Уҫман (Төрөмбәт ауыл советы, Ауырғазы районы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ауыл
Уҫман
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Ауырғазы районы

Координаталар

54°04′13″ с. ш. 55°32′42″ в. д.HGЯO

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Цифровые идентификаторы
Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 205 858 004

ОКТМО коды

80 605 458 116

Уҫман (Рәсәй)
Уҫман
Уҫман
Уҫман (Төрөмбәт ауыл советы, Ауырғазы районы) (Башҡортостан Республикаһы)
Уҫман

Уҫман (рус. Усманово), элекке исеме ҠаҙморонБашҡортостандың Ауырғазы районындағы Төрөмбәт ауыл советына ҡараған ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 279 кеше[1]. Почта индексы — 453495, ОКАТО коды — 80205858004.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 279 147 132 52,7 47,3

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Уҫман - Ҡаҙморон

Ҡаҙморон ерендә электән бер-нисә ғаилә йәшәгән була. Был ерҙәр мал тоторға унайлы: беренсенән, Өршәк туғайында бик күп бесән әҙерләргә мөмкин. Һәм бына шул ерҙәргә бай ҡаҙаҡ кешеһе килеп ултыра. Ҡаҙаҡтын исемен хәтерләмәйҙәр, әммә бына ҡушаматы — Ҡаҙморон (ул ҡаҙаҡтын танауы ҡаҙ моронона оҡшаған була) - тирә - яҡҡа бик тиҙ тарала. Өршәк буйында элек - электән тик башҡорттар ғына йәшәй. Сит милләт кешеһе килеп ултырыуы, иң һәйбәт ерҙәре баҫып алыуы урындағы халыҡҡа оҡшамай. Улар, кәңәш һорап етенсе кантон начальниғы ярҙамсыһы Усман Ибраһимовҡа баралар. Усман: “ Күрше башҡорт ауылдары менән берләшеп, күмәкләшеп ҡыуып ебәрергә кәрәк уны. Тик шуныһы: Ҡаҙморон ҡарт бик бай, һеҙгә аш - һыу , аҡса тәҡдим итер, әгәр ҙә Өршәк буйында тик башҡорттар ғына йәшәһен тиһәгеҙ, ашҡа, малға аҡсаға ҡыҙыкмағыҙ,”- тип кәңәш бирә.

Шунан башҡорттар берләшеп, ҡаҙаҡты ҡыуырға күтәрелә. Ысынлап та, Ҡаҙморон ҡарт, башҡорттарға көләс йөҙ менән ҡаршы сығып, уларҙы өйөнә саҡыра, аҡса, мал тәҡдим итә. Әммә изге ниәттәрен тормошҡа ашырырға ашығыусылар ҡарттың һандыҡ- һандыҡ байлыҡтарын Өршәк йылғаһына ташлап, өйөн емереп үҙен ҡыуып ебәрәләр. Ә Өршәк буйына тағы ла Мерәҫ яғынан бер- нисә башҡорт ғаиләләре кусеп килеп, яны ауыл барлыҡҡа килә. Кантон начальгиғы ярҙамсыһының хөрмәтенә ауылға Усман исеме бирелә, ә икенсе исеме- бай ҡаҙаҡ ҡушаматы ул.Ҡаҙморон байҙың өйө ҡайҙа ултырғанын аныҡ ҡына әйтә алмайҙар, ә бына Усман Ибраһимовтың әле Идрисов Рөстәмдең (ауыл ситендә) ултырған өйө урынында йәшәп киткәнен бик яҡшы иҫләйҙәр.

Ара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙерге Уҫман ауылында бер - нисә фамилия бер араға (исемгә) берләшә. Йәки ауылды Үгеҙ, Көҙәкә, Ҡарға, Ҡуян, Тәкә исемдәренә бүләләр. Мәҫәлән, үгеҙҙәр - Бикәнәсовтар, Әминевтар, Солтаҡаевтар, Мөхәммәтовтар, Ҡотлогилдиналар, Аҙнашевтар; көҙәкәләр - Әхмәтовтар, Аҡбулатовтар, Сәйфетдиновтар; ҡарғалар - Әсфәтуллиндар, Ниғмәтуллиндар, Хөсәйеновтар; ҡуяндар - Таминдаровтар, Ҡотлоюловтар; Тәкәләр - Мәһәҙиевтар. Боронғо осорҙа был ҡош , йәнлек исемдәре шул ара (нәҫел) кешеләре өсөн изге һаналғандыр , моғайын. Ә хәҙерге ваҡытта ошо атама итеп алынған ҡоштоң , йәнлектең ҡайһы бер үҙенсәлектәре сағылыу менән билдәләйҙәр. Йыш ҡына “ үҙ һүҙле - үгеҙ күҙле ” тип - үгеҙҙәр тураһында, “ көҙәкәһе тота ” тип көҙәкәләр тураһында ишетергә мөмкин. Ә бына Ғәлимовтарҙы “ сүплектәр ” тип йөрөтәләр. Был фамилияны йөрөтөүселәр элек Ҡазандан күсеп ултырғандар.

Тирә - яҡ мөхите[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Өйәңке күле (легенда)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронораҡ булған, ти, был хәл. Өйәңке күле буйында Өйәңке исемле ике ағас үҫкән. Бер көндө күк күкрәп, йәшен йәшнәп, ямғыр яуған, бер өйәңкене йәшен атҡан. Бер Рабиға исемле әбейҙең утыны бөткән саҡ булған. Һыуға барғанда тәгәрәп ятыусы ағасты куреп, йүнсел әбей уны өйөнә килтерергә булған. -Улым, - тигән әбей күрше тракторсы егеткә, - анау ағасты ғына килтереп бир әле. - Ярай, инәй, - тип яуаплаған уңған егет. Эштән һуң һөйрәтеп килтереп ташлаған. Әбей бик шатланған. Кис еткән. Әбей йоҡларға ятҡан . Ҡапыл кемдер тәҙрә шаҡыған. - Кем бар унда? – тип һораған әбей- яуап бирмәгәндәр. Тәҙрәнән ҡараған- берәү ҙә күренмәгән. Икенсе көндө лә шул уҡ хәл ҡабатланған. Әбей ҡурҡа- ҡурҡа ғына ишете асһа...оҙон һаҡаллы аҡ бабай килеп тә кергән, ти. - Өйөмдө бир, - тигән теге бабай. Әбей шунда уҡ уның ағас эйәһе икәнлегенә төшөнә һәм ағасты кире килтертергә һүҙ биргән. Иртәгәһенә иртән - иртүк ағас күл ситенә килтерелгән. Әбей был көндө ҡөрән уҡып, икенсе өйәңке ағасының иҫәнлеге өсөн хәйер таратҡан. Шул көндән бирле ауылыбыҙ эргәһендә Өйәңке күле ярында икенсе иҫән ҡалған ағас имен- аман һаман да үҫеп улт

Һөлөклө күл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был тәрән генә күлдә һөлөк бик күп. Бында һыу инеп тә булмай, тәндең бер ерен дә ҡалдырмай һырып алалар. Шуға ла уны Һөлөклө күл тип атап йөрөтәләр.

Уҫаҡлы күле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был урында элек күпләп уҫаҡ ағастары үҫкән. Әммә ваҡыт үтеү менән уларҙы ҡырҡып бөтөрәләр һәм был урында күл хасил була. Ошо күлде уҫаҡлы күле тип әле лә йөрөтәләр.

Мәхүбә күле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауыл эргәһендә оло бер күл йәйрәп ята. Элек ошонда Мәхүбә исемле ҡатын батып үлгән була, һәм шул ваҡыттан бирле Мәхүбә күле тип йөрөтәләр был күлде.

Гәрәй күле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был күлдә элек Гәрәй исемле ҡарт батып үлә һәм бына ошо күлде Гәрәй күле тип йөрөтәләр. Яҡын ғына урынлашҡан күлдә уның әбейенең дә ғүмере өҙөлә. Шуға ла уларҙы Әбей менән Бабай күле тип тә атап йөрөтәләр ҡайһы берәүҙәр.

Ҫаҫыҡ күл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауыл ситендә бер тәрән генә күл йәйрәп ята. Йәй көнө уның һыуы ныҡ итеп һаҫый. Шуға ла төбәк һөйләшенә яраҡлаштырып уны Ҫаҫыҡ күл тип йөрөтәләр.

Ҡайнығол[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был йырында электән үк шаулап аҡ ҡайындар үҫкән. Әммә улар беҙҙең заманға килеп етмәгән- киҫеп бөтөрәләр. Ошо йырын буйлап һәр саҡ яҙ көнө һыу аға һәм уға Ҡайнығол тип исем бирәләр. Ҡайынлы ҡулдан алынған.

Дүңгәккүл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был күлден тирә- яғын дүңгәктәр уратып алған, шуға ла халыҡ исемде Дүңгәккүл тип бирә.

Оҙонса күле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әрәмә ҡырында йәйрәп ятҡан был күлдең формаһы бик ҡыҙыҡ - оҙонса булып ята.

Гөлсирә ҡыуағы(йәки Трахим ҡыуағы)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Өршәк аръяғында Трахим исемле бабай бер янғыҙ уҫкән ҡыуаҡ эргәһендә йыл һайын бесән сапҡан. Шуға ла уны Трахим ҡыуағы тип йөрөткәндәр. Берҙән – бер көн бында оло фажиғә була: унын ҡыҙын - Гөлсирәне мыҫҡыл итеп китәләр. Гөлсирә был хурлыҡҡа түҙә алмай үҙен - үҙен ултерә. Һәм шул саҡтан бирле был урынды Гөлсирә ҡыуығы тип йөрөтә башлайҙар.

Ҡыҙҙар сағылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был тауҙа ҡыҙҙар яҙ етеү менән төрлө уйындар ойошторғандар. Электән үк ошонда ҡыҙҙар, йәш килендәр күңел асҡандар, серҙәрен бүлешкәндәр. Шуға ла был тауҙы Ҡыҙҙар сағылы тип йөрөткәндәр.

Һаҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Өршәк аръяғында Һаҡлау тигән урын бар. Райондарға булеу осоронда бер- нисә башҡорт ғаиләһе Өршәк аръяғындағы ерҙәрҙе һаҡлап алып ҡалыу өсөн кусәләр унда. Колхоздар ҙурайтыла башлағас, киренән ул ерҙе ташлап, уҙҙәренен ауылына- Ҡаҙморонға кусенәләр.

Марат йырыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һуғыш йылдарында колхоз бригадиры бер йәтим Марат исемле малайҙы тәрән, киң бер йырынға төртөп төшөрөп ебәрә. Сөнки ул малай аслыҡтан түҙә алмайынса баҫыуҙан бер ус арыш урлап кеҫәһенә һалған була. Ошо хәлдән һуң был йырынды Марат йырыны тип атап йөрөтә башлайҙар. Ғәлләү- йырындың икенсе исеме. Ул бригадирҙың исеме Ғәлләү була.

Таштарай соҡоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был соҡор ҡарап торғанда һарайға оҡшап тора, эсендә таштан мәмерйәләр күп. Шуга ла уны Ташһарай тип йөрөткәндәр, әммә әәйтеүе еңелерәк булһын өсөн Таштарай тип йөрөтә башлайҙар.

Әрем тауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауыл ситендә тау һымағыраҡ бер ҡалҡыулыҡ бар. Уның үҙенсәлеге шунда- был ҡалҡыулыҡты тотош әрем ҡаплаған. Шуға ла уны Әрем тауы тип йөрөтәләр.

Ферма соҡоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ошо тәрән генә соҡор ҡырында ферма урынлашҡан. Шуға ла Ферма соҡоро тип йөрөтәләр.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник.  (рус.)