Тимер — версиялар араһындағы айырма

Перейти к навигации Перейти к поиску
2 байт өҫтәлгән ,  5 лет назад
ә
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
(категория)
ә
Барлыҡ үҙенсәлеге лә тимерҙе кешелек өсөн 1-се һанлы металл итә.
 
Тәбиғәттә тимер таҙа хәлдә тимер-никель метиоридтарында ғына осрай. Ер ҡабығында таралыуы буйынса — 4,65 % (4-се урын [[Кислород|O]], [[Кремний|Si]], [[Алюминий|Al]]-ҙан ҡалышып<ref>''[[Карапетьянц, Михаил Христофорович|Карапетьянц М. Х.]]  Х., Дракин С.  И.'' Общая и неорганическая химия: Учебник для вузов. — 4-е изд., стер. — М.: Химия, 2000, ISBN 5-7245-1130-4, с. 529</ref>). Ер төшөнөң ҙур өлөшө тимерҙән тора тип иҫәпләнә.
 
== Тимер минералдары ==
Тәбиғәттә тимер сульфиды [[пирит]] FeS<sub>2</sub> (көкөрт һәм тимер колчеданы) осрай.
 
Тимер рудаһы запасы буйынса Рәсәй беренсе урында. Диңгеҙ һыуында тимер — 1{{e|−5}}—1{{e|−8}}  %.
 
Башҡа йыш осрай торған минералдар<ref>{{Р. Рипан, И. Четяну. Неорганическая химия. Химия неметаллов. Москва. "Мир". 1972. стр. 482−483. с. 871}}</ref>:
Руданан тимерҙе айырып алыуҙың бер нисә ысулы бар. Иң киң таралғаны домна мейесендә.
 
Етештереүҙең беренсе этабы — домна мейесендә тимерҙе 2000  °C-та ҡайтарыу. Өҫтән тимер рудаһы һәм флюс (известняк) өҫтән бирелә, ә аҫтан йылы һауа ағымы бирелә .
 
Мейестә, [[кислород]] етешмәгәндә, [[кокс]] [[углерод монооксиды]]на тиклем оксидлаша:
== Башҡорт мифологияһында ==
Башҡорт мифологияһында магик көскә эйә булған предмет. Ышаныуҙар буйынса, тимер кешене һаҡлай, ҡурсалай, ауырыу эйәһен, ен-шайтанды ҡурҡыта. Мәҫәлән, баланы яңғыҙ ҡалдырғанда, үлгән кешене көткәндә өҫтөнә тимер бысаҡ йәки ҡайсы һалыу йолаһы бар. Ҡойон килгәндә, уны әрләп, бысаҡ ташлағандар. Борсаҡ (боҙ) яуғанда тимер һоҫҡо, тәртешкә, шипсе сығарып ташлағандар. Ауырыу эйәһен ҡурҡытыу өсөн тимер һүҙе ҡулланылған һамаҡ әйткәндәр.
 
 
Башҡорттарҙа шулай уҡ балдаҡ, беләҙек, алҡа (һырға) тағыу йолалары ла булған. Был металл әйберҙәр кешене күҙҙән һаҡлай икән тип уйлағандар. Халыҡта хатта: «Балдаҡ, беләҙек — ҡулға пәрҙә, алҡа (һырға) — биткә пәрҙә» — тигән әйтем дә бар.
Башҡорт телендә тимер һүҙе менән Тимер ҡаҙыҡ, тимер юл, тимер күк, типһә тимер өҙөрлөк, Тимербай, Тимербулат, Тимерғәли, Тимерғаҙыҡ, Тимерхан, Байтимер, Сынтимер кеүек исемдәр, һүҙбәйләнештәр, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр бар.
Килеп сығышы яғынан башҡорт телендәге тимер төрки сығанаҡ¬лы temir һүҙе менән бәйле.
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
 
== Сығанаҡтар ==
* Ф. Ғ. Хисамитдинова. БАШҠОРТ МИФОЛОГИЯҺЫ. Белешмә-һүҙлек Өфө «Ғилем» 2002 УДК 398 ББК 82 X 51
 
 
 
{{Периодик таблица}}
 
<references/>
 
 
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Тимер]]
 
{{Link FA|af}}
{{Link FA|eo}}
38 428

үҙгәртеү

Навигация