Ҡошсо

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Ҡошсо (ырыу) битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡошсо
Koshsy.jpg
Ырыу тамғаһы
Һаны һәм йәшәгән урыны

Барлығы: 50 мең (яҡынса фараз[1])
Рәсәй Рәсәй

Тел

башҡорт

Дин

ислам

Халыҡ

башҡорттар

Туғандаш халыҡтар

төрки халыҡтары

Этник төркөм

аҡ-айбуранғолғөҙәирҡаҙырҡалмаҡҡулсыҡайкүҫәкбирҙемөслиммәтәйсирмешсолтансәкетәтөлкөтуғыҙүмәртәйһабанаҡһарт

Ҡошсо — Әй буйы башҡорттары төркөмөнә ҡараған башҡорт ырыуы. Тамғалары һүрәттә күрһәтелгән, ағастары — ҡайын, муйыл, ҡоштары — аҡҡош, орандары — Салауат.

Аралар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

аҡ-айбуранғолғөҙәирҡаҙырҡалмаҡҡулсыҡайкүҫәкбирҙемөслиммәтәйсирмешсолтансәкетәтөлкөтуғыҙүмәртәйһабанаҡһарт.

Этнонимы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Төньяҡ-көнсығыш башҡорт ырыуҙары.jpeg
Төньяҡ-көнсығыш башҡорт ырыуҙары

Ҡошсо — ғалимдар «Һунар ҡоштары буйынса белгес», «Ҡош менән һунар итеүсе», «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)», «Ҡош ҡараусы» тип аңлаталар. Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙҙәрен «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)» тип иҫәпләйҙәр.

Ҡошсо атамалы ырыу-ҡәбиләр ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, үзбәктәр, төркмәндәр, әзербайжандар, төрөктәр араһында ла бар.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡошсолар Урта Азиялағы боронғо төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында төркиҙәр менән көнбайышҡа яуҙарҙа ҡатнашҡандар. XII быуатта монголдарҙың дурбан (дыуан) ҡәбиләһе тарафынан буйһондоролған. XIII — XIV быуаттарҙа бөткөһөҙ яуҙарҙа ҡатнашыу һәм күсеп йөрөү арҡаһында төрлө халыҡтар араһына инеп китеп таралалар. Шул иҫәптән башҡорттар араһына ла. Тәү башлап Волга (Иҙел) ҡушылдыҡтары Һамар һәм Мәләкәҫ йылғалары буйында урынлашҡандар. Һуңғараҡ Ыҡ тамағына, артабан Башҡортостандың төньяғына һәм Әй йылғаһы буйҙарына килеп төпләнгәндәр.

Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡошсо башҡорттарының ауылдары[2]
РФ субъекты Район Ауылдар
Башҡортостан Балаҡатай районы Айҙаҡай, Аҡҡын (бөткән ауыл), Ауышты (бөткән ауыл), Ҡурғаш, Һандалаш
Ҡыйғы районы Юныс
Мәсетле районы Абдулла, Айып, Борғатъя, Йонос, Кесе Ҡыҙылбай, Ҡорғат, Ҡотош, Ләмәҙтамаҡ, Мәләкәҫ, Оло Ҡыҙылбай, Салйоғот, Тайыш, Тимербай, Төплөкүл (бөткән ауыл), Һабанаҡ, Һөләймән, Әбдрәхим, Әжекәй
Свердловск өлкәһе Красноуфимск округы Биш ауыл, Рахманғол, Бәйәктамаҡ, Ҡуян, Үрге Бәйәк
Түбәнге Һырға районы Аҡҡул, Өфө-Шигер, Үрмәкәй
Әртә ҡала округы Бикән, Бәхмәт, Әжеғол, Әртә-Шигири
Әшит ҡала округы Ғәйнә

Ауылдарҙа халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ревиз яҙмалары һәм халыҡ иҫәбен алыу мәғләүмәттәре буйынса

Ауылдар 1795 1816 1834 1850 1859 1865 1897 1920 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010
Балаҡатай районы 349
Айҙаҡай 336
Ҡурғаш 13
Һандалаш 0
Ҡыйғы районы 161
Юныс 161
Мәсетле районы 6024
Абдулла 510
Айып 342
Борғатъя 249
Йонос 457
Кесе Ҡыҙылбай 75
Ҡорғат 278
Ҡотош ..[3] 90 111 131 143 164 225 275 302 363 359 338 363 360 361
Ләмәҙтамаҡ 194 187 226 293 331 373 676 867 767 716 759 610 519 522 483
Мәләкәҫ 259
Оло Ҡыҙылбай 451
Салйоғот 266
Тайыш 343
Тимербай 79
Һабанаҡ 103 117 161 215 245 303 610 708 521 459 541 395 439 437 391
Һөләймән 170 172 233 287 291 307 440 530 473 487 541 446 402 489 472
Әбдрәхим 324
Әжекәй 684
Красноуфимск округы 1093
Биш ауыл 98
Рахманғол 492
Бәйәктамаҡ 387
Ҡуян 116
Юғары Бәйәк
Түбәнге Һырға районы 1628
Аҡҡул 279
Өфө-Шигер 522
Үрмәкәй 827
Әртә ҡала округы 1742
Бикән 183
Бәхмәт 522
Әжеғол 685
Әртә-Шигири 352
Әшит ҡала округы 415
Ғәйнә 415

Арҙаҡлы ҡошсолар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Ҡошсо ырыуы ауылдарында йәшәүсе дөйөм халыҡ һанына нигеҙләнеп Р.Ғатауллин тарафынан фаразланды
  2. История башкирских родов, 2016, с. 135, 148—149
  3. мәғлүмәт табылмаған

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
  • Ғатауллин Р.Ш. Ҡошсо ырыуы ауылдары. Мәғлүмәт йыйынтығы. — Өфө, 2007. — 132 б.
  • История башкирских родов. Кошсо, Сызги, Упей. Том 18 / С. И. Хамидуллин, Б. А. Азнабаев, И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН; Уфимский полиграфкомбинат, 2016. — Б. 160, 165. — ISBN 978-5-85051-605-5.
  • Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 96 б. — ISBN 5-295-02551-3.
  • Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения — М.: Наука, 1974. — 572 б.
  • Твое шежере. Материалы государственных переписей населения Мечетлинского района Республики Башкортостан / Авторы составители Б. С. Давлетбаев, Г. Б. Азаматова. — Уфа: Идель Пресс, 2012. — 356 с.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]