Яр-Бишҡаҙаҡ

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Ауыл
Яр-Бишҡаҙаҡ
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Ишембай районы

Координаталар

53°30′17″ с. ш. 56°01′44″ в. д.HGЯO

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Телефон коды34794
Һанлы танытмалар
Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 231 875 004

ОКТМО коды

80 631 475 146

Яр-Бишҡаҙаҡ (Рәсәй)
Яр-Бишҡаҙаҡ
Яр-Бишҡаҙаҡ
Яр-Бишҡаҙаҡ (Башҡортостан Республикаһы)
Яр-Бишҡаҙаҡ
Яр-Бишҡаҙаҡ (Ишембай районы)
Яр-Бишҡаҙаҡ


Яр-Бишҡаҙаҡ (рус. Яр-Бишкадак) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 539 кеше[1]. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453239, ОКАТО коды — 80231875004.

Исеменең килеп сығыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауылдың исеме ике башҡорт һүҙҙәренән: «яр» һәм бишҡаҙаҡ — Юрматы улусының Тәлтем-Юрматы аймағының (һуңыраҡ улусы) ырыу подразделениеһы — һүҙҙәренән тора[2]. Шулай итеп атамаһы, урманда йәшәгәндәрҙән (Урман-Бишҡаҙаҡ) айырмалы рәүештә, Ағиҙел (Кама ҡушылдығы) йылғаһы буйында йәшәгән бишҡаҙаҡтарҙы аңлата.

Халыҡта ауыл атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә легенда йөрөй. Уларҙың береһе үҙ йорттарын Ағиҙел йылғаһы яры буйында төҙөгән тәүге биш ҡаҙаҡ ғаиләһе тураһында һөйләй. Икенсеһе йорт төҙөгәндә биш ҡаҙағы (сөйө) етмәгән бер ғаилә тураһында һөйләй.

Революцияға тиклем был ауыл Бишҡаҙаҡ-Смак тип аталған. Смак исеме, моғайын, ауылдың билдәһеҙ беренсе күскенсеһенең исеменән килеп сыҡҡан.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1757 йылғы документта телгә алына:

«Өфө өйәҙе, Нуғай юлы, Юрматы улусы, Тәлтем аймағы старшинаһы Полат Зиликеев командаһынан башҡорттар Бурағол Оморҙаҡов һәм икенсеһе Бишҡаҙаҡ кешеһе Һөйәрғол Ҡарашаев». Шулай итеп, Бишҡаҙаҡ Тәлтем-Юрматы аймағына ҡарай, тип раҫларға була[4]

Шулай уҡ 1757 йылда Пруссияға ҡаршы Рус походында ҡатнашҡан 500 башҡорт яугиры араһында Бишҡаҙаҡ ауылының биш кешеһенең исеме лә телгә алына: Итбаш Чураков; Москов Иманғолов; Ялсы Иҫәнбаев; Айытҡол Үтәғолов; Ҡоҙаш Яугилдин[5].


1770 йылда академик Лепёхин етәкселегендәге экспедиция Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы янында асфальт таба. Академик үҙенең «Фәндәр академияһы докторы адъютант Иван Лепехиндың Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәте тураһында көндәлек яҙмалары» хеҙмәтендә былай тип яҙа:

«Был урында ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы ҙур булмаған шишмә киҫкенләштерҙе, унда беҙ, ер ҡаҙып, тау нефтенән торған шишмәгә тап булдыҡ. Аршын тирәһе тәрәнлекте ҡаҙып, уның сығанағына барып еттек. Нефтте сиректән саҡ ҡына ашыу ҡалынлыҡтағы ҡатлам үҙенән бүлеп сығарған. Артабан был урынды ҡаҙырға беҙҙең көс етмәне, шул уҡ ваҡытта бында оҙаҡ йәшәргә лә ваҡыт юҡ ине. Телгә алынған урындан биш саҡрым алыҫлыҡта Башҡорт ауылы Биш-Ҡаҙаҡҡа ҡаршы, Ағиҙел йылғаһының иң ярында Ағиҙел йылғаһына ағып төшкән ҡалын асфальт хасил булды. Әгәр был урындарҙы тейешенсә эшкәртергә бойороҡ бирелһә, хеҙмәт һәм баҡмасылыҡ юғалмаясаҡ, тип икеләнмәйенсә һығымта яһарға мөмкин».

http://www.vatandash.ru/index.php?article=120

XVIII быуатта ауылдың ҡайһы бер кешеләре Ҡонҡаҙайҙа төпләнә, артабан уны Урман-Бишҡаҙаҡ тип атайҙар. Ҡонҡаҙайға нигеҙ һалыусы беренсе күскенсе шулай уҡ Бишҡаҙаҡ ауылынан (Яр-Бишҡаҙаҡ) булғандыр, моғайын. Ауылға нигеҙ һалынғандан алып халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Шулай итеп 1839 йылда 20 ихатаға 400 ат, 342 һыйыр, 25 һарыҡ, 104 кәзә тура килә. 180 умартаға эйә булған халыҡ хужалығында умартасылыҡ билдәле бер роль уйнай. Игенселек был ауылда һиҙелерлек аҙым яһаған — 142 кешенең һәр береһенә 8 бот ужым һәм ярауай иген сәселгән[4].

1912 йылда ауылда мәсет теркәлгән. Мулла — Тимерғәле Тимерҡаҙыҡов[6].


Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 539 263 276 48,8 51,2

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Динамика численности населения Яр-Бишкадак.png

1812 йылғы Ватан һуғышы ветерандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1836-1839 йылдарҙа теркәлгән, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы һуғыш иҫтәлегенә» миҙалдары алған 1812 йылғы Ватан һуғышы ветерандары:

  • Өмөтбай Әлимбай улы; 
  • Байбулат Аҡбулат улы; 
  • Ниғмәтулла Мираҫ улы; 
  • Ғәбделзәлил Ҡушбаш улы[7]

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Алыҫлығы:[8]

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урам исеме[9]:

  • Азатлыҡ урамы (рус. улица Азатлык)
  • Аҡбуҙат урамы рус. улица Акбузат)
  • Бурводстрой урамы (рус. улица Бурводстрой)
  • Дуҫлыҡ урамы (рус. улица Дружбы)
  • Тыныслыҡ урамы (рус. улица Мира)
  • Сәскәле  урамы (рус. улица Цветочная)
  • Йәштәр (урамы) (рус. улица Молодежная)
  • Яр урамы рус. улица Береговая)

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яр-Бишҡаҙаҡ ПХН ЯСЙ «Подземнефтегаз» эшләй, шулай уҡ Көньяҡ Уралдағы иң эре таш тоҙ ятҡылыҡтарының береһе урынлашҡан.

Автобус[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Автовокзал — Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы № 6 ҡала маршруты йөрөй.

Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауылдан 8 км төньяҡта башҡорттар өсөн изге тау Торатау (рус. Тратау) урынлашҡан.


Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник.  (рус.)
  2. В документе за 1757 г. упоминается: "Уфимского уезду, Нагайской дороги, Юрматынской волости, команды старшины Полата Зиликеева, Тельтимского аймаку, башкирцы Бурагул Умирзаков и др., Бишказакова роду Сюяргул Карашаев." Тем самым можно утверждать о принадлежности Бишкадак к Тельтим-Юрматынскому аймаку..
  3. Исторический архив г. Уфа (недоступная ссылка). Дата обращения: 11 июль 2021. Архивировано 20 ноябрь 2016 года.
  4. 4,0 4,1 Смакаево | Генеалогия и архивы
  5. Башкиры и мишары - участники похода Русской армии в Пруссию в 1757 г. - Мое Семейное Древо (билдәһеҙ). pomnirod.ru. Дата обращения: 9 март 2021.
  6. Сергей Синенко. Сельский мулла башкирского Предуралья. Посреди России (19 февраль 2012).
  7. ВЕТЕРАНЫ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ 1812 ГОДА, УЧТЕННЫЕ В 1836-1839 гг.
  8. Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7.
  9. «Налог Белешмәһе» системаһында Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы