Әбдрәшит (Дыуан районы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ауыл
Абдрашитово
башҡ. Әбдрәшит
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Дыуан районы

Ауыл биләмәһе

Мәсәғүт ауыл Советы

Координаталар

55°36′12″ с. ш. 58°18′21″ в. д.HGЯO

Халҡы

402[1] кеше (2010)

Милли состав

башҡорттар

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Почта индексы

452530

Һанлы танытмалар
Автомобиль коды

-

Код ОКАТО

80 223 822 002

Код ОКТМО

80 623 422 111

Абдрашитово (Рәсәй)
Абдрашитово
Абдрашитово
Әбдрәшит (Дыуан районы) (Башҡортостан Республикаһы)
Абдрашитово

Әбдрәшит (рус. Абдрашитово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Мәсәғүт ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 402 кеше[2]. Почта индексы — 452530, ОКАТО коды — 80223822002.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 10 км
  • Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 10 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 85 км

Әбдрәшит ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡҡа табан 10 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан[3].

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әбдрәшит ауылына Себер даруғаһы Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл 1735 йылғы сығанаҡтарҙан Һарт (Сарты, Аликеево) булараҡ билдәле. XVIII быуаттың 70-се йылдарынан хәҙерге атамаһы, старшина ярҙамсыһы Әбдрәшит Әликәев (Әлкеев) исеме менән йөрөтөлә. Шулай уҡ Ғәбдрәшит тип тә әйтелгән.

1795 йылда 33 йортта 204 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, арба, сана эшләү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет була.

Ике Әдрәшит ауылы була. Беренсе Әдрәшит ауылында («Кубово тож») 1816 йылда 4 йортта 36 кеше йәшәгән. Бында үҙенең улдары Ғәббәс, Абдулвәхит, Сәйетбаттал, Ҡәнзәфәр менән 80 йәшлек Әбдрәшит Тәмәев донъя көткән. Икенсе Әбдрәшит ауылы XVIII быуат аҙағында билдәле булған, ундағы 33 йортта 204 кеше, ә 1816 йылда 39 йортта 92 ир-егет һәм 112 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

Артабан уларҙың береһе генә, Әй йылғаһы буйында урынлашҡаны һәм халыҡ һәм ихаталар һаны күберәк булғаны, билдәле. 1770 йылда, Трөпкилде ауылынан Эҫем заводына үтеп барған ыңғайы, академик И. И. Лепехин Әбдрәшиттә булып киткән. Ул Әбдрәшит ауылы урынлашҡан (бәлки, Әй йылғаһы ҡушылдығылыр) Инчина йылғаһын күрһәткән. 1775 йылда был ауылда тәүге төпләнеүсенең улы, старшина ярҙамсыһы Әбдрәшит Әлкәевтың улы Ғөбәйҙулла Әбдрәшитов йәшәгән. Ул 1809 йылда вафат булғансы 8-се башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт иткән.

Икенсе ауыл Һарт (Әлкәй) ауылының тарихын мираҫ итеп алғандыр. Башҡортостанда 1835 йылғы ихтилал ваҡытында власҡа ҡаршы сығыш яһарға кәрәклеге тураһында Дыуан-Мәсетле ауылына йыйылыусыларҙың икеләнеүҙәрен Әбдрәшит ауылының ике тапҡыр вазифаһынан төшөрөлгән 65 йәшлек зауряд-сотнигы башҡорт Вәлиша Аҡҡошов тарата: «Беҙҙең барыбыҙҙы ла суҡындырасаҡтар тигәндең дөрөҫлөгөндә ниңә икеләнәһегеҙ, нимә көтәһегеҙ? Әле мин Красноуфимск өйәҙенән килдем һәм унда мосолмандарҙы суҡындырыуҙарына, ҡатындарыбыҙҙың порттарын (ыштандарын) систереүҙәренә шаһит булдым. Иманыбыҙҙы һәм азатлығыбыҙҙы һаҡлауҙа тәүәккәл булығыҙ! Рус хөкүмәтенең диндәшлек буйынса эше беҙгә билдәле, рустарҙан өлгө алығыҙ: улар үҙҙәренең элекке бойондороҡһоҙлоғон һаҡлар өсөн, барыһын да эшләргә әҙер».

Ауыл һиҙелерлек үҫешкән. 1834 йылда 58 йортта 242 кеше иҫәпләнһә, 1859 йылда — 48 йортта 310 кеше йәшәгән[4].

Халыҡ игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, кәсептәр менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 276 кешегә 87 сирек ужым, 467 сирек яҙғы культураларҙың һәм картуфтың 6 сирек картуф сәселгән. Һөрөнтө ерҙәрҙе урманды таҙартыу иҫәбенә арттырғандар. Игенселектең өс баҫыулы системаһы нигеҙендә арыш, арпа, борай, һоло, ҡарабойҙай, бойҙай, етен сәскәндәр. Ауылда XIX быуат аҙағында 2 ат һуҡҡысы, 3 елгәргес булған. Бөтә хужалыҡтарҙың да йәшелсә баҡсалары булған[5]. Малды эске ихтыяж өсөн үрсеткәндәр, уны 9 майға тиклем пар баҫыуы буйлап, һуңынан көтөүлектә, көҙөн ҡамыл һәм ҡурпы (йәғни шул уҡ йылда сабылған урында үҫкән үләндә) ашатҡандар. Үҙҙәре етерлек бесән әҙерләгән. Бөтә ер, шул иҫәптән урман да, ыҙанланмаған, һәм Мәрйәмғол, Арый, Хәлил, Әпсәләм, Мөлкәт һәм Киҫәүбай ауылдарының уртаҡ файҙаланышта булған. Урман һаҡ аҫтына (ә ҡаҙна урманы XIX быуаттың 30-сы йылдарында уҡ) алынған. Һатыу өсөн арбалар һәм саналар эшләгәндәр. Мәсет булған[6].

Биләмә берәмектәренә инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Теркәү йылы Улус, ауыл советы Өйәҙ, кантон, район Губерна, Республика Дәүләт
1784 Һарт улусы Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй Империяһы
1816 7-се йорт 4-се Загорный Башҡорт кантоны Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1834 -се йорт -се Башҡорт кантоны Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1847 -се йорт -се Башҡорт кантоны Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1859 -се йорт -се Башҡорт кантоны Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1895 Мырҙалар улусы Златоуст өйәҙе Өфө губернаһы Рәсәй империяһы
1920 Үрге Ҡыйғы биләмәһе Дыуан-Ҡошсо кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) Coat of arms of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg РСФСР
1926 улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы СССР СССР
1935 Мәсәғүт ауыл Советы Дыуан районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1941 Мәсәғүт ауыл Советы Дыуан районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1990 Мәсәғүт ауыл Советы Дыуан районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй флагы Рәсәй Федерацияһы
2008 Мәсәғүт ауыл Советы Дыуан районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй флагы Рәсәй Федерацияһы

Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1865 йылда 60 йортта — 299 кеше, 1870 йылда — 60 хужалыҡта 302 кеше йәшәгән[7].

Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1906 йылда Әбдрәшит ауылында шулай уҡ бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.

1920 йылда 114 йортта 555 кеше йәшәгән.

Әлеге ваҡытта Әбдрәшит ауылында 1-се Мәсәғүт лицейының филиалы — башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар[8].

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әбдрәшит ауылында башҡорттар әшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август 555
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар 397
1959 йыл 15 ғинуар 351
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 328
2002 йыл 9 октябрь 376
2010 йыл 14 октябрь 402 195 207 48,5 51,5

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Өмәтәй Ураҙымбәтов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әй урамы (рус.  Айская (улица)
  • Яңы урамы (рус.  Новая (улица)
  • Юл урамы (рус.  Дорожная (улица)
  • Йәшлек урамы — (рус.  Молодёжная (улица)[9]

Тирә-яҡ мөхит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Урмандар:

Йылғалар:

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Тарихи ҡомартҡы:

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7(рус.)
  • Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
  2. Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник.  (рус.)
  3. Әбдрәшит (Дыуан районы) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  4. Әбдрәшит (Дыуан районы) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  5. Б. С. Давлетбаев. «Восстание крестьян 1835 гг.» (Башкирский край. Вып. 4) и «Из истории Дуван-Мечетлинского края» (Больше-Устьикинское, 1993. Вып. 2)
  6. Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Өфө: Китап, 2009. — ISBN 978-5-295-04683-4.
  7. Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Өфө: Китап, 2009. — ISBN 978-5-295-04683-4.
  8. Әбдрәшит (Дыуан районы) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  9. [https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/derevnya-abdrashitovo/ Карта д. Абдрашитово. Улицы