Был мәҡәлә яҡшы мәҡәләләр исемлегенә инә

Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Шәйехзада Бабич
Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы Бабичев
Ш.Бабич.jpg
Эшмәкәрлек төрө:

сәйәси эшмәкәр, шағир

Тыуған көнө:

2 ғинуар (14 ғинуар) 1895({{padleft:1895|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})

Тыуған урыны:

Әсән ауылы, Бөрө өйәҙе, Өфө губернаһы[1]

Подданныйлығы:

Рәсәй империяһы Рәсәй империяһы

Вафат булған көнө:

28 март 1919({{padleft:1919|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:28|2|0}}) (24 йәш)

Вафат булған урыны:

Йылайыр ауылы, Бөрйән-Түңгәүер кантоны, Башҡорт АССР-ы[2]

Атаһы:

Мөхәмәтзакир

Әсәһе:

Сажиҙәбанат

Commons-logo.svg Шәйехзада Бабич Викимилектә

Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы Бабичев (2 (14) ғинуар 1895 — 28 март 1919) — күренекле башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт мәркәз шураһы (1917—1919) ағзаһы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Әсән ауылында тыуған.

Шәйехзаданың атаһы Мөхәмәтзакир — Ҡаңлы улусының аҫаба башҡорто, Бабичевтар[3] менән 1852 йылда Ҡаңлы улусының Көйөк түбәһендә нигеҙләнгән Ҡыйғаҙытамаҡ ауылынан 1887 йылда Әсән ауылының икенсе мәхәлләһенең имам хатибы булараҡ күсерелә. Шәйехзаданың әсәһе — Сажиҙәбанат хәҙрәт Мөхәмәтһаҙый Шиһабетдиновтың ҡыҙы булған[4]. Бабичевтар шәжәрәһе артабанғыса булған: Бабич (?—?) → Мөхтәр (1742—1822) → яу есаулы Ишбулды (1778—1814) → указлы мулла Ғилуан (Ғәлийән) (1811—?) → Мөхәмәтзакир (1847—1922) → Шәйехзада (1895—1919)[5]. Ҡайһы бер документтарҙа Бабич үҙенең сығышын «Ҡаңлы башҡорто» тип яҙа, ә «Башҡорт» гәзитендәге мәҡәләһендә — «Ҡаңлы балаһы» тип ҡултамға ҡуя[6][7]. Шағирҙың ижадында ла уның башҡортлоғо асыҡ сағылыш таба[4].

Шәйехзада башланғыс белемде тыуған ауылында, атаһы, Әсән мәхәлләһенең указлы муллаһы, Мөхәмәтзакирҙың мәҙрәсәһендә ала.

1910—1911 йылдарҙа Ҡаҙағстанда Кустанай яҡтарындағы Дүсәнбай ауылында ҡаҙаҡ балаларын уҡыта[8].

Шәйехзада Бабич «Ғәлиә» мәҙрәсәһе шәкерттәре араһында.

Шәйехзада Бабич 1911—1916 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Заманының алдынғы ҡарашлы мәғрифәтселәре уҡытҡан мәҙрәсәлә ул әҙиптәр, артистар, буласаҡ журналистар, дәүләт эшмәкәрҙәре менән аралашып йәшәй. Мәҙрәсәлә ҡулъяҙма рәүешендә сығарылған «Парлаҡ» һәм «Эләктергес» исемле журналдарҙы сығарыуҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡорт халҡының төрлө ҡыҫымдар арҡаһында ауыр тормош көтөүе, башҡорт ерҙәре мәсьәләләре киҫкенләшеү, әсә телендә яҙма булдырыу, дөйөм белем биреүҙе камиллаштырыу тураһында борсолоп шиғырҙар ижад итә.

1916 йылда «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлағас, артабан бер йыл дауамында Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында өсөнсө мәсет янындағы мәҙрәсәлә уҡытыу эше менән шөғөлләнә, «Аҡмулла» журналын сығарыуҙа ҡатнаша. Һуңынан Ырымбур ҡалаһында «Ҡармаҡ» сатирик журналында эшләй.

1917 йылда Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарына делегат була. 1917 йылдың 25—29 авгусында Өфөлә үҙған Икенсе Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт мәркәз шураһы составына ағза итеп һайлана[9], һәм шураның секретары булараҡ мөһим фармандарҙы, шул иҫәптән Башҡортостан милли-территориаль автономияһын ойоштороу тураһындағы 2-се һанлы фарманды, төҙөүҙә ҡатнаша[10].

III Бөтә башҡорт ҡоролтайы эше ваҡытында, 1917 йылдың 18 декабрендә, Шәйехзада Бабич инициативаһы менән демократик башҡорт йәштәренең «Тулҡын» мәҙәни-ағартыу һәм әҙәби берекмәһе ойошторола[11]. Шағир был йәштәр ойошмаһының декларацияһын төҙөүҙә һәм уға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша, Өфөлә, Башҡортостандың башҡа төбәктәрендә әҙәби кисәләр, концерттар ойоштороусыларының береһе була. «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәре союзының рәйесе итеп һайлана[12]. Һуңыраҡ Шәйехзада Бабич «Нуктаһыҙ» сатирик журналын баҫтырыуҙы ойоштора[6].

1918 йылдың 1 сентябрендә башҡорт йәштәре конференцияһында «Тулҡын» ойошмаһының рәйесе итеп Г. Ҡарамышев, уның урынбаҫары булып Ш. Бабич, секретарь итеп Х. Ғәбитов һайлана. Конференцияла ойошманың нәшриәте янында «Ҡурай» әҙәби журналының асылыуы тураһында ҡарарға киләләр[13].

1919 йылдың 21 февралендә уҙған I Бөтә башҡорт хәрби съезының секретары була. 1919 йылдың 25 февралендә Башревкомдың матбуғат бүлеге хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә[6].

1919 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны Йылайыр ауылында, типографияны күсереү эштәре менән шөғөлләнгәндә, шағир Ғәбделхәй Иркәбаев менән берлектә 1-се Смоленск уҡсылар полкының ҡыҙыл армеецтары тарафынан үлтерелә. Был фажиғә Башҡорт Ғәскәрҙәре Ҡыҙылдар яғына күскән осорҙа булған бутаусылыҡ һәм большевистик террор арҡаһында барлыҡҡа килә.

Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Викикитапхана логотибы
Ошо темаға Викикитапханала текстар бар
Шәйехзада Бабич

Шәйехзада Бабичтың 1912 йылда төҙөлгән шиғри ҡулъяҙма йыйынтығы һаҡланып ҡалған[8]. Уның тәүге баҫмалары 1913 йылда «Шура» һәм «Аҡмулла» журналдары биттәрендә Бәбәйчуб, Сытырман, Шөпшә псевдонимдары аҫтында баҫылып сыға.

1914 йылда яҙылған «Халҡым өсөн» шиғыры шағирҙың үҙәк әҫәрҙәренең береһе булып тора. Р. Т. Бикбаев буйынса халыҡ Бабичтың ғүмер буйы табынасаҡ оло мөхәббәтенә әүерелә[8].

1916 йылда Бабич төрки телендә баҫылып сыҡҡан «Тормош» гәзите редакцияһына үҙенең «Көтәм» тигән шиғырын алып килә һәм нисек башҡорт телендә яҙылған шулай баҫтырыуҙы һорай, гәзит мөхәррире быны хупламай һәм үҙгәртеп баҫтырырға тәҡдим итә, әммә шағир үҙ һүҙендә ҡала[14]. «Көтәм» шиғырында шағирҙың туған халҡына мөхәббәте, уның киләсәгенә бағлаған өмөттәре һәр юлында күренә[8].

1918 йылда Бабичтың үҙе иҫән сағында сыҡҡан берҙән‑бер баҫмаһы — «Йәш Башҡортостан» китабы нәшер ителә. Был китаптағы шиғырҙар һәм поэмалар, шағирҙың башҡа күп кенә әҫәрҙәре һымаҡ, Башҡортостан автономияһын ойоштороуға бәйле ваҡиғаларға арналған, милли‑патриотик рух менән һуғарылған. 1919 йылда донъя күргән «Башҡорт халҡына көйлө хитап» шиғыры Башҡорт милли хәрәкәтенең асылын аңлата[15].

Шәйехзада Бабич шиғырҙарының үҙенсәлеге — мотлаҡ рәүештә биш ижекле юл ҡулланылған дүрт йыллыҡ шиғыр. Һуңыраҡ шиғри әҫәрҙең бындай ритмик төҙөлөшө «Бабич строфаһы» тип атала, һәм уны башҡорт шиғриәтендә Мәжит Ғафури, Хәким Ғиләжев, Хәниф Кәрим, Хәй Мөхәмәтйәров һәм тағы ҡайһы берҙәр уңышлы ҡуллана[15].

Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1918 йылда Ырымбурҙа баҫылып сыҡҡан «Йәш Башҡортостан» китабы.
  • Йәш Башҡортостан. — Ырымбур, 1918. (онлайн версияһы)
  • Бабич шиғырҙары. — М.: Центральное издательство народов СССР, 1925. (онлайн версияһы)
  • Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө, 1958.
  • Шиғырҙар, поэмалар, эпиграммалар. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985. — 400 б.
  • Беҙ үҙебеҙ — башҡорттар. — Өфө, 1994.
  • Весенняя песнь: поэзия, проза. — Уфа, 1995.
  • Халҡым өсөн. — Өфө, 2005.
  • Весенняя песнь. — Уфа: Китап, 2015.

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы.
  2. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы.
  3. 1813 йылда кенәз У. Ю. Дашков (Дашкин) һүҙҙәре буйынса элгәре был фамилияны «Бабисе(о)в» тип яҙғандар: «ныне в Бирском уезде живущий в д. Тартышевой на Дуванейской земле из числа отписной Кальнинской (Канлинской) земли лесными угодьями пользуется башкирец Мухтар Бабисев»
  4. 4,0 4,1 Әсфәндиәров Ә. З. Олатайҙарҙың бар тарихы... — Өфө: Китап, 1996. — Б. 185. — 224 б. — ISBN 5-295-01672-2.
  5. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — Б. 411. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Салихов А. Г. Участие Шайхзады Бабича в Башкирском национальном движении и начало изучения его творческого наследия.// Шайхзада Бабич — выдающийся башкирский поэт и общественно-политический деятель: материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием), посвященной 120-летию со дня рождения Ш. М. Бабича (г. Уфа, 27 февраля 2015 г.) / отв. ред. М. М. Кульшарипов — Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. — Б. 26—37. — 174 б. — ISBN 978-5-7477-3780-8.
  7. История башкирских родов. Канглы. Том 5. / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, А. М. Зайнуллин, И. Р. Саитбатталов, В. И. Муратова, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова — Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2014. — Б. 61. — 560 б. — ISBN 978-5-85051-625-3. (рус.)
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Бикбаев Р. Т. Ҡанатлы Бабич // Ватандаш : журнал. — 2005. — № 1. — С. 123—140. — ISSN 1683-3554.
  9. Этнополитическая мозаика Башкортостана. Очерки. Документы. Хроника. Том II. Башкирское национальное движение./Ред. М. Н. Губогло. ЦИМО. — М., 1992. — С. 74.
  10. А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1 / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов — Уфа: Китап, 2005. — Б. 67—69. — 392 б. — ISBN 5-295-03702-9.
  11. История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2009. — Т. V. — Б. 133. — 468 б. — ISBN 978-5-7501-1199-2.
  12. Масалимов Р. Н. «Тулкын», всебашкирский союз молодёжи // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8. (рус.)
  13. Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): документы и материалы: в 4-х т. / авт.-сост. Б. Х. Юлдашбаев. Т. 2. Ч. II — Уфа: Китап, 2002. — Б. 401.
  14. Әсфәндиәров Ә. З., 1996, с. 185—186
  15. 15,0 15,1 Бикбаев Р. Т. Бабич (Бабичев) Шәйехзада Мөхәмәтзәкир улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  16. «Бабич», журнал // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  17. Муртазин К. Челябинской национальной библиотеке — 100 лет // Ватандаш : журнал. — 2007. — № 2. — ISSN 1683-3554. (рус.)
  18. Шәрипова А. В. Шәйехзада Бабич музейы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  19. «Башҡортостан» гәзите, 2016, 5 август (Тикшерелгән 5 август 2016)
  20. Нафиҡова Ләйсән. Үҙ халҡының һөйөклө улы // Киске Өфө. — 2016. — № 271.
  21. Башҡортостанда «Бабич» исемле тарихи фильм прокатҡа сыға. Bashinform logo-e1423154856921.jpg, 2017, 10 март (Тикшерелгән 15 март 2017)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бикбаев Р. Т. Шайхзада Бабич: жизнь и творчество. — Уфа, 1995. — 304 с. (рус.)
  • Бикбаев Р. Т. Шәйехзада Бабич. Тормошо hәм ижады. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1981. — 320 б.
  • Кунафин Г. С. Тема демонизма в поэзии Ш. Бабича // Ватандаш : журнал. — 2003. — № 10. — ISSN 1683-3554. (рус.)
  • Ризаитдин Фәхретдин, Мәжит Ғафури, Шәйехзада Бабич. / Төҙөүсеһе И. Ә. Шарапов. — Өфө : Китап, 2007.
  • Харисов Ә. И. Әҙәби күренештәр. Өфө, 1963.
  • Халыҡ шағиры халыҡ хәтерендә: Әҙәби тәнҡит, мәҡәләләр, докладтар. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1996. — 128 б.
  • Шайхзада Бабич — выдающийся башкирский поэт и общественно-политический деятель: материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием), посвященной 120-летию со дня рождения Ш. М. Бабича (г. Уфа, 27 февраля 2015 г.) / отв. ред. М. М. Кульшарипов — Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. — 174 б. — ISBN 978-5-7477-3780-8. (рус.)
  • Шайхзада Бабич. В помощь учителю / сост., авт. вступ. ст. Г. Х. Абдрафикова (Гарипова); отв. ред. М. Х. Надергулов. — Уфа, 2007. — 76 с. (рус.)
  • Шәйехзада Бабич хаҡында иҫтәлектәр. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1994. — 368 б.
  • Әсфәндиәров Ә. З. Шәйехзада Бабичтың нәҫел-нәсәбе.// Олатайҙарҙың бар тарихы... — Өфө: Китап, 1996. — Б. 179—192. — 224 б. — ISBN 5-295-01672-2.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Видеояҙмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]