Иткүл (Үрге Өпәле округы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Иткүл
Рәсем
Приток Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Илдәрҙә объекттың бассейны Рәсәй
Бассейн майҙаны 144 км²
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй[1]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 273 метр
Оҙонлоҡ 7 километр
Киңлек 5 километр
Вертикаль тәрәнлеге 166 метр
Commons-logo.svg Иткүл Викимилектә

Иткүл (Этҡол) — рус. И́ткуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәле ҡала округындағы күл.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иткүл - Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә, Үрге Өпәле | ҡалаһынан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан һыу ятҡылығы.

Тәбиғәте иҫ киткес матур һәм бай, шуның өсөн дә тәғбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән[2].

Һыу өҫтө майҙаны - 30,1[3] км².

Һыуйыйғыс бассейны майҙаны 154[3] км².

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 273[4] м.

Күлдән Синараға ҡойған Исток йылғаһы баш ала [4].

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иткүл күренеше
Иткүл яры

Күлде бейек түгел тауҙар уратып алған, уларҙың иң бейеге -күлдең көньяҡ-көнбайыш ярындағы Ҡарабай (544 м). Бында күлгә Ҡарабай йылғаһы ла килеп ҡоя. Атама башҡорт телендәге Ҡарабай исеменә барып тоташа, «ҡара бай» — үтә, самаһыҙ бай тигән мәғәнә лә бирә[5].

Дауыт ауылында терһәк ырыуы башҡорттарынан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарға һәйкәл ҡуйылған. Күлдең төньяҡ-көнбайышында таш ҡаялар теҙмәһенән торған утрау урынлашҡан[6].

Шайтан ташы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күлдең көньяҡ яры, башлыса текә, урыны менән ярлауҙар бик бейек. Бер ярлау ҡаршыһында яңғыҙ ҡая тора, уны Шайтан ташы тип атайҙар (ғәр. «шайтан» — яуыз рух, иблис). Шундай йола булған [7]: әгәр йәй ямғырлы булһа, күктән болот китмәһә, Шайтан ташында аҡ ҡуй (һарыҡ) һуйып, аяҙытыуҙы һорағандар; әгәр ҡоролоҡ килһә, шул ташта ҡара ҡуй (һарыҡ) һуйып, ямғыр һорағандар.

П. П. Бажов үҙенең «Алтын сәс» тигән хикәйәтендә йәнә бер урындағы риүәйәтте килтерә:

Дедко Филин тогда и говорит:
— Приметку надежную скажу. Побегай, погляди по озёрам и увидишь, — в одном посередке камень тычком стоит вроде горки. С одной стороны сосны есть, а с трех — голым-голо, как стены выложены. Вот это место и есть. Кто с золотом доберется до этого камня, тому ход откроется вниз, под озеро. Тут уж Полозу не взять.

Был урында аждаһа йәшәй тигән хөрәфәт булған, һәм унда батып үлеүселәр күп [8]

1973—1976 йылдарҙа Чусоваяға күлдең һыуын ебәрер өсөн насос станцияһы төҙөгәндәр. Һыу кимәле 2,5 метрға төшкәс, Шайтан ташы аҫтында мәмерйә асылған.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бажов Павел Петрович «Демидовские кафтаны» тигән әҫәрендә былай тип яҙа:

«А Иткуль-озеро на высоком местичке пришлось. Берега — песок да камень, сухим-сухохоньки, а кругом сосна жаровая. Как свечки поставлены. Глядеть любо. Вода как стеклышко — все камни на дне сосчитай. Только скрасна маленько. Как вот ровно мясо в ней полоскали. Дно, вишь, песок-мясника, к нему этак отливает. Оттого будто озеро Иткулем и прозывается. На башкирском говядину называют ит, а озеро — куль, вот и вышло мясно озеро — Иткуль.»[9]

Йәғни, Бажов гидронимдың нигеҙендә "ит" һүҙе ята тип иҫәпләй.

Икенсе бер фараз буйынса күл атамаһы элек Ыҡкүл (дөрөҫөрәге Ыйыҡкүл) булған. Ыйыҡ, йәнәһе башҡорт теленән "изге" тип тәржемә ителә[7]. Әммә хәҙерге башҡорт телендәге "ыйыҡ" һүҙе аттың муйынын ҡамыт һуғып, еүешләне торған урыны тип аңлатыла. Ыҡкүл тигән осраҡта "ыҡ" - тыныс, елһеҙ урын тигән мәғәнә бирә [10]. Был фараз ысынбарлыҡҡа тура килеүе мөмкин

Силәбе топонимисы, географ Шувалов Николай Иванович иһә ошондай аңлатма бирә: Иткуль, озеро, село, железнодорожный разъезд, поселок, территория города Верхнего Уфалея.В источниках ХVIII — XIX вв.— Иткол, Иткул, Эткол, Иткула. Название от древнего башкирского мужского имени Иткол, Иткул, где эт (в диалектах ит) — «собака»[11][12]. Ошо фараз иң ышаныслыһы тип таныла [13].

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был күл янында өс йөҙ йылдан ашыу башҡорттар йәшәй[7].

Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. GEOnet Names Server — 2018.
  2. Об утверждении границ памятника природы Челябинской области озера Иткуль и его охранной зоны | Красная Книга Челябинской области
  3. 3,0 3,1 «Иткүл (Үрге Өпәле округы)» — информация об объекте в Государственном водном реестре
  4. 4,0 4,1 Карта бите O-41-XXXI. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  5. Иткуль. toposural.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 декабрь 2014. 24 май 2015 тикшерелгән.
  6. Данные получены при помощи картографического сервиса Яндекс.Карты.
  7. 7,0 7,1 7,2 Священное озеро Семь тысяч лет продолжается любовь людей к озеру Иткуль
  8. Скала Шайтан-Камень
  9. Бажов П.П Демидовские кафтаны
  10. Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 693-сө бит
  11. Шувалов Н.И. Иткуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
  12. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [1]
  13. Топонимика Челябинской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2011.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
  • Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 693-сө бит