Свердловск башҡорттары

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Свердловск башҡорттары — Свердловск өлкәһе территорияһында йәшәүсе башҡорттар. Төбәктең көньяҡ өлөшөнөң автохтон халҡы.

Свердловск башҡорттарының теле башҡорт теленең көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш (урта урал һөйләше) диалекттарына ҡарай.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙерге Свердловск өлкәһе территорияһына әүәле өпәй, ҡошсо, терһәк һәм һыҙғы ырыуҙары башҡорттарының аҫаба ерҙәре булған. Өпәйҙәр Түбәнге Һырға районының Аҡбаш һәм Шәкүр ауылдарында; һыҙғылар — Красноуфимск округының Һыҙғы (Сыҫҡы), Табанлыкүл (Озерки), Юва, Боғалыштамаҡ, Үрге Боғалыш, Яңы Боғалыш һәм Урта Боғалыш ауылдарында; ҡошсо ырыуы вәкилдәре — Әртә районының Әртә-Шигер, Әжеғол һәм Бикән ауылдарында, Түбәнге Һырға районының Өфө-Шигер һәм Үрмәкәй, Красноуфимск округының Бәйәктамаҡ, Бишкәү, Рахманғол ауылдарында көн иткәндәр; ә терһәктәр Түбәнге Һырға районының Араҡай ауылына нигеҙ һалған. XVII быуат башынан алып был ерҙәргә ғәйнә башҡорттары килеп урынлаша һәм Әшит районының Ғәйнә ауылында йәшәй башлайҙар, шулай уҡ Өфө-Шигер, Бәйәктамаҡ һ.б. ауылдарының шаҡтай ҙур өлөшөн тәшкил итәләр.

Урта Уралды колонизациялау һәм батша хөкүмәте тарафынан башҡорт ихтилалдарының аяуһыҙ рәүештә баҫтырылыуы башҡорттарҙың үҙ аҫаба ерҙәрендә аҙсылыҡта ҡалыуына килтерә. Башҡорттарҙың аҫаба ерҙәре заводтар, ҡәлғәләр һәм күсеп килгән халыҡтар өсөн ауылдар төҙөү өсөн талап алына. Һыҙғы ырыуы башҡорттары ерендә Красноуфимск ҡалаһына, ә терһәк һәм өпәй ырыуы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә — Түбәнге Һырғы, Әшит, Әртә, Михайловск һ.б. тораҡ пункттарына нигеҙ һалына.

Үрҙә һаналған ырыу башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Өпәй, Һыҙғы, Терһәк, Оло Ҡошсо улустары ойошторола. Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда (XIX быуат башы) был ерҙәр 2-се башҡорт кантонының 5-се, 6-сы, 7-се йорттары составына инә.

Хужалыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1773 йылда был яҡтарҙа булып киткән академик П. С. Паллас башҡорттарҙың игенселек, шулай уҡ ҡортсолоҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнеүҙәре, һыуһар, боланға һунар итеүҙәре тураһында мәғлүмәт яҙып ҡалдыра.

Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1795 йылда Екатеринбург өйәҙендә 5038, ә 1897 йылда — 8583 башҡорт иҫәпләнә[1].

Төбәктәге башҡорттар һаны (йылдар буйынса)
1959[2] 1970[3] 1979[4] 1989[5] 2002[6] 2010[7][8]
14 621 21 428 30 051 41 500 37 296 31 183

1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Һыҙғы, Озерки, Әжеғол, Әртә-Шигер, Аҡбаш, Өфө-Шигер, Араҡай, Үрмәкәй, Шәкүр ауылы халҡы үҙҙәрен башҡорт милләтенән тип һанайҙар. Хәҙерге көндә башҡорттар Красноуфимск, Михайловск, Түбәнге Һырға, Әртә һәм Камен райондарында йәшәйҙәр[9].

Мәҙәни һәм йәмәғәт ойошмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы бүлексәһе — «Свердловск өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы (2001 йылдан алып) һәм уның район бүлексәләре.
  • «Свердловск өлкәһе башҡорттары үҙәге» төбәк йәмәғәт ойошмаһы.
  • «Фатима» башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ижтимағи ойшмаһы (Екатеринбург ҡалаһы, 2001 йылдан алып).
  • «„Мираҫ“ Свердловск башҡорт-татар мәҙәниәте үҙәге» төбәк милли-ижтимағи ойошмаһы.
  • Мәжит Ғафури исемендәге Екатеринбург башҡорт-татар йәмғиәте (1997 йылдан алып).
  • Свердловск өлкәһенең «Уралым» башҡорт йәштәре берлеге.

Бынан тыш 2002 йылдан алып Екатеринбург ҡалаһында Башҡортостан Республикаһының Даими вәкиллеге эшләй.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Асфандияров А. З. История башкирских сёл Пермской и Свердловской областей. Уфа, 1999. Т8.
  • Асфандияров А. 3. Кантонное управление в Башкирии (1798—1865 гг.). — Уфа: Китап, 2005.
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий.- Уфа: Китап, 2009.
  • Асылгужин Р. Р. Башкиры Свердловской области. Уфа: Хан, 2007. (рус.)(урыҫ.) (баш.)(баш.)
  • Башкиры. История, культура, этнография. Атлас. 2007.
  • Гатауллин Р. Ш. Сёла и деревни Кущинского рода: Сборник материалов. — Уфа, 2007. — 132 с.
  • Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. М., 1974.
  • Костюм татар и башкир Урала//Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]