Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәрҙең исемлеге

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәрҙең исемлеге

Исемлектә Башҡортостан Республикаһының 2014 йылда баҫылған Ҡыҙыл китабына индерелгән бөтә һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандары  күрһәтелгән. Шуға ярашлы, таблицаның КкРБ, КкРФ һәм МСОП колонкалары  аңлата был төрҙөң Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағы Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабындағы һәм Тәбиғәтте һаҡлау Халыҡ-ара союзының МСОП Ҡыҙыл исемлегендәге статусын күрһәтә. Әгәр теге йәки был Ҡыҙыл китабында ниндәй ҙә булһа төр булмаһа, йәғни күрһәтелгән бер категорияға ла индерелмәгән булһа, исемлектең был ояһы буш ҡалдырыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында бөтә төрҙәр 6 категорияға, Рәсәй Федерацияһы Ҡыҙыл китабында бөтә төрҙәр 6 категорияға, һәм 9 МСОП исемлегендә 9 категорияға бүленә. Категориялар түбәндәгесә билдәлә:

Башҡортостан республикаһының ҡыҙыл китабы[1]:
0 — юғалғандарҙыр моғайын
I — юғалыу сигенә еткән төрҙәр
II — һан яғынан кәмегән төрҙәр
III — һирәк төрҙәр
IV — тәғәйенләнеше билдәле булмаған төрҙәр
V — тергеҙелеү мөмкинлеге булған һәм тергеҙелеүсе төрҙәр
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы Ҡыҙыл исемлеге[2]:
Юҡҡа сыҡҡан төр — юғалғандарҙыр моғайын
ҡырағай тәбиғәттә юҡҡа сыҡҡан — ҡырағай тәбиғәттә юғалғандар
Юғалыу сигендә — юғалыу сигенә еткән төрҙәр (көрсөк хәлендә)
юҡҡа сығып барған төрҙәр — юҡҡа сығыу янаған төрҙәр
йоғонтоға бирелә торған төрҙәр — хәүеф аҫтындағы төрҙөр
йоғонтоға бирелеүгә яҡын торған төрҙәр — хәүеф аҫтында торған төрҙөргә яҡындары
юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҙ булған төрҙәр — хәүеф кәмерәк янаған төрҙәр
юҡҡа сығыу ҡурҡынысын баһалау өсөн мәғлүмәт етмәгән төрҙәр — хәүеф янағанын билдәләрлек мәғлүмәт етмәгән төрҙәр
Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапта күрһәтелмәгән төрҙөр — Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапта күрһәтелмәгән төрҙәр

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабының һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандары исемлегенә 11 төр  индерелгән, шуларҙың 9 төрө төп биттәргә урынлаштырылған, ә 2 төрө ҡушымтала күрһәтелгән. Шул уҡ ваҡытта төп биттәрҙә тәңкәлеләр отрядының 5 вәкиле һәм һөйрәлеүселәр класы  ташбаҡалар отрядының 1 вәкиле булыуын күрһәтә; шулай уҡ ҡойроҡһоҙҙар отрядынан 2 вәкил һәм ер-һыу хайуандары класының ҡойроҡлолар  отрядынан 1 вәкил. Категория Юҡҡа сығыусылар категорияһына (I) бер төр ҙә ҡарамай.

Түбәндәге исемлектә таскондарҙың урынлашыу тәртибе Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағына тап килә.

Һуңғы колонка аҙағында Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы сайты таксонының персональ бите һылтанмаһы килтерелгән.

Төп исемлек [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һүрәтләнеше Рус һәм латин атамаһы, таксон авторы Башҡортостан территорияһындағы ареалы,
һаны һәм лимитлаусы фактор
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы|КкРБ]] Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы
Ер-һыу хайуандары класы (Amphibia)
Ҡойроҡло ер-һыу хайуандары отряды (Caudata)
Ысын саламандр һымаҡтар ғаиләһе (Salamandridae)
Латин атамаһы Рус атамаһы һәм тасуирланышы Һүрәтләнеше КкРБ Рәсәй федерацияһының Ҡыҙыл китабы ! Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы
1
Triturus cristatus
Laurenti, 1768Triturus cristatus
Laurenti, 1768
Тараҡлы hыу кеҫәрткеhе (рус. Гребенчатый тритон) — ҡойроҡлолар отрядының саламандрҙар төрө. Көнбайыш Себергә тиклем Үҙәк һәм Көнсығыш Европала йәшәйҙәр. Башҡортостанда етерлек өйрәнелмәгән. Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Благовещен, Бөрйән, Дүртөйлө, Иглин, Өфө райондарында осраған. Төрҙөң һаны кәмеүенең сәбәптәре — һыу биотоптарының бысраныуы, тереклек итеү мөхитенең үҙгәреүе, хищничество интродуцирирланған балыҡтарға йыртҡыстарса ҡараш, һәүәҫкәр балыҡсыларҙың күпләп тотоуы.
Kammmolchmaennchen.jpg
III
LC [1]
2
Rana temporaria
Linnaeus, 1758Rana temporaria
Linnaeus, 1758
Һоро тәлмәрйен (рус. Травяная лягушка) — ҡойроҡһоҙҙар отрядынан ысын тәлмәрйендәр төрө. Тән оҙонлоғо 6—10 см тәшкил иткән уртаса дәүмәлле тәлмәрйен. Испаниянан Уралға һәм Скандинавиянан урман зонаһының көньяҡ сигенә тиклем арауыҡта осрай. Был төр Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында, Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығында, «Шүлгәнташ» ҡурсаулығында, «Башҡортостан» милли паркында; Архангель, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Дүртөйлө, Йылайыр, Иглин, Краснокама, Өфө, Учалы, Саҡмағош, Шишмә райондарында, Өфө, Бөрө, Белорет, Стәрлетамаҡ, Нефтекама ҡалаларының тирә-яҡтарында осрай.
European Common Frog Rana temporaria (cropped).jpg
II
LC [2]
3
Pelophylax lessonae
Camerano, 1882Pelophylax lessonae
Camerano, 1882
Быуа тәлмәрйене (рус. Прудовая лягушка}}) — ҡойроҡһоҙҙар отрядынан ысын тәлмәрйендәр төрө. Европала: көнбайышта Франциянан алып көнсығышта Иҙел буйына тиклем йәшәй. Башҡортостан территорияһы буйлап төрҙөң таралышының көнсығыш сиге үтә.
Unidentified Anura Germany 2.jpg
IV
LC [3]
4
Emys orbicularis
Linnaeus, 1758Emys orbicularis
Linnaeus, 1758
Һаҙ гөбөргәйеле (рус. Болотная черепаха) — гөбөргәйелдәр отрядының америка сөсө һыу ташбаҡалары. Үҙәк, Көнсығыш һәм Көньяҡ Европала, Алғы Азияла, Кавказда; Ҡаҙағстанда, көнсығышта — Көньяҡ Уралға тиклем таралған. Башҡортостандың көньяғында: Әлшәй, Көйөргәҙе, Күгәрсен, Мәләүез, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла, Баймаҡ, Стәрлетамаҡ райондарында йәшәй.
Emys.jpg
II
LR/nt [4]
5
Anguis fragilis
Linnaeus, 1758Anguis fragilis
Linnaeus, 1758
Орсоҡ йылан, баҡыр кеҫәртке (рус. Ломкая веретеница) — тәңкәлеләр отрядының орсоҡлолар төрө. Оҙонлоғо 50—60 см булған тәпәйһеҙ кеҫәртке, кәүҙәһенең яртыһы ҡойроҡ өлөшөнә ҡарай. Европала һәм Көнбайыш Азияла таралған. Был төр Башҡортостан Республикаһының Архангель, Асҡын, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Борай, Бөрйән, Ейәнсура, Иглин, Дыуан, Ҡырмыҫҡалы, Краснокама, Мәләүез, Ишембай, Нуриман, Салауат, Өфө, Учалы, Хәйбулла һәм Шишмә райондарында; Нефтекама, Өфө, Сибай ҡалалары янында осрай.
Anguidae.jpg
III
6
Coronella austriaca
(Laurenti, 1768)Coronella austriaca
(Laurenti, 1768)
Баҡыр (еҙ, тос) йылан (рус. Обыкновенная медянка) — тәңкәлеләр отрядының туҙбаш йыландар төрө. 70—80 см оҙонлоҡтағы, кешегә хәүеф менән янамаған төрө. Европаның күп өлөшөндә, Кесе Азияла, Кавказ аръяғында һәм Иранда, көнсығышта Көнбайыш Себер һәм Көнбайыш Ҡаҙағстанға саҡлы осрай. В Башҡортостанда Әлшәй, Белорет, Бөрө, Бөрйән, Ейәнсура, Ишембай, Өфө, Салауат, Стәрлетамаҡ райондарының тау-урманлы һәм урман-далалы райондарында осрай.
Couleuvre collier 62.JPG
III
7
Elaphe dione
Pallas, 1773Elaphe dione
Pallas, 1773
Семәрле сыбар йылан (рус. Узорчатый полоз) — тәңкәлеләр отрядының туҙбаш йыландар төрө. Распространен от левобережной Украинанан, Днепрҙың һул ярынан, Кавказдан көнбайышта, Ҡаҙағстан аша, көньяҡ Себергә һәм Примоьеның көнсығышына тиклем таралған. Башҡортостандың Мәләүез, Баймаҡ, Хәйбулла -көньяҡ райондарында осрай.
Elaphe dione by Omid Mozaffari 2.jpg
IV
8
Natrix tessellata
Laurenti, 1768Natrix tessellata
Laurenti, 1768
Һыу туҙбаш йыланы (рус. Водяной уж ) — тәңкәлеләр отрядының туҙбаш йыландар төрө. Үҙәк һәм Көньяҡ Европала, Кавказ аръяғында, Кесе һәм Урта Азияла, көньяҡ Волга буйында, көнбайыш Ҡытайға тиклем Ҡаҙағстанда таралған. Башҡортостанда таралыуы өйрәнелмәгән.
Dicesnake umbriaitaly.jpg
IV
LC[5]
9
Vipera renardi
Christoph, 1861Vipera renardi
Christoph, 1861
Дала ҡара йыланы (рус. Восточная степная гадюка) — тәңкәлеләр отрядының ҡара йыландар төрө. Үҙәк һәм Көнсығыш Европала, Урта Азияла, Ҡаҙағстанда һәм көньяҡ Себерҙә таралған. Башҡортостан Республикаһының көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығышында — Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла, Баймаҡ, Бөрө, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Кушнаренко райондарында осрай.
Vipera ursinii macrops.jpg
III
VU[6]

Тәбиғи мөхиттә айырым иғтибарға мохтаж булған хайуандар донъяһы объекттарының таксондары һәм популяцияһының тәфсирле исемлеге [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иллюстрацияһы Рус һәм латин атамаһы, таксон авторы Башҡортостан территориияһындағы ареалы МСОП
Bufo bufo 2009 G1.jpg Ябай әрмәнде (рус. Обыкновенная жаба)
Bufo bufo
(Linnaeus, 1758)
Ҡойроҡһоҙ ер-һыу отрядының әрмәнделәр ғаиләһенә ҡараған төрө. Башҡортостандың урманлы, ҡайһы берҙә һирәгерәк урман-дала райондарында ғәҙәти [3]. юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҙ булған төрҙәр [7]
Loch Shin adder.JPG Ябай ҡара йылан (рус. Обыкновенная гадюка)
Vipera berus
(Linnaeus, 1758)
Тәңкәлеләр отряды йыландар подотрядының ҡара йыландар ғаиләһе төрө. Башҡортостан Республикаһының тау-урман зонаһы сиктәренән тыш һирәк осрай[3]. Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапта күрһәтелмәгән төрҙөр

Латин атамаһы Рус атамаһы һәм тасуирламаһы Һүрәте РФ Ҡыҙыл китабы МСОП

1
Bufo bufo
Linnaeus, 1758Bufo bufo
Linnaeus, 1758

Һоро әрмәнде (рус. Обыкновенная жаба) — Әрмәнделәр ырыуына ҡараған ер-һыу хайуандары. Евразияла һәм Африканың төньяҡ-көнбайышында таралған. Башҡортостандың урманлы райондарында ғәҙәти, урман-дала ерҙәрендә һирәк осрай.

Bufo bufo 2009 G1.jpg
LC [8]
2
Vipera berus
Linnaeus, 1758Vipera berus
Linnaeus, 1758

Ҡара йылан (рус. Обыкновенная гадюка) — тәңкәлеләр отрядының ҡара йыландар төрө. Европала һәм Азияла таралған. Ғаиләһенең башҡа төрҙәренән айырмалы рәүештә, йә юғары киңлектәрҙә (Полярный кругҡа тиклем), йә диңгеҙ кимәленән 2600 метрҙа урынлашҡан тауҙарҙағы түбәнерәк температураны өҫтөн күрәләр. Башҡортостан Республикаһының тау-урман зонаһы сиктәрендә һирәк осрай.

Loch Shin adder.JPG

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Красная книга Республики Башкортостан: в 2 т. Т. 2: Животные — Уфа: Информреклама, 2014. — 244 б. — ISBN 978-5-904555-77-1.
  2. КРАСНАЯ КНИГА МСОП (версия 3.1.)  (рус.). Красная книга Южного Урала. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 май 2012. 16 август 2010 тикшерелгән.
  3. 3,0 3,1 Красная книга Республики Башкортостан, 2014, с. 223

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Красная книга Республики Башкортостан: в 2 т. Т. 2: Животные — Информреклама, 2014. — 244 б. — ISBN 978-5-904555-77-1.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Красная книга Республики Башкортостан Ҡалып:Избранный список или портал