Луи Пастер

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Луи Пастер
франц. Louis Pasteur[1]
Рәсем
Заты ир-ат[2][3][1]
Гражданлығы Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg Франция[1]
Тыуған көнө 27 декабрь 1822({{padleft:1822|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:27|2|0}})[4][5][…]
Тыуған урыны Франция,Доль[d][7][1]
Вафат булған көнө 28 сентябрь 1895({{padleft:1895|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:28|2|0}})[4][6][…] (72 йәш)
Вафат булған урыны Марн-ла-Кокетт[d],Вильнёв-л’Этан[d][9][1]
Үлем төрө тәбиғи үлем[d][1]
Үлем сәбәбе остановка сердца[d][1]
Ерләнгән урыны Институт Пастера[d][1][10]
Париждағы Нотр-Дам соборы[10]
Атаһы Jean-Joseph Pasteur[d][1]
Хәләл ефете Мари Лоран[d][1]
Балалары Marie-Louise Pasteur[d][1]
Яҙма әҫәрҙәр теле Француз теле
Һөнәр төрө микробиолог, химик, университет уҡытыусыһы, биохимик, агроном, естествоиспытатель
Эшмәкәрлек төрө Химия[1] һәм Микробиология[1]
Эш биреүсе Страсбургский университет[d][1]
Университет Лилль[d][11][1]
Высшая нормальная школа[d][1]
Центральная школа Лилля[d][1]
Университет Лилля — Северной Франции[d]
Институт Пастера[d]
Университет Лилль I[d]
Биләгән вазифаһы seat 17 of the Académie française[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы Лондонское королевское общество[d][1], Парижское филоматическое общество[d][1], академия наук Лилля[d][1], Французская академия[d][1], деи Линчеи милли академияһы[d][1], Американское философское общество[d][1], Национальная академия наук США[d][12][1], Санкт-Петербург фәндәр академияһы[d][1], Шведская королевская академия наук[d][1], Венрия фәндәр академияһы[d][1], Греческое филологическое общество Константинополя[d][1], Нидерландская королевская академия наук[d][1], Французская академия наук[d][1], Познанское общество друзей наук[d][1], Америка сәнғәт һәм фәндәр академияһы[d][1], Рәсәй Фәндәр академияһы[d][1], Сербия фәндәр һәм сәнғәттәр академияһы[d][1], Национальная академия наук Италии[d][13][1], Парижская медицинская академия[d][1] һәм Королевская академия медицины Бельгии[d][1]
Уҡыу йорто Высшая нормальная школа[d][1]
Лицей Сент-Луи[d][1]
Париж университеты
Ғилми дәрәжә медицина докторы[d], тәбиғәт фәндәре докторы[d], honoris causa[d] һәм фәлсәфә докторы[d]
Ғилми етәксе Антуан Жером Балар[d][1]
Аспиранттар Виктор Бабеш[d], Ру, Пьер Поль Эмиль[d], Альбер Кальмет[d], Гамалея Николай Фёдорович һәм Вассерзуг, Этьен[d]
Уҡыусылар Фридель, Шарль[d][1], Шамберлан, Шарль Эдуард[d][1] һәм Ру, Пьер Поль Эмиль[d][1]
Монашеский орден Францисканцы[d]
Ҡултамға
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Авторҙың Викимилектәге ҡалыбы Louis Pasteur
Статус авторского права как автора срок действия авторских прав истёк[d]
Commons-logo.svg Луи Пастер Викимилектә

Луи́ Пасте́р (дөрөҫ әйтелеше Пастёр[14] , франц. Louis Pasteur; 27 декабрь 1822 йыл, Доль, Юр депертаменты — 28 сентябрь 1895 йыл, Париж янындағы Вильнёв-л’Этан) — Франция микробиологы, химик. Француз академияһы ағзаһы(1881). Әсеү һәм башҡа кеше сирҙәренең микробиологик эҙемтәһен өйрәнеүсе, микробиология һәм иммунологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Уның кристалл төҙөлөшө һәм поляризация күренеше өлкәһендә хеҙмәттәре стереохимияға башланғыс була[15]. Пастер хәҙерге ваҡытта тормоштоң ҡайһы бер формалары үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе тураһында бәхәскә нөктә ҡуя, тәжрибә юлы менән бының булыуы мөмкин түгел икәнен иҫбат итә. Уның исеме фәнни булмаған даирәлә ул уйлап тапҡан һәм һуңынан уның исеме менән аталған пастеризации технологияһы менән билдәле.

Химия өлкәһендәге хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе фәнни хеҙметен Пастер 1848 йылда баҫтыра. Луи Пастер, вино кислотаһының физик үҙенсәлентәрен өйрәнгәндә, әсеү юлы менән алынған кислотаның оптик активлығы булыуын аса — яҡтылыҡтың поляризация яҫылығын әйләндерергә һәләтле, химик синтезланған изомеры воноград кислотаһының ундай һәләте юҡ.[16] Кристалдарҙы микроскоп менән өйрәнеп, ул уларҙың ике типта булыуын аса, уларҙың төҙөлөшө бер береһенә көҙгөләгесә сағыла. Берәүһенең һыу иремәһе поляризация яҫылығын сәғәт стрелкаһы йөрөшө буйынса, икенсеһе кире яҡҡа әйләндәрә. Ике иретмәнең 1:1 ҡатнашмаһының оптик активлығы юҡ.

Әсеү процессын өйрәнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Луи Пастер портреты, А. Эдельфельт рәсеме

Әсеүҙе Пастер 1857 йылдан өйрәнә. Ул ваҡытта әсеү химик процесс тигән тәғлимәт өҫтөнлөк ала (Ю. Либих), әсеүҙең биологик характеры тураһында хеҙмәт баҫылған була Ш. Каньяр де Латур, 1837), ләкин ул танылмай. 1861 йылда әсегән ваҡытта спирт, глицерин, гәрәбә кислотаһы махсус микроорганизмдар булғанда ғына барлыҡҡ килеүен иҫбат итә.

Әсеү процессы әсетке бәшмәктәрҙең йәшәү эшмәкәрлеге менән тығыҙ бәләнгән, улар сетке шыйыҡса иҫәбенә үрсейҙәр.

Луи Пастер һәйкәле аҫтында скульптура төркөмө, Париж, Place de Breteuil

Йоғошло аурыуҙарҙы өйрәнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1864 йылда француз вино эшләүселәре вино сирҙәренә ҡаршы ысул эшләп биреүен һорап мөрәҗәғәт итәләр. Вино аурыуҙарын аурыу тыуҙырыусы микроорганизмдар булыуын күрһәтә, һәр аурыуҙың үҙ тыуҙырыусыһы бар, был тикшкереүҙәр нитижәһендә монография яҙа. Зарарлы «ойошҡан ферменттар»ҙы юҡ итеү өсөн виноны 50—60 градусҡа тиклем йылытырға тәҡдим итә.

Пастеризация тип аталған процесс лаборатория һәм аҙыҡ сәнәғәтендә киң ҡулланыла.

1865 йылда Пастерҙы, ебәк селәүсендәренең сирҙәрен өйрәнеү өсөн, элекке уҡытыусыһы Францияның көньяғына сыҡыра. Генрих Герман Роберт Кохтың «Түләмә сиренең этиологияһы» баҫылып сыҡҡас Пастер үҙен иммунологияға бағышлай һәм тәләмә (сибирская язва), тыуҙырыу биҙгәге, ваба һ.б. ауырыуҙарҙың ауырыу тыуҙырыусы микробтар булыуын иҫбатлау һәм һаҡланыу прививкаларын тәҡдим итә.

Ҡотороу сиренә ҡаршы беренсе прививка 1885 йылдың 6 июлендә 9 йәшлек Йозеф Майстерға әҫәһе һорауы буйынса эшләнә. Дауалау уңышлы тамамлана, малайҙа ҡотороу билдәләре бөтә.

Пастеризация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пастериза́ция — шайыҡ аҙыҡты 60 минут буйына 60 °C эҫелектә йәкт 30 минут буйы 70—80 °C эҫелектә тотоу процессы. Был технология XIX быуатта француз микробиологы Луи Пастер тәҡдим иткән. Аҙыҡ продукттарын зарарһыҙландырыу һәм һаҡлау ваҡытын оҙайтыу өсөн ҡулланыла.

Был процесс барышында микроорганизмдарҙың вегетатив формаһы юҡҡа сыға, әммә споралары йәшәүгә һәләтлеген юғалтмай һәм уңайлы шарттар барлыҡҡа килгәндә үҫә башлайҙар. Шуға күрә пастеризацияланған аҙыҡ-түлекте (һөт, һыра һ.б.) түбән температурала һаҡлайҙар һәм уларҙың һаҡлау ваҡыты сикләнгән. Пастеризацияланған аҙыҡтың туҡлыҡлыҡ ҡиммәте үҙгәрмәй, тәм сифаты һәм ҡиммәтле компоненттар (витаминдар, ферменттар) һаҡлана тип иҫәпләнә.

Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Пастер биология һәм медицина буйынса белеме булмаған килеш ғүмере буйы биология менән шөғөлләнә.
  • Пастер бөтә илдәрҙең тиерлек ордендары менән бүләкләнгән. Уның барлығы 200-ге яҡын наградаһы бар.

Иҫтәлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Pasteur’s street in Odessa.
Украинаның Одесса ҡалаһында Пастер исемле урам

Пастер исеме менән донъяның күп ҡалаларында 2000-дән артыҡ урам аталған. Шул иҫәптән АҠШтың Калифорния штатының Пало-Альто һәм Ирвайн, Флорида штатының Бостон һәм Полк, Техас штатының Сан-Антонио, Канаданың Квебек һәм Жонкье́р, Аргентинаның Сан-Сальвадор-де-Жужуй һәм Буэнос-Айрес, Бөйөк Британияның Грейт-Ярмут, Австралияның Квинсленд; Камбоджаның Пномпень; Вьетнамдың Хошимин, Алжирҙың Батна, Индонезияның Бандунг, Ирандың Таһран (Тегеран), Италияның Милан, Румынияның Бухарест, Клуж-Напока һәм Тимишоара, Ҡаҙағстандың Астана ҡалалары урамдары Луи Пастер исемен йөрөтә.

Рәсәйҙә 1923 йылда Санкт-Петербургта асылған эпидемиология һәм микробиология фәнни-тикшеренеү институты Луи Пастер исемен йөрөтә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 1,29 1,30 1,31 1,32 1,33 1,34 1,35 1,36 1,37 1,38 1,39 1,40 1,41 1,42 https://www.biography.com/people/louis-pasteur-9434402
  2. Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118591959 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. Bibliothèque nationale de France BNF танытҡысы: асыҡ мәғлүмәт платформаһы — 2011.
  4. 4,0 4,1 RKDartists
  5. Louis Pasteurministère de la Culture.
  6. 6,0 6,1 Louis Pasteur — 1834.
  7. Пастер Луи / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  8. SNAC — 2010.
  9. Annonce de la mort de Louis Pasteur à l'Académie des sciences — 1895.
  10. 10,0 10,1 https://www.sciencesetavenir.fr/archeo-paleo/patrimoine/hommage-a-pasteur-pour-cette-123e-annee-la-ceremonie-ne-s-est-pas-faite-en-presentiel-a-l-institut_147735
  11. Викикитапхана — 2003.
  12. Notable Names Database — 2002.
  13. Elenco cronologico Soci StranieriAccademia Nazionale delle Scienze detta dei XL.
  14. Несмотря на то, что в точности передать французское произношение средствами русского языка невозможно, наиболее схожее с оригиналом произношение — Пастёр с ударением на «ё». В русском языке устоялось иное произношение (Пасте́р) в силу обстоятельств, связанных с буквой «ё»
  15. H. D. Flack (2009). «Louis Pasteur's 1848 discovery of molecular chirality and spontaneous resolution, together with a complete review of his chemical and crystallographic work» (Acta Crystallographica A65, pp. 371-389).
  16. Joseph Gal: Louis Pasteur, Language, and Molecular Chirality. I. Background and Dissymmetry , Chirality 23 (2011) 1−16.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Завадовский М. М. Л. Пастер — 1934 год. — 172 с. (Жизнь замечательных людей)
  • Шлегель Г. Г. История микробиологии. — М: изд-во УРСС, 2002.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]