77 төркөмө

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
"77 төркөмө"

Group of 77
Groupe des 77
Группа 77
Grupo de los 77

مجموعة ال77
Ағзалыҡ:

130 государств-членов

Рәсми телдәр:

Инглиз, Ғәрәп, Испан , Француз

Етәкселәр
Председатель

Дж. Аше (Антигуа һәм Барбуда)

Представитель в ООН

Мунир Акрам (Пакистан)

Ойошоу
1-се сессия ЮНКТАД

15 июнь 1964 йылда

g77.org
Commons-logo.svg 77 төркөмө Викимилектә

«77 төркөмө» (G-77) йәки «Етмеш ете төркөмө» (Group of Seventy Seven) — үҫешеүсе илдәрҙең ҙур дәүләт-ара ойошмаһы, БМО һәм уның органдары сиктәрендә эш итә. Төркөмдө ойоштороу тураһындағы ҡарар 1964 йылда Азия, Африка һәм Латин Америкаһының үҫешеүсе илдәре министрҙары кәңәшмәһендә ҡабул ителә, шул уҡ йылдың 15 июнендә БМО-ның Женева ҡалаһында үткәрелгән Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһының 1-се сессияһында рәсмиләштерелә. Тәүҙә ағза булып ингән илдәр һаны 77 була, ләкин БМО составына ингән илдәр күбәйгән һайын уларҙың да һаны арта.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төркөмгә исем БМО-ның Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһының 1-се сессияһында (ЮНКТАД) бирелә (Женева, 1964 йыл), унда үҫешеүсе илдәр "Етмеш ете илдең берлектәге декларацияһы"н («Joint Declaration of the Seventy-Seven Countries») ҡабул итә. Яйлап ағза илдәр һаны арта һәм әлеге мәлгә 130-ға етә.Совет осоронда социалистик илдәр араһынан КХДР, Куба, Вьетнам, Румыния һәм Югославия  "77 төркөмө" ағзалары булып тора.

«77 төркөмө» сиктәрендә күп милләтле предприятиелар, атап әйткәндә Латин Америкаһында, ике яҡлы һәм күп яҡлы дәүләт-ара сауҙа килешеүҙәре, шулай уҡ иҡтисадтың һәм хужалыҡтың төрлө тармаҡтарында килешеүҙәр, иҡтисади төбәк ойошмалары һәм союздары барлыҡҡа килә. БМО Генераль Ассамблеяһының, ЮНКТАД, ЮНИДО, ЮНЕП, ГАТТ, ЮНЕСКО, ИФАД һ.б. мөһим резолюциялары «77 төркөмө» сәйәсәте йоғонтоһо аҫтында ҡабул ителә. «77 төркөмө» эшмәкәрлегенең йүнәлештәренә һәм уртаҡ ҡараштарҙы булдырыуға Ҡушылмау хәрәкәте ҙур йоғонто яһай.

1990-сы йылдарҙа «77 төркөмө» эшмәкәрлегендә йомшаҡ урындар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, үҫешеүсе илдәрҙәге иҡтисади артталыҡты еңеү һәм финанс үҙаллылығына өлгәшеү өсөн социаль-иҡтисади трансформацияларҙың мөһимлеген аңлап етмәү күренә, социаль-иҡтисади һәм идеологик ориентация төрлөлөгө арҡаһында үҙ-ара ҡаршылыҡтар көсәйә, был уларҙың алдынғы илдәр һәм трансмилли компаниялар яғынан яһалған иҡтисади, сәйәси һәм башҡа төрлө баҫымдарға ҡаршы тороусанлығын кәметә. Шуға ҡарамаҫтан «77 төркөмө» эшмәкәрлеге прогрессив әһәмиәткә эйә һәм донъя берләшмәһендә үҫешеүсе илдәрҙең уртаҡ позицияһын нығытыу өсөн объектив нигеҙ булып ҡала.

Төп этаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«77 төркөмө» министрҙарының беренсе кәңәшмәһе Алжирҙың баш ҡалаһында 1967 йылдың 25 октябрендә үтә, унда Алжир Хартияһы ҡабул ителә, был документта «77 төркөмө» яңы халыҡ-ара иҡтисади тәртип урынлаштырыуҙы үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя. 1976 йылда «77 төркөмө» министрҙары кәңәшмәһендә ЭСРС Декларацияһы һәм Программаһы раҫлана, артабан «Коллектив үҙтәьминәт һәм һөйләшеүҙәр өсөн сиктәр буйынса Аруш программаһы» (Танзания, 1979 йыл) ҡабул ителә.

Был программалар «Көньяҡ — Көньяҡ» диалогы сиктәрендәге звенолар булып тора.

Каракас (1981 йыл) һәм Буэнос-Айрес (1983 йыл) кәңәшмәләре лә, "77 төркөмө"нөң 40 йыллығына арналған конференция ла (Сан-Паулу, 2004 йыл) ойошма эшмәкәрлегендә әһәмиәтле этаптар һанала.

Маҡсаттары һәм бурыстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«77 төркөмө» эшмәкәрлегенең нигеҙендә үҫешеүсе илдәр араһындағы сауҙа-иҡтисади, финанс һәм техник хеҙмәттәшлек, шулай уҡ БМО органдары, уның сиктәрендә эш иткән ойошмалар конференцияларында, йыйылыштарында, халыҡ-ара социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәр буйынса съездарҙа һәм форумдарҙа уртаҡ позицияларҙы булдырыу ята. Бындай йыйындарҙа "77 төркөмө"нә инмәгән илдәр, айырыуса алдынғы илдәр менән иҡтисади, кредит, финанс һәм техник хеҙмәттәшлек мәсьәләләре ҡарала[1].

"77 төркөмө"нөң бөгөнгө төп бурыстары[2]:

  • күп яҡлы сауҙа системаһында тигеҙһеҙлектәрҙе бөтөрөү;
  • үҫешеүсе һәм алдынғы илдәр араһында ресурстарҙың ғәҙел тапшырылыуын ойоштороу, шул иҫәптән үҫеш маҡсатында рәсми ярҙам күрһәтеү һәм бурыс йөкләмәләрен бөтөрөү;
  • сеймал тауарҙары баҙарҙарының тотороҡһоҙлоғо проблемаһын хәл итеү һәм алдынғы илдәр баҙарҙарына инеүҙе тотҡарлаған протекционистик кәртәләрҙе юҡ итеү;
  • тотороҡло һәм социаль үҫеш, сауҙаны субсидиялау, мәғлүмәт-коммуникация технологияларының үҫә барыусы роле һәм законһыҙ халыҡ-ара операциялар мәсьәләләре буйынса килешелгән глобаль сараларҙы тәьмин итеү.

«77 төркөмө» эшмәкәрлегенең төп өлкәләре:

  • Глобалләшеү һәм халыҡ-ара иҡтисад;
  • Үҫеште финанслау;
  • Сауҙа һәм Үҫеш;
  • Тирә-яҡ мөхит һәм Үҫеш;
  • Социаль түләүҙәр һәм Енес буйынса дискриминация;
  • «Көньяҡ — Көньяҡ» йүнәлеше сиктәрендә кооперация;
  • «Төньяҡ — Көньяҡ» диалогы;
  • Фәнни-технологик Үҫеш;
  • Мәғлүмәт-Коммуникация технологиялары;

Көньяҡ — Көньяҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«77 төркөмө» ағзаһы булған илдәрҙең «Көньяҡ — Көньяҡ» проекты сиктәрендә хеҙмәттәшлегенең маҡсаты — Көньяҡ халыҡтарының имен тормошон тәьмин итеү, төркөм ағзаларының берҙәмлеген нығытыу.

1981 йылда Каракас программаһында «Көньяҡ — Көньяҡ» йүнәлеше сиктәрендә Көньяҡ Саммиттарын үткәреүҙең дөйөм принциптары эшләнә. Беренсе Көньяҡ Саммиты 2000 йылдың апрелендә Гаванала (Куба) үтә. Унда Гавана декларацияһы һәм Эштәр программаһы ҡабул ителә.

2003 йылда Марракешта (Марокко) Көньяҡ — Көньяҡ хеҙмәттәшлеге буйынса Юғары кимәл конференцияһы үткәрелә, унда Марракеш декларацияһы һәм хеҙмәттәшлек буйынса Марракеш сиктәре ҡабул ителә. Көньяҡ илдәренең юғарғы кимәлдәге икенсе осрашыуы 2005 йылда Катар баш ҡалаһы Дохала үтә. Өсөнсө саммит 2010 йылда Африкала була.

Төньяҡ — Көньяҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Төньяҡ— Көньяҡ» йүнәлешендә һөйләшеүҙәр һәм диалог маҡсаты булып үҫешеүсе һәм алдынғы илдәрҙең глобаль партнерлығы нигеҙендә бөтә илдәрҙең хеҙмәттәшлегенә өлгәшеү тора.

Мәғлүмәт-Коммуникацион үҫеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2005 йылдың ноябрендә Туниста мәғлүмәт йәмғиәте мәсьәләләре буйынса юғарғы кимәлдәге Бөтә донъя осрашыуының икенсе этабы үткәрелә. Унда бөтә үҫешеүсе илдәргә лә мәғлүмәт-коммуникация технологиялары һәм ресурстары менән файҙаланыу мөмкинлеген алыу бурысы ҡуйыла.

Ойошма структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ойошма өс төбәк төркөмөнән тора: Африка, Азия һәм Латин Америкаһы.[3] Ҡытай төркөмдә айырым урын биләй; «77 төркөмө» менән Ҡытай араһында берлектәге мөрәжәғәт ҡабул ителһә, «77 төркөмө» менән ҠХР араһында уртаҡ ҡарашҡа өлгәшелеүе тураһында билдә ҡуйыла (йәки «77 төркөмө плюс Ҡытай» термины ҡулланыла).[4] Төркөм составында ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса төрлө ҡарашта торған илдәр күп булғанлыҡтан, «77 төркөмө» эсендә бер нисә төркөмсә барлыҡҡа килгән, мәҫәлән: Утрауҙарҙа урынлашҡан ваҡ илдәр альянсы (АОСИС — AOSIS), Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы ағзалары булған илдәр (ОПЕК), Йомшаҡ үҫешкән илдәр (НРС) һ.б.[5]

Йыл һайын Төркөмдән БМО-ның төрлө структураларына координатор вәкилдәр йүнәлтелә.

Ойошма ағзалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

"77 төркөмө" ағзаһы булған илдәрҙең һәм элекке ағзаһы булған илдәрҙең карта-схемаһы
Ҡуйы йәшел төҫ менән Төркөмдө нигеҙләгән дәүләттәр билдәләнгән [6];

асыҡ йәшел менән Төркөм составынан сыҡҡан илдәр билдәләнгән;
ҡуйы һәм уртаса йәшел менән 2008 йылға ҡарата Төркөмдә ағза булып торған илдәр билдәләнгән.

"77 төркөмө" ағзаһы булған илдәр исемлеге:
1. Flag of Afghanistan.svg Афғанстан (Төп) 35. Flag of Dominica.svg Доминика 69. Flag of Malawi.svg Малави 103. Flag of Senegal.svg Сенегал (Төп)
2. Flag of Algeria.svg Алжир (Төп) 36. Flag of the Dominican Republic.svg Доминика Республикаһы (Төп) 70. Flag of Malaysia.svg Малайзия (Төп) 104. Flag of Seychelles.svg Сейшельские острова
3. Flag of Angola.svg Ангола 37. Flag of East Timor.svg Көнсығыш Тимор 71. Flag of Maldives.svg Мальдив утрауҙары 105. Flag of Sierra Leone.svg Сьерра-Леоне (Төп)
4. Flag of Antigua and Barbuda.svg Антигуа һәм Барбуда 38. Flag of Ecuador.svg Эквадор (Төп) 72. Flag of Mali.svg Мали (Төп) 106. Flag of Singapore.svg Сингапур
5. Flag of Argentina.svg Аргентина (Төп) 39. Flag of Egypt.svg Мысыр 73. Flag of the Marshall Islands.svg Маршалл Утрауҙары 107. Flag of the Solomon Islands.svg Сөләймән Утрауҙары
6. Flag of the Bahamas.svg Багам утрауҙары 40. Flag of El Salvador.svg Сальвадор (Төп) 74. Flag of Mauritania (1959–2017).svg Мавритания (Төп) 108. Flag of Somalia.svg Сомали (Төп)
7. Flag of Bahrain.svg Бахрейн 41. Flag of Equatorial Guinea.svg Экваториаль Гвинея 75. Flag of Mauritius.svg Маврикий 109. Flag of South Africa.svg КАР
8. Flag of Bangladesh.svg Бангладеш 42. Flag of Eritrea.svg Эритрея 76. Flag of the Federated States of Micronesia.svg ФШМ 110. Flag of Sri Lanka.svg Шри-Ланка (Төп; ул саҡта Цейлон)
9. Flag of Barbados.svg Барбадос 43. Flag of Ethiopia.svg Эфиопия (Төп) 77. Flag of Mongolia.svg Монголия 111. Flag of Sudan.svg Судан (Төп)
10. Flag of Belize.svg Белиз 44. Flag of Fiji.svg Фиджи 78. Flag of Morocco.svg Марокко (Төп) 112. Flag of Suriname.svg Суринам
11. Flag of Benin.svg Бенин (Төп; ул саҡта Дагомея) 45. Flag of Gabon.svg Габон (Төп) 79. Flag of Mozambique.svg Мозамбик 113. Flag of Eswatini.svg Свазиленд
12. Flag of Bhutan.svg Бутан 46. Flag of The Gambia.svg Гамбия 80. Flag of Myanmar.svg Мьянма (Төп; ул саҡта Бирма) 114. Flag of Syria.svg Сүриә (Төп)
13. Flag of Bolivia.svg Боливия (Төп) 47. Flag of Ghana.svg Гана (Төп) 81. Flag of Namibia.svg Намибия 115. Flag of Tanzania.svg Танзания (Төп)¹
14. Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Босния һәм Герцеговина (Төп)² 48. Flag of Grenada.svg Гренада 82. Flag of Nepal.svg Непал (Төп) 116. Flag of Thailand.svg Таиланд (Төп)
15. Flag of Botswana.svg Ботсвана 49. Flag of Guatemala.svg Гватемала (Төп) 83. Flag of Nicaragua.svg Никарагуа (Төп) 117. Flag of Togo.svg Того (Төп)
16. Flag of Brazil.svg Бразилия (Төп) 50. Flag of Guinea.svg Гвинея (Төп) 84. Flag of Niger.svg Нигер (Төп) 118. Flag of Tonga.svg Тонга
17. Flag of Brunei.svg Бруней 51. Flag of Guinea-Bissau.svg Гвинея-Бисау 85. Flag of Nigeria.svg Нигерия (Төп) 119. Flag of Trinidad and Tobago.svg Тринидад һәм Тобаго (Төп)
18. Flag of Burkina Faso.svg Буркина-Фасо (Төп) 52. Flag of Guyana.svg Гайана 86. Flag of North Korea.svg КХДР 120. Flag of Tunisia.svg Тунис (Төп)
19. Flag of Burundi.svg Бурунди (Төп) 53. Flag of Haiti.svg Гаити (Төп) 87. Flag of Oman.svg Оман 121. Flag of Turkmenistan.svg Төркмәнстан
20. Flag of Cambodia.svg Камбоджа (Төп) 54. Flag of Honduras.svg Гондурас (Төп) 88. Flag of Pakistan.svg Пакистан (Төп) 122. Flag of Uganda.svg Уганда (Төп)
21. Flag of Cameroon.svg Камерун (Төп) 55. Flag of India.svg Һиндостан (Төп) 89. Flag of Palestine.svg Фәләстин 123. Flag of the United Arab Emirates.svg БҒӘ (Төп)
22. Flag of Cape Verde.svg Кабо-Верде 56. Flag of Indonesia.svg Индонезия (Төп) 90. Flag of Panama.svg Панама (Төп) 124. Flag of Uruguay.svg Уругвай (Төп)
23. Flag of the Central African Republic.svg ҮАР (Төп) 57. Flag of Iran.svg Иран (Төп) 91. Flag of Papua New Guinea.svg Папуа-Яңы Гвинея 125. Flag of Vanuatu.svg Вануату
24. Flag of Chad.svg Чад (Төп) 58. Flag of Iraq.svg Ираҡ (Төп) 92. Flag of Paraguay.svg Парагвай (Төп) 126. Flag of Venezuela.svg Венесуэла (Төп)
25. Flag of Chile.svg Чили (Төп) 59. Flag of Jamaica.svg Ямайка (Төп) 93. Flag of Peru.svg Перу (Төп) 127. Flag of Vietnam.svg Вьетнам (Төп)
26. Flag of the People's Republic of China.svg Ҡытай 60. Flag of Jordan.svg Иордания (Төп) 94. Flag of the Philippines.svg Филиппин (Төп) 128. Flag of Yemen.svg Йемен (Төп)
27. Flag of Colombia.svg Колумбия (Төп) 61. Flag of Kenya.svg Кения (Төп) 95. Flag of Qatar.svg Катар 129. Flag of Zambia.svg Замбия
28. Flag of the Comoros.svg Комор 62. Flag of Kuwait.svg Кувейт (Төп) 96. Flag of Rwanda.svg Руанда (Төп) 130. Flag of Zimbabwe.svg Зимбабве
29. Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg КДР (Төп) 63. Flag of Laos.svg Лаос (Төп) 97. Flag of Saint Kitts and Nevis.svg Сент-Китс һәм Невис
30. Flag of the Republic of the Congo.svg Конго Республикаһы (Төп) 64. Flag of Lebanon.svg Ливан (Төп) 98. Flag of Saint Lucia.svg Сент-Люсия
31. Flag of Costa Rica.svg Коста-Рика (Төп) 65. Flag of Lesotho.svg Лесото 99. Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg Сент-Винсент һәм Гренадиндар
32. Flag of Côte d'Ivoire.svg Кот-Д'Ивуар 66. Flag of Liberia.svg Либерия (Төп) 100. Flag of Samoa.svg Самоа
33. Flag of Cuba.svg Куба 67. Flag of Libya.svg Ливия (Төп) 101. Flag of Sao Tome and Principe.svg Сан-Томе һәм Принсипи
34. Flag of Djibouti.svg Джибути 68. Flag of Madagascar.svg Мадагаскар (Төп) 102. Flag of Saudi Arabia.svg Сәғүд Ғәрәбстаны (Төп)
(Төп) илдең Төркөмдө нигеҙләүҙә ҡатнашыуын һәм уның тәүге составына инеүен аңлата

Иҫкәрмәләр: 1. Ул саҡта Берләшкән Танганьика һәм Занзибар Республикаһы

2. Элекке Югославия составында булған нигеҙләүсе илдәрҙең береһе

Рәсәй һәм G77[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2014 йылдың июнендә Боливия президенты Эво Моралес, сираттағы «G77+Ҡытай» осрашыуын асҡанда сығыш яһап, Санта-Круста (Боливия), Рәсәйҙе «77 төркөмөнә» ҡушылырға саҡыра[7].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]