығыҙлыҡ 2667 кеше/км²
Милли состав татарҙар,
урыҫтар,
сыуаштар
Конфессия составы мосолман, православ
Этнохороним ҡазанлы
Ваҡыт бүлкәте UTC+3, йәй UTC+4
Телефон коды +7 843
Почта индексы 420xxx
Автомобиль коды 16, 116
Сайт http://www.kzn.ru/
 (урыҫ.)  (тат.)
Ҡазан (Рәсәй)
Ҡазан
Ҡазан (Татарстан)
Ҡазан

Ҡазан (татар. Казан, урыҫ. Казань) — Татарстан Республикаһының баш ҡалаһы. Рәсәйҙең Волга буйындағы ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәк.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ҡазан ҡалаһы өс йөҙ йыл дауамында Волга буйында урынлашҡан Болғар дәүләтенең форпосы булып торған, уның исеменән Боронғо Русь дәүләте менән иҡтисади, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнешкә ҡатышҡан.
  • Һуңыраҡ Ҡазан Алтын Урҙа дәүләтенең өйәҙҙәренең береһендә ҙур административ үҙәк булып китә. Бында һөнәрселек һәм халыҡ-ара сауҙа үҫешкән.
  • 1438 йылдан 1552 йылғаса ҡала Ҡазан ханлығының үҙәге булып торған.
  • 1552 Иван Грозный ҡаланы баҫып ала.
  • Пётр I осоронда (1708 ҡала Ҡазан губернаһының баш ҡалаһы була һәм был статуста 200 йыл буйына ҡала.
  • 1756 йылдың 7 авгусындағы батша указы буйынса Ҡазан һәм Ҡазан өйәҙендәге 536 мәсеттең 418-е емерелә.
  • Һуңғы 90 йылда Ҡазан — Татарстандың баш ҡалаһы.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазанда йәшәгән халыҡ һаны — 1,130 млн кеше, майҙаны — 425,3 км². Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.

Милли состав[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазан — күп милләтле ҡала. Унда халыҡтың күпслеге татарҙар, урыҫтар һәм сыуаштар.

Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазанда төрлө дин вәкилдәре, башлыса мосолмандар һәм православ христиандар, йәшәй. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.

Мәсеттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазандың исеме барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә фараз бар:

  • «Ҡазан» (татарса «казан») һүҙенән. Риүәйәт буйынса, хан үҙ хеҙмәтсеһен һыу килтерергә ебәргән. Хеҙмәтсе һыу ҡойоп алып торғанда алтын казанын йылғаға төшөрөп ебәргән. Шунан һуң йылғаға ла, ҡалаға ла «Ҡазан» тип исем ҡушҡандар.
  • Ҡайһы бер кешеләр йылғаның исеме «ҡаҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан тип ышана. Был версия буйынса, бороңғо заманда йылғаның ярҙарында ҡаҙҙар йәшәгән. Шунан йылғаға «Ҡазан һыуы» тип исем ҡушылған, һуңыраҡ ҡалаға ла был исем күскән.
  • Башҡорт тел белгесе Жәлил Кейекбаев фекеренсә, «Ҡазан» исеме «ҡайын» һүҙенән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Башкортостанда ла Ҡазанлы исемле ауыл бар. Был фараз буйынса, был ауыл элегерәк Ҡайынлы тип аталған — ҡайын урманында һалынған булған.

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Схема районов Казани.jpg
Район исеме Халыҡ һаны
(мең кеше)
Майҙаны
(гектар)
Мәғлүмәт
1 Авиатөҙөлөш районы 110,1 3 891
2 Вахит районы 83,3 2 582
6 Волга буйы районы 218,8 11 577
3 Киров районы 107,2 10 879
4 Мәскәү районы 130,5 3 881
7 Совет районы 266,1 7 687
5 Яңы Савин районы 204,2 2 066

Мэр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала менән мэр идара итә. 2005 йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тимер юлы вокзалы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Йылына вокзал аша 8 миллион кеше үтеп тора.

Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡазанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.

Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты (элекке Ҡазан дәүләт университеты)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1804 йылдың 17 ноябрендә нигеҙләнгән. Тамамлаған студенттары араһында — С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. Хлебников. В. И. Ульянов-Ленин уҡыны, ләкин бөтөрмәне (революция төркөмдәрҙә ҡатнашыуға сәбәпле университеттан сығартылды).

Хәҙерге ваҡытта университетҡа 14 факультет, А. М. Бутлеров исемендәге Химик институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, Яр Саллы һәм Зеленодольск ҡалаларындағы ике филиалын инә.

Ҡазан Авиация Университеты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

9 факультет, 58 кафедра, 57 лаборатория, 10 фәнни-техник үҙәк, 3 НИИ инә. Университетта 15 мең студент уҡый.

Башҡа юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ҡазан дәүләт технология университет.
  • Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисади институты
  • Ҡазан дәүләт медицина университеты
  • Ҡазан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
  • Ҡазан дәүләт аграр университеты
  • Ҡазан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты
  • Ҡазан дәүләт энергетика университеты
  • Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты
  • Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы
  • Ҡазан дәүләт консерваторияһы, һәм башҡалар.

Театрҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Театр 1906 йылдың 22 декабрендә асылған. Хәҙерге бинаһында 1987 йылдан урынлашҡан.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]