Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте
Флаг[d] Герб[d]
Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg
Нигеҙләү датаһы 1983
Рәсми тел Төрөк теле
Гимн Бойондороҡһоҙлоҡ маршы[d]
Дәүләт Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте
Административ үҙәк Никосия
Территорияға дәғүә итәләр Кипр Республикаһы
Хөкүмәт башлығы вазифаһы Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы премьер-министры[d]
Хөкүмәт башлығы Озгюргюн, Хусейн[d]
Закондар сығарыу органы Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы ассамблеяһы[d]
Дипломатические отношения Европа Берләшмәһе
Халыҡ иҫәбе 313 626 кеше (2014)
Майҙан 3355 км²
Сәғәт бүлкәте Көнсығыш Европа ваҡыты[d]
Валюта Төрөк лираһы
Сиктәш Кипр Республикаһы
Рәсми сайт trncgov.com
Урынлашыу картаһы
Викимедиа порталы Portal:Turkish Republic of Northern Cyprus[d]
Телефонный код страны +90392
Номер телефона экстренной службы 112[d]
Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте (Земля)
Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте
Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте
Commons-logo.svg Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Викимилектә

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте, ТКТЙ (төр. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, KKTC,шулай уҡ ҡыҫҡартылған нейтраль Төньяҡ Кипр атамаһы ҡулланыла төр. Kuzey Kıbrıs) — өлөшләтә танылған дәүләт, Кипр утрауының төньяғының өстән бер өлөшөн тәшкил итә. 1975-1983 йылда бындағы төрөк дәүләте Кипр Төрөк Федератив дәүләте тип аталған (төр. Kıbrıs Türk Federe Devleti).

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтен [1] Төркиә генә таныған[2].

Бөгөнгәсә Кипр Республикаһы хөкүмәте[3] Кипр утрауында берҙән-бер халыҡ-ара танылған власть булып тора[4].

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһына күҙәтеүсе булараҡ ингән[5].

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте халҡы яҡынса 294 906 кеше. Күп өлөшө — этник төрөктәр,улар ике йәмғиәттән тора : урындағы төрөк-киприоттар (өстән бере самаһы) һәм Анатолия төрөктәре, Төркиәнән күсеп килгәндәр (өстән икеһе). Шулай уҡ үҙ анклавтарында ҡала алған әҙ генә грек-киприоттар һәм ливанлы-марониттар[6]. ТКТЙ-ның баш ҡалаһы - Кипр Республикаһыныҡы кеүек үк, йәшел һыҙат менән бүленгән Никосия ҡалаһы(төр. Lefkoşa, грек. Λευκωσία), әммә административ үҙәге булып Фамагуста ҡалаһы тора.

ТКТЙ Кипрҙың башҡа яғынан буфер зонаһы менән бүленгән.Утрауҙы ике секторға бүлгән "Йәшел һыҙат"ты Кипрҙа тыныслыҡ һаҡлаусы БМО Ҡораллы көстәре контингенты һаҡлай.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1960 йыл — Кипр Республикаһын төҙөү. Кипр Республикаһы Кипрға Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ бирелгәс барлыҡҡа килә. Грек һәм төрөк йәмғиәттәренә яңы дәүләткә идара итеүҙә тигеҙ мөмкинлектәр бирелә. Яңы дәүләттең гаранттары булып, 1960 йылғы Килешеүгә ярашлы, Бөйөк Британия, Греция һәм Төркиә сығыш яһай.

1963 йыл — йәмғиәт-ара низағ һәм конституцион көрсөк. 1963 декабрендә Кипрҙа хөкүмәт көрсөгө башлана. Бер үк ваҡытта грек-киприоттар һәм төрөк-киприоттар араһында низағтар китә[7]. төрөк-киприоттар хөкүмәттә урынһыҙ ҡала. Ауыл ерҙәрендәге төрөктәр йәшәгән ерҙәренән сыға алмаҫ була.Был хәл 11 йыл бара, утрау бүленә. Шул осорҙа йәмғиәттәр араһында күп бәрелештәр булып тора. Төркиә менән Греция бер нисә тапҡыр һуғыш асыр хәлгә етә.

1967 йыл  — Гректар утрау көньяғындағы төрөк биҫтәләренә һөжүм итә Һуңғараҡ төрөк-киприоттар рәсми «Ваҡытлы төрөк хакимиәте» төҙөй һәм Кипр Республикаһының 1963 йылдан алып закондарын танымауын белдерә.

1974 йыл — Түңкәрелеш һәм төрөктәрҙең баҫып инеүе .1974 июлендә грек хәрби хунтаһы ярҙамында утрауҙа хәрби түңкәрелеш яһала. Президент Макариос III властан төшөрөлә, утрауҙы Никос Сампсон контролгә ала. 1960 йыл Килешеүе менән файҙаланып, конституцион власты тергеҙеү һылтауы менән Кипрға төрөк ғәскәре баҫып инә. Кипрҙың төньяҡ өлөшө төрөк-киприоттарға, ә көньяҡ грек-киприоттарға ҡала.

1975 йыл — федерацииянан бойондороҡһоҙлоҡҡа. Солох килешеүе буйынса федератив республика төҙөлә. 1975 йылда төрөктәр Төньяҡ Кипр Төрөк Федератив Дәүләте иғлан итәләр. Тик Кипр Республикаһы ла , халыҡ-ара берлектәр ҙә быны ҡабул итмәй. Кипр Республикаһы менән 8 йыл барған һөйләшеүҙәрҙән һуң Төньяҡ Кипр Төрөк Федератив Дәүләте 1983 йылда «Кипрҙан бойондороҡһоҙлоҡ » иғлан итә. Яңы дәүләт Турецкой Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте (ТКТЙ) тип атала. Тик Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтенең бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын БМО кире ҡаға. 1985 йылдың 5 майында 70,2 % тауыш менән Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Конституцияһы ҡабул ителә.

Административ-территориаль бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

[[Файл:NCyprus districts named.png|thumb|360px| Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтенең административ бүленеше (ҡыҙыл төҫ) һәм Кипр Республикаһы (күк төҫ), шулай уҡ британ Акротири һәм Декелия хәрби базалары (ҡараһыу-күк төҫ) һәм буфер хәүефһеҙлек зонаһы (йәшел төҫ).

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте 5 районға йәки 5 илсәгә (ильче́) бүленә (төр. ilçe).

Районы (ilçe)

төрөксә атамаһы

халҡы[8]

2006 й.[9]

адм. үҙәктең

төрөксә атамаһы

адм. үҙәктең

грекса атамаһы

халҡы[10]

2006 й.[9]

Левкоша Lefkoşa İlçesi 85 579 Лефкоша[11] Лефкосия (Никосия) \ Λευκωσία 49 721
Газимагуса Gazimağusa İlçesi 64 269 Магоса Амохостос (Фамагуста) \ Αμμόχωστος 35 453
Гирне Girne İlçesi 62 158 Гирне Кирения \ Κερύvεια 26 067
Гюзельюрт Güzelyurt (Omorfo) İlçesi 31 116 Гюзельюрт Морфу \ Μορφου 13 334
Искеле İskele İlçesi 21 978 Искеле Трикомо \ Τρίκωμο 3 977

[9]

Сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте БМО тарафынан рәсми танылмаған. Уны Төркиә генә таный һәм бер үк ваҡытта Кипр Республикаһын легитим түгел тип һанай[12]. Шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһына күҙәтеүсе булараҡ ингән

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Конституцияһы дәүләтте 5 йылға һайланған президент идара иткән демократик республикатип иғлан итә. Закон сығарыу органы — Йөмһүритә Мәжлесе (төр. Cumhuriyet Meclisi),ул 50 ағзанан тора.

2005 йылда Кипрҙы берләштереү яҡлы Төрөк республика партияһы иң күп тауыш йыя, әммә күпслекте тәшкил итә алмай.

2006 йылдың сентябрендә Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте президенты Мәхмәт Али Тәләт яңы хөкүмәт төҙөү тураһында ҡарарҙы раҫлай, уны Төрөк республика партияһы лидеры Фәрди Сабит Сөйәр етәкләй. Министрҙар кабинеты Төрөк республика партияһы һәм Азалыҡ һәм реформалар партияһы коалицияһы нигеҙендә төҙөлгән.

2009 йылдың 19 апрелендә Төньяҡ Кипрҙа парламент һайлауы үтә, унда оппозициялағы Милли берҙәмлек партияһы еңеп сыға - 44 % тауыш. Төрөк республика партияһы 30 процент самаһы ала. Демократик партия 10 % самаһы тауыш йыя, ҡалғанын вағыраҡ партиялар бүлешә [13].

Халыҡ-ара статус[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

ТКТЙ-ның Бөйөк Британиялағы вәкиллеге (де-факто — илселек)

Төркиәнән башҡа илдәр рәсми рәүештә Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһын бойондороҡһоҙ ил тип танымай. Ислам конференция ойошмаһы ТКТЙ-нең өлөшөнә федератив дәүләт статусы бирә (ингл. constituent state) һәм күҙәтеүсе итеп билдәләй[5].

Төркиә ТКТЙ - лә илселек тота, ТКТЙ Төркиәлә — илселек һәм консуллыҡ асҡан. Бер нисә илдә рәсми булмаған вәкиллектәр бар, улар ғәмәлдә илселек булып тора. Башҡа илдәрҙә Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте мәнфәғәттәрен Төркиә күҙәтә. Австралия, АҠШ, Бөйөк Британия, Германия, Франция һәм ЕС дөйөм алғанда Лефкошта вәкиллектәр тота[14].

Утрауҙы берләштереү тураһында һүҙҙәр күптән бара, тик әлегә хәл ителмәй ҡала бирә. БМОкүҙәтеүендә 2004 йылдың 26 апрелендә үткәрелгән референдумда 75 % грек-киприот ҡаршы тауыш бирә, төрөк-киприоттар иһә күпселек тауыш менән, БМО-ның Генераль секретаре Кофи Аннан планын хуплай.

Аттила Операцияһына (Кипрға төрөк ғәскәрҙәрен индереүгә) монумент

Президент итеп Деметриса Кристофиас һайланғас, 2008 йылда ике йәмғиәт араһында утрауҙы берләштереү тураһында һөйоләшеүҙәр яңыра. Президенттар Деметрис Кристофиас һәм Мехмет Али Тәләт нигеҙ итеп Аннан планын ала. Йыл ярым барған һөйләшеүҙәрҙә күп кенә мәсьәләләр килешелгән була.

2010 йылда ТКТР президентын һайлайҙар. Милли берҙәмлек партияһы лидеры Дервиш Эроглу элекке президент Мехмет Али Тәләтте тауыш һаны буйынса уҙып, 50,38 % йыя. Дервиш Эроглу һөйләшеүҙәрҙе дауам итергә әҙер икәнен иғлан итә.

2014 йылдың февралендә Кипр президенты Никоса Анастасиадиас һәм ТКТР президенты Дервиш Эроглу осрашалар.Бергә ҡабул ителгән коммюникела яҡтар берләшкән федератив Кипр төҙөргә тырышасаҡтарын белдерәләр[15]. Әммә 2014 йылда төрөк фәнни- тикшеренеү судноһы хәрби караптар оҙатыуында Кипр иҡтисади зонаһы шельфында сейсморазведка башлаған өсөн һөйләшеүҙәр ҡабат өҙөлә[16].

Киң мәғлүмәт саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтенең рәсми телерадиокомпанияһы «Байрак» ике каналдан төрөк, инглиз һәм грек телдәрендә тапшырыуҙар алып бара. Ил эсендә 4 радиоканалдан тыш Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтенең халыҡ-ара «Байрак Интернешнл» радиоканалы инглиз, француз, грек, ғәрәп, урыҫ һәм немец телдәрендә һөйләй.

Транспорт һәм элемтә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аэропорт Эрджан

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Төркиәнең хәрби һәи иҡтисади ярҙамына мохтаж. Валюта сифатында төрөк лираһы ҡулланыла. Барлыҡ экспорт-импорт операциялары (һәм элемтә) Төркиә аша эшләнә</ref> и KKTC Telsim[17]. Интернет селтәрендә Төньяҡ Кипр домены икенсе кимәл домен булып тора, ә ябай почта   Мерсин 10 (Төркиә) аша ебәрелә.

Төркиәгә Төньяҡ Кипрҙан Эрджан аэропортынан осалар (төр. Ercan, грек. Τύμβου). Төньяҡ Кипрға бара торған самолеттар башта Төркиәгә төшөргә тейештәр[18]. Визаһыҙ режим - бар донъяға ( Нигерия менән Әрмәнстандан башҡа)[19].

Төньяҡ Кипр порттарын Кипр Республикаһы төрөк судноларынан башҡаһына ябыҡ тип иғлан иткән. ТКТЙ караптары Төркиә гә инә ала, Кипр Республикаһыныҡына рөхсәт юҡ.

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте граждандары Кипр Республикаһына ҡаршылыҡһыҙ барып йөрөй ала.

Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Никосияла Бизнес-үҙәк

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте иҡтисадында хеҙмәт күрһәтеү секторы өҫтөнлөк итә [14]. Бизнестың бер тармағы -мәғариф сфераһы: Төньяҡ Кипрҙа 6 шәхси университет, күп һанда колледж һәм мәктәптәр. Мәҫәлән, English School of Kyrenia. Күсемһеҙ милек төҙөлөшө үҫешкән. Йәнә бер иҡтисади йүнәлеш - шәхси медицина хеҙмәте күрһәтеү секторы

Төрөк лираһы (TRY) менән бер рәттән, евро (EUR),АҠШ доллары (USD) йәки англия фунт стерлингтары (GBP) кеүек валюта ла ҡулланыла.

Халыҡ-ара танылыу булмағанлыҡтан сит илдәр менән сауҙа операциялары тик Төркия аша ғына бара ала.

Шундай ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, урындағы иҡтисад һуңғы йылдарҙа үҫә бара, 2001—2005 йылдар: 5,4 %, 6,9 %, 11,4 %, 15,4 %, 10,6 %.

2003—2006 йылдарҙа Төркиәнән 550 млн доллар ярҙам алынған.

2013 - 2015 йылдарҙа Төркиә 30 млрд төрөк лираһын ярҙам пакеты итеп биргән.

Нумизматика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2010 йылда Төньяҡ Кипр рәсми булмаған 8 сувенир монета сығара, дүртәүһе — биметалл [20].

Монеталарҙың аверсында ил гербы төшөрөлгән. Реверсында — Төньяҡ Кипр үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы вәкилдәре һәм башҡалар.

2011 йылда республика 20 лир номинал менән баҡыр-никель монета сығара, унда осман солтаны Сәлим II төшөрөлгән. Реверста Төньяҡ Кипр гербы ҡуйылған[20].

Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Туризм Төньяҡ Кипрға байтаҡ табыш килтерә. Күпселек туристар Төркиәнән, Бөйөк Британиянан һәм башҡа европа илдәренән килә. Туризм 2011 йылда 400 $ млн табыш килтерә[21].

Гирне портына панорама күренеше

Туристар статистикаһы[22]:

Төньяҡ Кипрҙағы пляж
Ил / йыл 2003  % (2003) 2012  % (2012) 2013
1 Төркиә 340.000 904.000
2 Бөйөк Британия 47.160
3 Бөйөк Британия (төрөк-киприоттар) 26.200
4 Германия 23.580
5 Иран 20.960
Йәмғеһе 470.000 1.166.000

Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гирнелә Америка Университеты

2004 йылда Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтендә мәғарифты реформалау башлана. Дәреслектәрҙең милләтсел йөкмәткеһе үҙгәртелә. «Ватаныбыҙ Төркиә» урынына «Ватаныбыҙ Кипр» тип йышыраҡ әйтелә, «төрөктәр» һәм «гректар» урынына «төрөк-киприоттар», «грек-киприоттар» йәки бары «киприоттар» тип кенә һөйләй башлайҙар. Милләтсел артығын ебәреүҙәр Кипрҙың грек яғында ла бөтөрөлә[23].

ТКТР яғында шулай уҡ билдәле университеттар бар[24]:

  • Восточный Средиземноморский Университет|Восточно-средиземноморский Университет(Eastern Mediterranean University);
  • Ближневосточный Университет (Near East University);
  • Американский Университет Гирне (Girne American University);
  • Ближневосточный Технический Университет филиал (Middle East Technical University — N. Cyprus Campus);
  • Европейский Университет Лефке (European University of Lefke);
  • Международный Университет Кипра (Cyprus International University).

Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мустафа Паша мәсете

ТКТЙ Төркиә кеүек үк донъяуи дәүләт.

Башлыса сөнни мосолмандар. Төньяҡ Кипрҙа Кипр Нәсрани Сиркәүе, Урыҫ Нәсрани Сиркәүе, Католик Сиркәүе, Англикан Сиркәү, Протестант Сиркәүе бар.

Кипр Нәсрани Сиркәүе ай һайын Изге Георгий Эскоринос храмында ғибәҙәттәр үткәрә [25].

Урыҫ Нәсрани Сиркәүе аҙна һайын Арапкой (Клепини) ауылындағы Мәрйәм Инә сиркәүендә ғибәҙәт ҡыла. Пасха һәм Рождествола Изге Георгий Победоносец храмында Киренияла (Гирне) уҡыналар[26].

Католик Сиркәү Киренияла (Гирне) , Савой отеле янында ғибәҙәттәр үткәрә .

Англикан Сиркәүе Киренияла (Гирне) һәм Фамагуста эш алып бара.

Ҡораллы Көстәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте 3,5 мең кешенән торған Хәүефһеҙлек Көстәре тота.

73 минометы һәм 6 «Милан» ПТРК-һы бар.

Яр буйы һағында 5 һаҡсы катер — 2 төрөк SG45/SG46-һы, 1 «Денкташ», 2 америка Mk 5-е.

ТРТЙ-ның 11 армия корпусы, 14 айырым бронетанк бригадаһы, «Турдик» механикаланған бригадаһы, һәм башҡа подразделениелар бар.

Төрөк атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төньяҡ Кипрҙа грек һәм төрөк карталарында һәм юл күрһәткестәрендә бер үк урын ике төрлө атала:

  • Никосия (Левкосия) — Лефкоша
  • Фамагуста (Аммохостос) — Газимагуса (Магуса)
  • Кирения — Гирне
  • Морфу (город)|Морфу — Гюзельюрт (Кипр)|Гюзельюрт
  • Трикомо - Искеле
  • Ризокарпасо — Дипкарпаз
  • Кирения тау һырты — Бешпармак тау һырты
  • Пентадактилос тауы — Бешпармак-Даглары
  • Дикомо — Дикмен

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993, 434-се бит.
  2. Газета Новые Известия: «Греция хочет дружить с Турцией ради объединения Кипра и иҡтисади на армии». 8 апреля 2010 года.
  3. Республика Кипр самопровозглашёна в 1960 году.
  4.  (инг.) Государственный департамент США. Бюро по европейским и евроазиатским делам. Background Note: Cyprus. 5 апреля 2010 года.
    С 1974 года Кипр фактически разделён на подконтрольные правительству две трети острова и администрируемую турками-киприотами одну треть. Правительство Республики Кипр продолжает оставаться единственной международно признанной властью; на практике, власть правительства распространяется только на подконтрольные ему территории.
  5. 5,0 5,1 REGNUM: «Европа, США, Төркиә и Азербайджан признают „непризнанную“ Турецкую республику Төньяҡного Кипра.». 20 сентября 2006 года.
  6. 200 тысяч греков были депортированы в Южный Кипр; 2 тысячи летом 1974 год пропали без вести (по данным Анатолия Хименко). Сильно пострадали и марониты.
  7. Бывшие весьма напряжёнными с сентября 1955 года, когда по Стамбулу и Измиру прокатилась волна греческих погромов.
  8. На территории, подконтрольной ТРСК
  9. 9,0 9,1 9,2 TRNC General Population and Housing Unit Census 2006, TRNC State Planning Organization, updated 7 October 2008
  10. В границах муниципалитета
  11. Лефкоша — Төньяҡ города Никосия — фактически столица Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте, а собственно Никосия (Лефкосия) — көньяҡ города — столица греческой Республики Кипр
  12. В 1992 году независимость ТРСК признали Абхазия и дудаевская (на тот момент) Чечня.
  13. Klarer Sieg für die konservative Opposition Tagesschau.de (20.04.2009) (нем.)
  14. 14,0 14,1 Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте.
  15. Лидеры общин на Кипре заявили о стремлении к объединению острова.
  16. Греция обвинила Турцию в срыве переговоров по кипрскому урегулированию.
  17. KKTC Telsim.
  18. Turkey 'will open up to Cyprus'.
  19. VISA Regulations.
  20. 20,0 20,1 Феодосийский музей денег. Монеты Төньяҡного Кипра.
  21. İşadamları Kuzey Kıbrıs’a çıkarma yaptı
  22. KKTC, turizm rakamlarını 10 yılda 2-3’e katladı.
  23. Streit um Zyperns Geschichtsbücher (нем.).
  24. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Üniversiteleri — KKTC Universities
  25. Богослужение Кипрской Православной Церкви на Төньяҡном Кипре.
  26. [www.russian-culture.org Приход свят. Спиридона Тримифунтского на Төньяҡном Кипре РПЦЗ].

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]